Malva

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Malva
Pelargonium cucullatum Contour Path Rhodes Mem.JPG
Pelargonium cucullatum
Wetenskaplike klassifikasie
Koninkryk:
Division:
Klas:
Orde:
Familie:
Genus:
Pelargonium

L'Hér.
Subgenera
  • Magnipetala
  • Parvulipetala
  • Paucisignata
  • Pelargonium

Die malva is ’n groep plante van die familie Geraniaceae wat ook bekend is onder die genusnaam Pelargonium. Dit is ’n blomplant wat sowat 200 spesies[1] meerjarige plante, vetplante en struike insluit.


Vlasfamilie (Linaceae)[wysig | wysig bron]

Die ongeveer 450 spesies van hierdie familie is almal kruid- of struikagtig, en die meeste van hulle is van die trope afkomstig. Die genus Linum is uit ʼn ekonomiese oogpunt gesien die belangrikste. Veselvlas (Linum usitatissimum) is reeds 5 000 jaar gelede in Mesopotamië verbou.

Van die Ian de rondom die Middellandse See het die gewas na ander dele van Europa versprei. Deur die stingels in water te lê, kom die basvesels vry, waaruit daar dan na bewerking linne gespin word. Uit die sade van die vlasplant word lynsaadolie, wat onder meer vir die vervaardiging van olieverf gebruik word, gepars. Die residu (oorblyfsels) word saamgepers en in die vorm van lynkoeke as veevoer gebruik. Sommige vlassoorte, soos Linum grandiflorum, word as sierplante gekweek.

Suringfamilie (Oxalidaceae)[wysig | wysig bron]

Die meeste lede van hierdie familie, wat met sy meer as 900 spesies die grootste van die orde is, is kruidagtig, maar 'n paar houtagtige soorte kom ook voor. Die grootste genus is Oxalis (surings), waarvan die meeste soorte in Suid-Afrika en Suid-Amerika voorkom. Die naam suring kom van die suur smaak van die blare en die stingels, wat soms geëet word. Ook die bolle van ʼn paar suringsoorte word veral in Noordwes-Kaapland as voedsel uitgehaal.

Die blare van baie soorte vertoon slaapbewegings deurdat die blare slap hang in die aand. 'n Paar waterliewende suringsoorte is bekend: Oxalis disticha groei byvoorbeeld in die winterreënvalstreek in waterpoele wat in die somer opdroog. Verreweg die meeste Oxalis-spesies in Suid-Afrika groei in die suidwestelike Kaapprovinsie. Die drieledige blaar van Oxalis is steeds die wapen van die Ierse Republiek.

Twee Averrhoa-spesies, Averrhoa bilimbi en Averrhoa carambola, word in baie tropiese wêrelddele aangeplant vanweë hul eetbare vrugte. Die genus is vernoem na ʼn Arabiese geneesheer-filosoof, Averroës.

Malvafamilie (Geraniaceae)[wysig | wysig bron]

Die familie, met sy ongeveer 800 spesies, is een van die bekendstes van die orde vanweë sy tuinboukundige belangrikheid. Kenmerkend vir die familie is die vruggies wat soos voëlbekkies lyk (Geranos ="kraanvoël"). Hulle bestaan uit 5 vergroeide vrugblare wat oopspring as die saadjies ryp is, en dan dikwels die saad uitskiet. Die meeste lede van die familie het verder tipiese handvormig- of veervormig beaarde, gelobde of verdeelde blare, wat dikwels met kliere oortrek is.

Die genus Geranium is kenmerkend vir die gematigde wêrelddele, en 18 spesies daarvan kom in Suid-Afrika voer. Die bekendste is die bergtee (Geranium incanum), wat langs baie Suid-Kaapse paaie gesien kan word. Die grootste verskil ten opsigte van die genus Pelargonium is dat die kroonblare van Geranium-spesies almal ewe groot is, terwyl dit by Pelargonium nie die geval is nie. Pelargonium is die bekendste genus van die familie en is tipies Suid-Afrikaans.

Talle Pelargoniumkruisings word vandag wereldwyd gekweek en in tuine geplant. In Suid-Afrika staan hulle bekend as malvas, of soms verkeerdelik as geraniums. Die Boesmanskerse (genus Sarcocaulon) van die droë Wes-Kaaplandse gebiede behoort ook tot die Geraniaceae. Hulle het hul algemene naam te danke aan hul dik harpuisagtige stamme, wat hoogs ontvlambaar is.

Ander families[wysig | wysig bron]

Van die kokafamilie (Erythroxylaceae) is veral die kokabome (genus Erythroxylon) van Suid-Amerika bekend vanweë die alkaloïed kokaïen wat daaruit verkry word. Die stof is 'n belangrike bestanddeel van baie geneesmiddels. Die bevolking van Peru en Bolivië kou die blare van die kokaboom (Erythroxylon coca) as ʼn stimulant. Die alkaloïedes in die blare verdoof die maagsenuwees sodat 'n persoon wat dit gebruik, nie honger word nie en langer sonder kos kan klaarkom.

Soos wat dikwels met stimulante die geval is, is depressie 'n nagevolg van die gebruik daarvan. Die meeste lede van die kokafamilie kom in Afrika voer, maar net 2 genera en 5 spesies daarvan kom in Suid-Afrika voor. Een van die genera is Erythroxylum. Die familie Malpighiaceae is ʼn familie van struike, bome en liane (houtagtige rankplante). Kenmerkend vir die familie is die voorkoms van eensellige, vertakte hare, bekend as Malpighiese hare. Dit is 'n groot familie (800 tot 900 spesies), waarvan die verspreiding tot die trope beperk is.

Slegs een verteenwoordiger, die sogenaamde motvrugboom (Acridocarpus natalitius), word in Suider-Afrika aangetref, en wei in die woude langs die kus van Mosambiek en Natal. Die Zygophyllaceae is kenmerkend vir die droër wêrelddele, insluitende Suider-Afrika, en is meestal houtagtige meerjarige plante. Die berugte dubbeltjie (genus Tribulus), 'n onkruid in Suid-Afrika, behoort onder meer tot die familie. Die plant kry sy Latynse naam van 'n ou viervurkige Romeinse oorlogsinstrument wat gebruik is am perde mee kruppel te maak.

Die familie Balanitaceae het net een genus (Balanites), met 25 spesies wat in tropiese Afrika en Asië voorkom. Drie daarvan groei in Suider-Afrika, waarvan een, Balanites maughamii, 'n olie soortgelyk aan olyfolie lewer. Die balsemfamilie (Balsaminaceae) word gekenmerk deur 2 genera met meer as 450 spesies van sagte, dikwels deurskynende, kruidagtige plante. Die familie was oorspronklik inheems in Afrika en Asië, maar het ook in die gematigde dele van Europa gevestig geraak.

Die bekendste genus is Impatiens, met ongeveer 420 spesies, waarvan 'n paar as pot plante gekweek word. Tydens hul ontwikkeling draai die blomme in 'n halfsirkel, sodat hulle eintlik onderstebo aan die stingel vassit. Die 5 meeldrade is vergroei tot 'n kappie wat oor die vrugbeginsel le. Die vrug is 'n vlesige doosvrug wat uitdroog totdat dit oopbars en die saadjies uitskiet. Voorbeelde van die genus is die potplant Impatiens sultani, Impatiens duthieae, wat 'n algemene komponent van die kruidstratum van Suid-Afrikaanse bergwoude is, en Impatiens balsamina, wat in lande soos Indië en Nepal as naelkleursel gebruik word.

Die familie Tropaeolaceae bestaan hoofsaaklik uit kruidagtige klimplante. Die meeste van hulle het groot, skildvormige blare en blomme waarvan 3 kelkblare met mekaar vergroei is tot 'n spoor. Die bekende, maklik groeiende kappertjie (Tropaeolus majus), wat baie in tuine geplant word, is ʼn voorbeeld van 'n lid van die familie. Nog elf families word onder die Geraniales geklassifiseer, maar hulle het geen verteenwoordigers in Suider-Afrika nie, en hulle is ook nie om ander redes belangrik nie. Die meeste van hulle is klein families.

Eienskappe[wysig | wysig bron]

Die malva is ’n immergroen plant wat inheems is aan Suider-Afrika, en is bestand teen hitte en droogte, maar nie teen swaar ryp nie. Ongeveer 98 spesies in Suid-Afrika is geofiete, waarvan 87 endemies is. Sommige spesies is baie gewilde tuinplante, veral in gematigde streke. Die regop stam dra blomme met vyf kroonblare in trosse, wat soms vertak. Al die blomme kom nie gelyk uit nie, maar maak van die middel af buitentoe oop. Die blare is gewoonlik afwisselend en is gelob of geveer.

Die malva het vier subgenera:

  • Magnipetala: 24 spesies. Meerjarig tot kortstondig. Vyf kroonblare, maar kan ook vier hê; meestal wit. Kom veral in die winterreënvalstreek van Suid-Afrika voor. Een spesie in Noord-Namibië en Botswana. Twee spesies in Oos-Afrika en Ethiopië.
  • Parvulipetala: 39 tot 42 spesies. Meerjarig, sommige is eenjarig. Vyf kroonblare; wit tot pienk of pers-rooi. Hoofsaaklik Suid-Afrika, maar ook in ander streke van die Suidelike Halfrond, behalwe Suid-Amerika; ’n paar spesies in Oos-Afrika en Ethiopië.
  • Paucisignata: 25 tot 27 spesies. Regop struike; vyf kroonblare; pienk tot rooi en soms wit. Somerreënvalstreek van Suid-Afrika, tot in Noord-Namibië, met ’n paar spesies in tropiese Afrika, Ethiopië, Somalië, Madagaskar, die Arabiese Skiereiland en Klein-Asië.
  • Pelargonium: 167 spesies. Dikwels bladwisselende meerjarige plant, soms immergroen struike of eenjarige kruidplante. Vyf kroonblare; van pienk tot pers of geel. Winterreënvalstreek van Suid-Afrika en Namibië, met twee spesies in tropiese Afrika.

Daar is sowat 200 spesies. Aansienlike verwarring bestaan oor watter malvas ware spesies is en watter kultivars of hibriede is.

Malvas se belangrikste vereiste is ’n warm, sonnige en beskutte plek. Baie variëteite sal vir kort rukke droë toestande deurstaan. Hulle word meestal in parke en tuine gesien, maar kan ook as huisplante dien as hulle genoeg lig kry. Kruipende en meer kompakte soorte is ideaal vir vensterbakke en hangmandjies. Hulle plant maklik voort deur middel van steggies.[2][3]

Probleme[wysig | wysig bron]

Liggeel konsentriese kringe op die blare is ’n aanduiding van virussiekte; die plant moet vernietig word en geen steggies moet daarvan gemaak word nie. Misvormde lote kan dui op bakteriese siekte; die plant moet dan ook vernietig word. Swaksiekte kan voorkom as die grond te nat gehou word. Witvlieg kan ook ’n probleem wees.[4]

Galery[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]