Asteke

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Simbole van die drie lede Texcoco, Tenochtitlan en Tlacopán van die Asteekse Driebond uit die Codex Osuna.

Die Asteke of Meksika was 'n Meso-Amerikaanse beskawing wat tussen circa 1200 en 1520 in die huidige Meksiko bestaan het. Die sentrum van hul beskawing was in die voorganger van die huidige Meksikostad, in 'n stad genaamd Tenochtitlan, bevind. Hulle het vermoedelik van die Tolteke afgestam. Die Asteke was verskriklik oorlogsugtig en is bekend vir hul menseoffers, wat hulle uitgevoer het in die oortuiging dat anders die son nie meer sou opkom nie. In die oorlog met die Spaanse veroweraars, onder leiding van Hernán Cortés, het hul laaste religieus-politieke leier Moctezuma II gesneuwel.

Naam[wysig]

Die Asteke het hulself Culhuah, Mexicah of Tenochcah genoem. Die Spaanse Conquistadores het hulle Mexicas genoem, 'n term wat in Meksiko steeds gebruiklik is. Die gebruik om die beskawing as die Asteke aan te dui, is van die Duitse wetenskaplike Alexander von Humboldt afkomstig.

Die woord "Asteke" kom van die Nahuatls Aztecah, "mense uit Aztlan". Aztlan was 'n mitiese plek êrens in die noorde waar die Asteke gesê het hulle vandaan gekom het. Vir die Asteke self was dit nie gebruiklik om hulself met Aztecah aan te dui nie. Oor die algemeen word met Aztecah alle mense wat Nahuatl gepraat het, bedoel, en dit was nie alleenlik mense binne die Asteekse Ryk self nie, maar ook byvoorbeeld die Tlaxcalteke, geswore vyande van die Meksika.

Ontstaanslegende[wysig]

Hoofartikel: Asteekse mitologie.
Wapen van Meksiko met daarop die arend op 'n kaktus wat 'n slang verslind.

Volgens die Asteke het hul voorvaders in Aztlan, 'n eiland êrens in die noorde, gewoon. Hul god Huitzilopochtli het hulle vertel dat hulle (saam met 'n paar ander stamme) na 'n nuwe land moes gaan. Uiteindelik het net die Asteke oorgebly, omdat die ander stamme almal al 'n plek gevind het om hulself te vestig. Die Asteke moes hulle van hul god vestig op 'n plek waar 'n arend op 'n kaktus gesit het en 'n slang verslind het. Uiteindelik het die Asteke hierdie teken op 'n eilandjie in die Tekskoko-meer gesien. Die Asteke het hul stad Tenochtitlan op die plek gebou en 'n groot kunsmatige eiland, wat hedendaags in die sentrum van Meksikostad geleë is, gemaak. Hierdie legende is ook op die Wapen van Meksiko, wat op die Vlag van Meksiko afgebeeld word, afgebeeld.

Opkoms[wysig]

Kaart van die uitbreiding van die Asteekse Ryk deur die eeur heen.

In die begin het die Asteke as huursoldate gedien vir die stadstate wat ontstaan het na die val van die Tolteekse Ryk. Hulle het dit nie onverdienstelik gedoen nie, en Asteekse leiers het met 'n aantal Tolteekse vorste getrou. Van 1372-1427 was die Asteke vasalle van die Tepaneekse koning Tezozomoc. Na die dood van Tezozomoc is hy deur Maxtla, 'n wrede leier, opgevolg. Hy het die Asteekse leier Chimalpopoca laat vermoor. Chimalpopoca se oom Itzcoatl het hom opgevolg, en hy het 'n verbond met Nezahualcóyotl van Tekskoko gesluit. Hulle het die Tepaneekse hoofstad Azcapotzalco beleër. Na 'n honderd dae van beleëring het die Tepaneken oorgegee. Maxtla is gevange geneem en geoffer. Hierna is Tlacopan by Tenochtitlan en Tekskoko gevoeg, en saam het die stede die Asteekse Driebond, oftewel die Asteekse Ryk, gevorm.

Itzcoatl se neef en opvolger Moctezuma I (reg. 1440-1469) het die ryk tot die kuste van die Stille Oseaan en die Golf van Meksiko uitgebrei; Axayacatl (1469-1481) het Tenochtitlan se susterstad Tlatelolco verower en die Huaxteke onderwerp. Hy het ook probeer om die Taraske onder sy bewind te bring, maar dit het misluk. Onder Ahuitzotl (1486-1502) het die ryk in omvang verdubbel. Hy het die Mixteke van Oaxaca onderwerp en Soconusco verower, waardeur die ryk tot Guatemala uitgestrek het.

Samelewing[wysig]

Asteekse Kalendersteen (replika)
Die Asteekse Driebond in sy grootste uitbreiding in 1519.

Die Asteke het in calpultin (enkelvoud: calpulli) gelewer, wat met clans vergelykbaar is. Meerdere calpultin het tesame 'n altepetl (meervoud: altepemeh) gevorm. Die altepetl was die kleinste bestuurlike eenheid; dit het meestal bestaan uit 'n dorp of stad met 'n gebied daaromheen, van "water tot berg" (altepetl beteken waterberg).

Sommige altepemeh het ander onder hul bewind gehad. 'n altepetl sonder 'n ander altepetl bo hom sou 'n staat genoem kon word. Die hoogste altepemeh was die stede van die Asteekse Driebond: Tenochtitlan, Tekskoko en Tlacopan.

Die Asteekse bevolking is in twee klasse ingedeel. Die gewone bevolking het die macehualtin geheet, en die adel die piltin of tlahtoanimeh. Die klasse was oorerflik, maar 'n macehualli kon 'n pili word deur 'n suksesvolle loopbaan in die leër. Dit het daarvoor gesorg dat die Asteke altyd genoeg soldate kon kry. Andersom kon piltin ook hul adelstand deur swak vertonings ten tye van oolrog verloor.

Opvallend in die Asteekse standestelsel was dat piltin vir dieselfde vergrype swaarder strawwe as die macehualtin opgelê is. Dit was omdat mense gemeen het piltin as voorbeelde moes dien. Behalwe hierdie twee klasse was daar ook pochtecah en slawe.

Pochtecas was gewapende handelaars. Hulle het as spioene gedien en het geprobeer om onrus in stede wat die Asteke wou verower, te stook. Hulle was oor die algemeen die rykste van die Asteekse samelewing en kon alleenlik met ander pochteca getrou het. Slawerny was in die Asteekse samelewing nie erflik nie. Die meeste mense het slaaf geword na 'n misdryf, deurdat hulle krygsgevangene geneem is, of om 'n skuldeiser af te betaal. Slawe kon nie herverkoop word nie, tensy hulle amptelik as "lastig" verklaar is. Die grootste slawemark (en die grootste mark ooit) was die in Tlatelolco. Nadat 'n slaaf van 'n slawehandelaar gekoop is, kon die slaaf vlug. As hy 'n tempel kon bereik voordat sy nuwe meester hom kon pak, was hy vry. Iemand (behalwe die meester of sy seun) wat so 'n slaaf voor die vlug verhinder het, het self slaaf geword.

Die Asteke het 'n twintigdelige getallestelsel hanteer. In plaas van vyf vingers aan een hand en tien vingers aan beide hande, het hulle verder die tone op beide voete getel. Baie Suid-Amerikaanse Indiaanstamme volg vandag nog hierdie rekenwyse. Die twintigtallige stelsel moes ook in Europa gebruik gewees het. Heel bekend is die merkwaardige Franse telwoord quatre-vingt (vier-twintig) vir 80.

Vernietiging[wysig]

Hoofartikel: Spaanse verowering van die Asteekse Ryk.
Kaart van die Texcocomeer in 1519 in die vallei van Meksiko.
Hernán Cortés en La Malinche saam met Moctezuma II op 8 November 1519.

Volgens 'n Asteekse legende sou in die jaar ce acatl (I-riet, 1519) die god Quetzalcoatl uit die ooste kom om sy ryk op te eis. Daarby is voortekens glo gesien, soos 'n komeet en 'n brand in die tempel van Huitzilopochtli. Daar is ook glo 'n vis gevang met 'n spieël in sy kop, waarin Moctezuma II, die Asteekse hueyi tlahtoani, marsjerende soldate gesien het. Die Asteke het om hierdie rede ekstra veel mense geoffer. Baie stede was vroeër bondgenote was, het hulle begin verset.

Toe die Spanjaarde onder leiding van Hernán Cortés in Meksiko aangekom het, het die Asteke gedog dat Cortés miskien wel Quetzalcoatl kon wees. Quetzalcoatl het naamlik 'n blanke gesig en 'n geel baard, nes Cortés, gehad. Die Asteke was ook deur die skepe, gewere en kanonne van die Spanjaarde beïndruk, en ook die perde en windhonde het hulle besonders gevind.

Moctezuma het getwyfel. Was Cortés Quetzalcoatl, of was hy gewoon 'n vreemdeling wat net op gewin uit was? Moctezuma het besluit om geskenke aan Cortés te gee, en hy het vir hom gesê dat dit beter was om nie na Tenochtitlan te gaan nie. Maar die goudsugtige Spanjaarde wou meer hê. Hulle het besluit om tog na Tenochtitlan te gaan, vergesel van die vyande van die Asteke, soos die Tlaxcalteken wat baie belangrike militêre inligting gegee het.

Die Spanjaarde het hul oë in Tenochtitlan uitgekyk. Na ses dae het hulle agter 'n dig gemesselde muur kamers vol goud en juwele. Kort na die vonds het die Asteke twee Spaanse boodskappers gedood. Cortés het besluit om Moctezuma te gysel. Die Spanjaarde het die beelde van die gode in stukke geslaan en die menseoffers verbied. Toe Cortés nie meer in Tenochtitlan was nie ('n Spaanse ekspedisie het aangekom om hom te arresteer) het daar chaos uitgebreek toe die agtergeblewe soldate 'n belangrike Asteekse religieuse seremonie wou verhinder. In hierdie chaos het Moctezuma om die lewe gekom. Cortés het intussen weer teruggekeer en het snags met sy soldate probeer vlug. Hierby het hy baie soldate verloor. Hy het later met 'n leër teruggekeer wat hy van 1 000 Spanjaarde en 150 000 Meksikaanse bondgenote versamel het. Dit het 'n enorme veldslag geword: duisende Asteke het dood op straat gelê en elke gevang Spaanse soldaat was meteens geoffer. Na 'n aantal maande beleëring het die laaste Asteekse hueyi tlahtoani, Cuauhtémoc, homself oorgegee. Die Asteekse Ryk het as Nieu-Spanje 'n Spaanse kolonie geword.

Bibliografie[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Asteke (kategorie)
  • (en) Elliot, J.H., Empires of the Atlantic World. Britain and Spain in America, 1492-1830, Yale University Press, 546 blz.


Vlag van Meksiko Geskiedenis van Meksiko Wapen van Meksiko
Meso-Amerika OlmekeMixtekeToltekeTeotihuacáneZapotekeMayaTlaxcaltekeAsteke
Kolonisasie Spaanse verowering van die Asteekse Ryk (1519–1521) • Spaanse verowering van Yucatan (1527–1697) • Nieu-Spanje (1535–1821) • Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog (1810–1821)
1821–1864 Eerste Meksikaanse Keiserryk (1821–1823) • Texaanse Onafhanklikheidsoorlog (1835–1836) • Koekoorlog (1838) • Meksikaans-Amerikaanse Oorlog (1846–1848) • Kasteoorlog (1847–1901) • Hervormingsoorlog (1857–1861) • Franse intervensie in Meksiko (1861–1867)
1864–1929 Tweede Meksikaanse Keiserryk (1864–1867) • Meksikaanse Rewolusie (1910–1920) • Cristero-oorlog (1926–1929)
Moderne geskiedenis Chiapas-konflik (1994) • Dwelm-oorlog in Meksiko (2006–hede)