Tyd

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
'n Draagbare klok (horlosie).

Tyd kan naas hoogte, breedte en lengte as die vierde dimensie gesien word.

Van 'n gebeurtenis kan gesê word dat dit na 'n ander gebeurtenis plaasvind. 'n Gebeurtenis vind plek op een tydstip of moment en tyd word gesien as 'n opeenvolging van tydstippe. So kan bepaal word hoe lank een gebeurtenis na 'n ander plaasvind. Dit betref die tydsduur tussen die twee tydstippe. Tyd is die begrip waarmee hierdie volgorde en durasie beskryf kan word.

Tyd volg uit die aksioom van oorsaaklikheid (ook na verwys as kousaliteit). Dit wil sê dat ons tyd alleen kan definieer as ons die bestaan van oorsaaklikheid erken, of andersom, dat oorsaaklikheid allen in terme van tyd gedefinieer kan word.

In die filosofie en taalwetenskap, spesifiek die semantiek, word tydslogika ondersoek. Dit behels formele logiese sisteme om die begrip tyd te formaliseer.

Eenhede van tyd[wysig]

Tyd is meetbaar en word gemeet in eenhede deur middel van 'n klok. Die internasionaal vasgelegde SI-eenheid is die sekonde.

Tydmeting[wysig]

Van vroeg af het mense gebruik gemaak van die aardrotasie vir tydmeting. Om vas te stel wanneer die aarde 'n rotasie voltooi het, moet 'n oriënteringspunt buite die aarde gekies word. Sodra hierdie punt 'n gekose meridiaanvlak vir die tweede maal verbygesteek het, is een dag voltooi. Watter dag dit is, hang van die gekose oriëntasiepunt af. Mense kies gereeld die son, byvoorbeeld met sonwysers, sodat dit een sonnedag betref. Deurdat die aarde ook rondom die son draai, duur dit 'n bietjie langer voordat die son die meridiaanvlak opnuut verbysteek. Deur die verder weg geleë sterre as oriënteringspunt te gebruik, kan mens meer akkuraat die tydѕduur, vir die aarde om 'n volledige omwenteling af te lê, meet. Dit is die sterredag, oftewel die 23 uur, 56 minute en 4,09 sekondes wat dit duur teenoor die sonnedag se 24 uur.

Die tyd wat op die ware sonnedag gebaseer is noem mens die ware sonnetyd of ware tyd. Dit is die tyd wat deur 'n sonwyser aangewys word. Met die koms van eenparig lopende horlosies kom mens egter agter dat die sonnedag varieer gedurende die jaar. Deurdat die wentelsnelheid van die aarde rondom die son gedurende 'n volle jaar nie dieselfde waarde het nie, varieer die sonnetyd. Dit kom as gevolg van die feit dat die wentelbaan ellipties is, sodat die tweede wet van Kepler betrekking het. Hierop word konsep van die middelbare son ingebring met die middelbare sonnetyd of middelbare tyd. Die verskil tussen die ware tyd en die middelbare tyd is die tydsvereffening.

Die klokke word daarom gelykgestel op die lokale middelbare tyd. Met die invoer van die spoorweë word dit onprakties, deurdat plekke op verskillende lengtegrade verskillende tye het. Hierop word die standaardtyd ingevoer, die middelbare sonnetyd van 'n sentrale meridiaan. Tot 1940 geld in Nederland die middelbare tyd van Amsterdam, wat ongeveer 19 minute voorloop op die middelbare tyd van die meridiaan van Greenwich, GMT. Om so dig moontlik by die lokale middelbare tyd te bly, word die tydsones ingevoer. In 1928 word die wêreldtyd Universal Time (UT) ingevoer, gebaseer op GMT. die poolbeweging blyk daarvoor te sorg dat hierdie tyd nie orals ter wêreld gelyk was nie. Hierop word 'n gekorrigeerde tyd ingevoer, UT1. die ander een, afgelei uit astronomiese observasies, word omgedoop tot UT0.

Met die koms van die noukeurige kwarts horlosies blyk daar 'n wêreldwye seisoensvariasie te wees, onder andere veroorsaak deur lug- en waterverplasings. Die hiervoor gekorrigeerde tyd was UT2. Hierdie word tans wel nie meer gebruik nie. Die aardrotasie blyk te onreëlmatig, sodat mens hom later gaan rig het op die tropiese jaar waaruit die efemeridetyd vasgestel is. Hoewel hierdie tyd uniform is, is dit ook moeilik om vas te stel. Deur die bekendstelling van die atoomklok in 1955 kon mens die internasionale atoomtyd (TAI) invoer. Die sekonde word nie meer gedefinieer as 'n vaste gedeelte van die dag nie, maar op die oorgang tussen twee hyperfynenergievlakke van die grondtoestand van 'n 133cesiumatoom in rus by 'n temperatuur van 0 K. TAI loop nie gelyk met UT nie en daarom word UTC ingevoer. UTC korrigeert mens reëlmatig om hierdie binne een sekonde verskil met UT1 te behou. UTC en TAI loop dus steeds verder uit mekaar.

Relatiwiteit[wysig]

Die ontwikkeling van die Spesiale Relatiwiteitsteorie deur Albert Einstein in die begin van die 20ste eeu het die absolute begrip van tyd, soos ons dit in die daaglikse lewe ervaar, omvergewerp. Uit twee postulate lei Einstein af dat tyd geen absolute begrip is nie. Van twee gebeurtenisse, a en b, is dan nie altyd te sê of a vóór, gelyktydig met, of na b plaasgevind het nie. Die een waarnemer kan eers a waarneem en dan b, terwyl 'n andere eers b en dan a sal waarneem.

Essensieel hierby is of daar een kousale or oorsaaklike verband moontlik is tussen die gebeurtenisse a en b, in ag genome dat 'n signaal nooit vinniger as lig kan beweeg nie. Veronderstel dat b volgens 'n waarnemer kort na a gebeur, maar dat die afstand tussen a en b baie groot is. In hierdie geval kan b geen gevolg van a wees nie, omdat 'n signaal vanuit a nooit op tyd by b aankom nie. Die twee gebeurtenisse a en b is dus nie kousaal verbonde nie, daar word wel gesê dat hulle 'n ruimte-agtige verband het. In hierdie situasie sal alle ander waarnemers ook 'n ruimte-agtige verband waarneem, onder hulle is dan sommige wat waarneem dat a en b gelyktydig plaasvind, of dat ab gebeur.

Stel nou voor dat a en b gebeurtenisse is wat volgens een waarnemer gebeur op plekke wat nie ver van mekaar geleë is nie, maar dat b wel veel later asa gebeur, en dat 'n signaal stadiger as die lig van a na b kan reis. In hierdie geval kan daar 'n kousale verband tussen die gebeurtenisse wees, en kan b 'n gevolg van a wees. Daar word ook wel gesê dat hulle 'n tyd-agtige verband het. Alle ander waarnemers sal ook 'n tyd-agtige verband waarnemen, en altyd sal a vóór b gebeur.

Tyd as vierde dimensie[wysig]

Daar is ooreenkomste tussen die begrippe ruimte en tyd. 'n Gebeurtenis het behalwe 'n plek ook 'n tydstip, en netso kan 'n objek bepaalde afmetings in die ruimte hê, maar ook in die tyd indien het gedurende een bepaalde duur bestaat. Omdat die ruimte uit drie dimensies bestaan, word tyd wel soms die vierde dimensie genoem. 'n Gebeurtenis het dus 'n "posisie" in die sogenaamde ruimte-tyd, oftewel Minkowski-ruimte. In die natuurwetenskap is hierdie manier van saam beskou van ruimte en tyd soms prakties.

Aan die ander kant is daar 'n onderskeiding tussen ruimte en tyd. In ruimte kan mens vryelik beweeg, maar nie in die geval van tyd nie. Vanuit 'n teoretiese oogpunt is dit alles die gevolg van die wette van oorsaaklikheid en die verskille tussen ruimte-agtige en tyd-agtige verbande soos dit volg uit die relatiwiteitsteorie. Elke natuurwet of -teorie sal dus ook moet onderskei tussen tyd en ruimte volgens hierdie beginsels.

Simboliek[wysig]

Tyd word gereeld gepersonifiseer as 'n ou man met 'n baard en 'n sens (Engels: scythe) in sy hand. Dit is 'n verwysing na die ou Griekse god Chronos.

Eksterne Skakel[wysig]

Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Nederlandse Wikipedia vertaal.