Marxisme

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Marxisme is meestal op die ideë van die 19de eeuse filosoof Karl Marx gebaseer.

Marxisme is die teoretiese grondslag vir moderne kommunisme, gebaseer op die ideë en denkbeelde van Karl Marx en Friedrich Engels.

Hierdie ideë en denkbeelde is op drie groot ideologiese strominge van die 19de eeu gestoel: Duitse filosofie (veral die dialektiek van Hegel), klassieke Engelse politieke ekonomie en Franse sosialisme in kombinasie met Franse rewolusionêre doktrines. Uit hierdie strominge het Marx en Engels 'n moderne "wetenskaplike sosialisme" gedistilleer.

Teorie[wysig]

Volgens Marx se opvatting van die menslike geskiedenis verloop dit in stadia. Die stadia word in die eerste plek deur die gangbare ekonomiese stelsel (die onderbou) gekenmerk, en in die tweede plek deur opvattings, ideë, kultuur en sulks (die bobou). Verskillende samelewings deurloop die stadia in verskillende tempo's, maar wel in min of meer dieselfde volgorde. In elke stadium veroorsaak die ekonomiese stelsel spanninge tussen die verskillende maatskaplike klasse wat tot klassestryd en uiteindelik tot rewolusie lei.

In die tyd van Marx, die 19de eeu, was die gangbare ekonomiese stelsel die industriële kapitalisme met die klassieke liberalisme as ideologie. Dit het na die industriële rewolusie ('n ekonomiese verandering) en die Franse rewolusie ('n ideologiese verandering) ontstaan. Die industriële rewolusie het 'n nuwe klassemaatskap geskep, waar die heersende klasse nie meer die adel was nie, maar die burgery (bourgeoisie), die ou middelklasse, wat die produksiemiddele (fabrieke) in besit gehad het. Daarteenoor het die proletariaat, die klasse van besitlose arbeiders, gestaan, wat (by gebrek aan produksiemiddele) gedwing was om hul arbeid te verkoop om aan die lewe te bly, en so deur die burgery uitgebuit is. (Die plek van die boer in hierdie stelsel was jarelang 'n strydpunt binne marxisme gewees, die sogenaamde Agrarfrage.)

Die teenstellings binne kapitalisme sou hierdie stelsel uiteindelik onvolhoubaar maak. Die uitgebuite arbeidersklasse moes volgens Marx in opstand gekom het teen die kapitaalbesitters. Hierdie opstand sou die einde van kapitalisme en liberale demokrasie inlui, wat plek sou maak vir 'n sosialistiese samelewing. In die sosialistiese periode sou die staat tot 'n diktatuur van die proletariaat omgevorm word, waarin die (politieke) rolle van beide klasse omgedraai sou word. Uiteindelik sou dit tot nog 'n ander maatskaplike stadium gelei het, naamlik kommunisme.

Die woorde sosialisme en kommunisme het voor die teorievorming van Marx en Engels reeds bestaan. Die spesifieke betekenis wat aan hierdie terme binne marxisme gegee word, is nie noodwendig die enigste moontlike betekenis nie.

Strominge binne marxisme[wysig]

Binne marxisme is verskillende strominge aan te dui, waaronder marxisme-leninisme, trotskisme, stalinisme, Juche, maoïsme en neomarxisme. Hierdie onderskei hul op (soms subtiele) ideologiese punte.

Praktyk[wysig]

Marxisme het onder andere Vladimir Lenin tot die inisiëring van die eerste "proletariese rewolusie" in die geskiedenis geïnspireer, die Oktoberrewolusie in Rusland (1917). Daarmee het Rusland die eerste "diktatuur van die proletariaat" en die eerste sosialistiese staat geword (sosialisties in die betekenis wat Marx daaraan gegee het).

Ook die Sjinese rewolusie van 1949, die Kubaanse rewolusie en verskeie rewolusies in Suid-Amerika is in die naam van marxisme gepleeg.

Die gevolge van marxisme[wysig]

Oos-Duitse bankbiljet van 100 Mark.

Marxisme het 'n groot invloed op die ontwikkelende wêreldwye arbeidersbeweging gehad. Marx het met 'n sekere minagting op die voer van loonstryd as doel op sigself neergesien, omdat hy van oordeel was dat dit die aandag van die uiteindelike Groot Rewolusie sou kon aflei. Hy was egter pragmaties genoeg (byvoorbeeld in die boek "Loon, prys en wins") om vakbondsaktiwiteite aan te beveel as middel om die arbeiders tot organisasie te beweeg en ook om tot stryd vir die algemene kiesreg aan te spoor as middel om politieke mag te ontwikkel.

Marx se teorieë was 'n stimulant vir die opkomende arbeidersbeweging gewees, maar oor die vraag hoe groot sy bydrae aan die hervorminge binne kapitalisme was, wat in die meeste ekonomies ontwikkelde lande tot 'n beter lewenspeil vir die loonarbeiders gelei het, en tot meer politieke invloed en regte (onder andere sosiale sekerheid), kan op uiteenlopende wyse geoordeel word. Dit is duidelik dat Marx se maksimalistiese idee van 'n Groot Proletariese Rewolusie die arbeidersbeweging ook wel gereeld in die weg gesit het, deurdat dit tot diepgaande twiste tussen sosiaaldemokrate en vakbondsmilitante gelei het wat eintlik wel tevrede was met hervorminge binne die "kapitalistiese stelsel" (en wat deur hul teenstanders "revisioniste" genoem is) en hul maksimalistiese teenstanders, wat tevrede was met niks minder as die volledige onderwerping van die "burgerlike samelewing" nie.

In Rusland het Wladimir Lenin die teorieë van Marx gebruik as grondslag vir sy eie rewolusionêre ideë, wat via die Oktoberrewolusie van 1917 tot die ontstaan van die Sowjetunie gelei het. In die Sowjetunie het dit 'n dogma geword dat die Leninistiese interpretasie van die leer van Marx die enigste juiste was, maar twyfel is geregverdig of Marx in alle opsigte met die handelwyse van Lenin en sy trawante eens sou wees.

Marx het die idee gehad dat die rewolusie eerste in enkele van die hoog ontwikkelde industrielande (Engeland, Frankryk, Duitsland of die Verenigde State) sou uitbreek. Oor die algemeen het hy geen hoë dunk van die rewolusionêre potensieel in Rusland gehad nie, al het hy in sy latere jare wel belangstelling aan die dag gelê vir rewolusionêre strominge in die tsareryk. Hy het egter verwag dat vir 'n eg voldrae sosialisme 'n internasionale rewolusie nodig sou wees, wat ten minste die belangrikste kapitalistiese sentra sou omvat.

Marx het ook die gedagte te kenne gegee dat die rewolusie miskien op nie-gewelddadige wyse plaas sou kon vind, byvoorbeeld in Engeland, waar 'n groot deel van die arbeiders teen die einde van die 19de eeu al kiesreg gehad het. Daar sou dit nie uitgesluit wees dat die saak van die proletariaat via die stembus kon triomfeer nie.

Marx was in sy ideë gewoonlik minder reglynig as heelwat van sy volgelinge. Beroemd is sy uitspraak "Ek is in geen geval 'n Marxis nie".

Eksterne skakels[wysig]

Bronne[wysig]

  • Ernest Mandel, Inleiding in de marxistiese ekonomie. Nijmegen: SUN, 1974.
  • Karl Marx en Friedrich Engels, Manifest van de Communistische Partij. 1848.