München

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek

München
Munich montage.png

Kaart Wapen
Locator map M (town) in Germany.svg
Großes Stadtwappen München.svg
Vlag
Flag of Munich (striped).svg
 Land Flag of Germany.svg Duitsland
 Deelstaat Flag of Bavaria (lozengy).svg Beiere
 Koördinate 48°08′N 11°35′O
 Stigting 14 Junie 1158
 Stadstatus 1175
 Oppervlakte:  
 - Totaal 310,43 vk km
 Hoogte bo seevlak 519 m
 Bevolking:  
 - Totaal (31 Desember 2012) 1 388 308[1]
 - Bevolkingsdigtheid 4 472,2/vk km
 - Metropolitaanse gebied 2 600 000
 - Metropolregion 6 000 000
 Tydsone UTC +1 (MET)
 - Somertyd UTC +2 (MEST)
 Klimaat  
 - Tipe Gematigde klimaat
 - Gemiddelde jaarlikse temperatuur 8,9 °C
 - Gem. temp. Januarie/Julie -1,8 / 17,5 °C
 - Gemiddelde jaarlikse neerslae 960,2 mm
 Burgemeester Christian Ude (SPD)
 Amptelike Webwerf muenchen.de

München [ˈmʏnçən] (Beiers: Minga, Latyns: Monacum, Byvoeglike naamwoord: monacensis) aan die Isarrivier is op twee na die grootste stad van die Bondsrepubliek DuitslandBerlyn en Hamburg, die twaalfde grootste in die Europese Unie en die hoofstad van die suidoostelike deelstaat Beiere met 'n bevolking van 1,388 miljoen in die stad en 2,6 miljoen in die metropolitaanse gebied (2012).

Die sogenaamde Metropolregion München, wat naas München se metropolitaanse gebied ook stede soos Augsburg, Ingolstadt, Landshut, Rosenheim, Kaufbeuren en omliggende landelike distrikte insluit, het 'n oppervlakte van 27 700 vierkante kilometer en 'n bevolking van sowat ses miljoen.

Die stad is 'n kulturele sentrum met universiteite, talle historiese geboue en meer as 12 000 ondernemings in die media- en rolprentbedryf. Sedert die sewentigerjare het die stad tot een van die welvarendstes in Europa ontwikkel; die stad huisves 'n bloeiende ekonomie met groot transnasionale korporasies soos Siemens, BMW, MAN en Allianz. Ander belangrike nywerhede is lug- en ruimtevaart, brouerye, elektroniese ingenieurswese en wetenskaplike gereedskap.

Geografie[wysig]

Die Isarrivier

München vorm een van die 23 Oberzentren (belangrike administratiewe, ekonomiese en kulturele sentrums) van die Vrystaat Beiere. Met 4 307 inwoners per vierkante kilometer het München die hoogste bevolkingsdigtheid van alle Duitse stede met meer as 100 000 inwoners.

Die hoogste bergpiek in die stadsgebied is die Warnberg op 579 meter bo seevlak, die laagste punt lê in die stadswyk Feldmoching (482 meter bo seevlak).

Die Isarrivier vloei oor 'n lengte van 13,7 kilometer vanuit die suidweste in noordoostelike rigting deur die stadsgebied; sy bekendste eilande is die Museum-eiland met die Duitse Museum en die nabygeleë Prater-eiland. 'n Aantal bekende mere is in die omgewing van München geleë, waaronder die Ammermeer, Wörthmeer en Starnbergse Meer.

München beslaan 'n oppervlakte van 310,43 vierkante kilometer en is ten opsigte van sy oppervlakte die sesde grootste stad in Duitsland na Berlyn, Hamburg, Keulen, Dresden en Bremen.

Klimaat[wysig]

Die Starnbergse Meer in die omgewing van München met die Zugspitze, Duitsland se hoogste bergspits, in die agtergrond

München lê in die oorgangsgebied tussen die vogtige Atlantiese en die droë kontinentale klimaat. Ander belangrike invloedfaktore ten opsigte van weersomstandighede in München is die Alpe as die Sentraal-Europese en die Donaurivier as die plaaslike weerkundige grens. Hierdie konstellasie het 'n wisselvallige weer tot gevolg. Die temperatuurskommelings tussen dag en nag en tussen somer en winter is soms baie groot.

Die winters duur van Desember tot Maart en is relatief koud met 'n gemiddelde temperatuur van -2 °C in Januarie. Sneeuval kom dikwels voor. Die somers in München duur van Mei tot September en is gewoonlik warm met 'n gemiddelde temperatuur van 19 °C in Julie, die warmste maand van die jaar.

Die föhn ('n warm val- of bergwind) bring dwarsdeur die jaar skielik warm en droë lugstromings na München en verander weerstoestande binne enkele ure heeltemaal, maar dra ook by tot die uitstekende sig oor groot afstande (die Beierse Alpe kan danksy die föhnweer vanuit München dikwels waargeneem word) en die beroemde blou Beierse hemel.

Die hoogste temperatuur wat in die Duitse Weerdiens DWD se amptelike weerstasie in München-Nymphenburg ooit aangeteken is, was 35,8 °C. Beiere is die Duitse deelstaat met die meeste donderbuie, en ook München word soms deur 'n swaar onweer soos dié van 12 Julie 1984 getref toe 'n haelstorm met sterk wind skade van 3 miljard DM (1,5 miljard €) aangerig het. Vanweë München se ligging naby die Alpe word hier ook meer sneeuvalle as in ander groot Duitse stede aangeteken.

Volgens weerkundige statistieke is die suidelike stadsgebied die sonnigste deel van München, terwyl die noordelike buurte meer newel kry. Die westelike dele is droër as die ooste van München. Hierdie verskillende mikroklimate word onder meer deur die topografie en die Isar se rivierloop beïnvloed.

Etimologie[wysig]

Die eerste verwysing ná München (munichen) in die Augsburger Schied van 14 Junie 1158

Die naam München word gewoonlik uigelê as bei den Mönchen ("by die monnike") en afgelei van die Latynse verwysing apud Munichen in die eerste historiese dokument uit die jaar 1158. Munichen gaan waarskynlik terug op die Oudhoogduitse vorm munich ("monnik"). Reeds voor die stigting van München het sedert die 8de eeu 'n afstigting van die klooster Tegernsee by die Petersbergl in die huidige stadsgebied bestaan.

Geskiedenis[wysig]

Die kerkgebou van Sankt Peter met sy toring Alter Peter (links) is vandag vlakby die Marienplatz geleë
Die Frauenkirche, soos gesien vanuit die kerk Sankt Peter

Argeologiese opgrawings in die geskiedkundige stadsentrum dui daarop dat die eerste menslike nedersettings reeds teen die einde van die Jonger Steentydperk (omtrent 2000 v.C.) ontstaan het. Die enigste heuwel in die middestad, Petersbergl, was dan ook die bakermat van die huidige stad. Onder die kerk Sankt Peter op die Petersbergl het argeoloë 'n gewelfde kamer ontdek wat uit die Voor-Merowingiese tydperk tussen die antieke oudheid en die vroeë Middeleeue dateer.

Aangesien geen presiese datums ten opsigte van die eerste nedersettings beskikbaar is nie, is die jaar van die eerste historiese verwysing na München as sy stigtingsjaar aanvaar: 'n Dokument uit die jaar 1158 verwys na die Villa Munichen en 'n brug oor die Isar (naby die huidige Ludwigsbrücke en die Isar-eilande) wat Hendrik die Leeu, hertog van Beiere en Sakse, naby die monniksdorp rondom die Sint-Pieterskerk laat oprig het. Tevore het die hertog 'n verder noordwaarts geleë brug naby Oberföhring, wat aan die biskop van Freising behoort het, verniel om self voordeel uit die winsgewende southandel met die stad Augsburg voordeel te kan trek. Danksy die nuwe brug en die southandel het keiser Frederik Barbarossa op die Ryksdag van Augsburg die mark-, munt- en doeanereg aan München toegeken. Net twintig jaar later het München in 1175 ook stadstatus gekry en sy eerste versterking gebou.

Toe hertog Hendrik in 1180 deur die keiser geban is, het Beiere onder die heerskappy van die huis Wittelsbach en die biskop van Freising gekom. In 1240 het ook München 'n besitting van die Wittelsbach-dinastie en in reeds in 1255 - ná die eerste opsplitsing van die hertogdom - die hertoglike hoofstad geword.

In 1314 is hertog Lodewyk IV as koning van die Duitse Ryk en in 1328 ook as keiser gekroon, en München is as sy regeringsetel aansienlik uitgebrei en van 'n nuwe stadsmuur voorsien. Sedert hierdie tydperk gebruik München in sy heraldiek ook die kleure van die ou Heilige Romeinse Ryk - swart en goud.

Vanaf die laat 14de eeu het die burgery van München verskeie kere in opstand teen die hertoë gekom wat hulle regeringsetel vanuit die Alter Hof na 'n nuwe gebou aan die stadsrand verskuif het. Vanweë die bedreiging deur Hussiete is die stadsmuur in 1429 met 'n nuwe buitemuur versterk. In 1442 is alle Joodse burgers uit München verdryf. Die hoeksteen van die nuwe Vrouekerk (Frauenkirche) is in 1468 gelê, en die kerk is na slegs twintig jaar voltooi.

München in 1642. Gravure deur Mathhäus Merian

Ná sy nuwe kulturele bloeitydperk in die Laat-Gotiese periode is München ná die hereniging van Beiere deur Albrecht IV in 1506 tot hoofstad van die hele land verklaar. In die volgende dekades het die burgery sy invloed op die plaaslike politiek geleidelik kwytgeraak, en die ontwikkeling van München is deur die Wittelsbach-dinastie oorheers. Die stad het onder die heerskappy van Willem IV en Albrecht V tot 'n sentrum van die Renaissance en Kontrareformasie ontwikkel. In 1589 het Wilhelm V die beroemde brouery Hofbräuhaus gestig.

Onder hertog Maximiliaan I van Beiere het München in 1623 die setel van die keurvorstelike hof geword. Slegs nege jaar later is die stad tydens die woelinge van die Dertigjarige Oorlog deur Sweedse troepe beset en moes 'n hoë losprys betaal en gyselaars beskikbaar stel om aan die dreigende verwoesting te ontkom. Nogtans is München 'n tyd later deur 'n pesepidemie getref waaraan sowat 'n derde van die bevolking beswyk het. Ná die oorlog het München vinnig herstel en het danksy die invloed van keurvors Ferdinand Maria 'n sentrum van die Italiaanse Barokstyl in Duitsland geword.

In 1704 het München tydens die Spaanse Suksessie-oorlog enkele jare lank onder die bewind van die huis Habsburg gekom, aangesien keurvors Maximiliaan II Emanuel 'n bondgenoot van Frankryk was. 'n Opstand van plaaslike burgers en boere is in die sogenaamde Sendlinger Mordweihnacht ("Moordkersfees van Sendling") bloedig neergeslaan. Nadat keurvors Karel Albrecht tot Duitse keiser gekroon is, het Habsburgse troepe die stad in 1742 nog eens twee jaar lank beset.

Die winkelstraat Maximilianstraße in 2006
Die Olimpiese kwartier van 1972
'n Lugfoto van die Franz Josef Strauß-lughawe met die Alpe in die agtergrond

Maximiliaan III het die beleid van sy voorgangers, wat van Beiere 'n Europese grootmoondheid wou maak, uiteindelik laat vaar en hom met binnelandse hervormings besig gehou. Danksy sy inisaitief is in 1759 die Beierse Akademie van Wetenskappe in München gestig. In 1789 is die bekende Engelse Tuin van München op bevel van Karel Theodor aangelê en die Middeleeuse versterkings afgebreek.

Alhoewel München reeds sedert 1328 as keiserlike setel gefungeer het, het sy vinnige groei tot 'n beduidende metropool eers 450 jaar later 'n aanvang geneem. Hierdie groei is in 1806 nog versterk nadat München tot hoofstad van die Napoleontiese Koninkryk Beiere verklaar is. Terwyl daar in 1700 nog net 24 000 inwoners was, het die bevolking nou elke dertig jaar verdubbel. In 1871 het die bevolking tot 170 000 en in 1933 tot 840 000 mense gegroei.

Onder die regering van koning Lodewyk I van Beiere (1825-1848) het München tot 'n beduidende kunssentrum ontwikkel. Die Klassisistiese argitekte Leo von Klenze en Friedrich von Gärtner het die Ludwigstraße, die Koninklike Plein (Königsplatz) en die uitbreiding van die koninklike residensie beplan. Lodewyk se seun Max II (1848-1864) het veral die geesteswetenskappe bevorder, maar ook 'n aantal bekende geboue in die nuwe Maximiliaanse styl laat oprig soos die geboue in die Maximilianstraße, wat vandag as een van die mees eksklusiewe en duurste winkelstrate in Europa bekend staan.

Onder sy broer, prins-regent Luitpold (1886-1912), het München 'n ongekende ekonomiese en kulturele opswaai beleef. In hierdie periode het die Prinzregentenstraße en die Prinzregententheater ontstaan. Die stadsbuurt Schwabing het met die eeuwisseling sy bloeitydperk as 'n belangrike kunstenaarsbuurt beleef wat 'n groot aantal beduidende skrywers en skilders gelok het. Die plaaslike tydskrif Die Jugend, wat sy naam aan die Jugendstil (omtrent 1895 tot 1905, dit staan ook bekend as Art Nouveau, Modernisme of Fin de siècle) verleen het, is vir die eerste keer in 1896 uitgegee. Die kunstenaarsvereniging Der Blaue Reiter is in 1911 gestig. In sy verhaal Gladius Dei het die beroemde Duitse skrywer Thomas Mann na hierdie tydperk met die gevleuelde woord München leuchtet ("München skyn") verwys.

Gedurende die Eerste Wêreldoorlog het die drie Franse lugaanvalle van die jaar 1916 min skade berokken, alhoewel die bevolking onder voedseltekorte gely het. Die monargie is ná die oorlog afgeskaf, en in 1919 was daar selfs 'n poging om 'n Kommunistiese republiek te stig.

München was in die volgende jare 'n bakermat van Nasionaal-Sosialistiese denke en aktiwiteite. Reeds in 1923 het Adolf Hitler met sy "Mars op die Feldherrnhalle" gepoog om die Beierse regering met 'n staatsgreep omver te werp. München het egter steeds die amptelike setel van die Nazi-party NSdAP gebly en is deur Hitler in 1935 tot die "Hoofstad van die Beweging" verklaar.

Nogtans is München in 1933 net soos ander Duitse stede en gebiede gelykgeskakel, en daar was planne om die stad op 'n grootskaalse manier volgens planne van die argitek Hermann Giesler te herbou.

In 1938 is die Ooreenkoms van München gesluit waarvolgens die Tsjeggoslowaakse Sudeteland, 'n gebied met 'n Duitssprekende meerderheid, by die Duitse Ryk ingelyf is. Tydens die Tweede Wêreldoorlog is München in 71 geallieerde lugaanvalle verwoes.

Die heropbou ná die oorlog is volgens geskiedkundige bouplanne deurgevoer. München het vinnig tot 'n sentrum van hoëtegnologie ontwikkel en ook talle maatskappye uit die dienstesektor gelok soos media-ondernemings, banke en assuransies. Met sy groot aantal argitektoniese besienswaardighede en museums het die stad ook een van die belangrikste toeristebestemmings in Duitsland geword.

München het in 1972 as die gasheerstad van die XX. Olimpiese Spele opgetree wat deur 'n Palestynse terreuraanval en gyselaarsdrama in die Israeliese kwartier oorskadu is. Alle Israeliese gyselaars, 'n aantal Palestyne en 'n Duitse polisieman het in die aanval gesterf.

Vir die spele is die openbare vervoer grootskaals uitgebou met 'n aantal nuwe moltrein- en stadstreinlyne wat ook stede en dorpe in die omgewing van München met die stadsentrum verbind. In die middestad is 'n aantal wandellane geskep.

Die nuwe internasionale Franz Josef Strauß-lughawe buite München is in 1992 geopen, terwyl die ou lughawe München-Riem gesluit is. Sy terrein is vir die bou van die handelskoustad Riem gebruik. Ook die terrein van die Federale Tuinskou 2005 (Bundesgartenschau 2005) lê naby die ou lughawe.

Ekonomie[wysig]

Die hoofkwartier van die HypoVereinsbank

München en sy omgewing het in die 20ste eeu danksy die ligging in die hartland van Europa en 'n baie gesonde beleggingsklimaat tot een van die belangrkste en mees dinamiese ekonomiese sentrums in Duitsland en Europa ontwikkel. Daarnaas het ook die eersterangse infrastruktuur, die beskikbaarheid van uitstekende ontspanningsgeriewe en die natuurskoon van die omgewing tot München se ekonomiese ontwikkeling bygedra.

Die plaaslike ekonomie se struktuur is vandag deur 'n gesonde mengsel van groot internasionale maatskappye, ondernemings uit die middestand en hoogs gekwalifiseerde werknemers. Byna alle sektore van 'n moderne ekonomie is in München verteenwoordig. Nogtans speel bedrywe soos dienste, hoëtegnologie, media, finansies, motorvervaardiging, biotegnologie en lewenswetenskappe, wetenskaplike navorsing, toerisme en handel 'n besonder belangrike rol.

Demografie[wysig]

München het tans 'n bevolking van meer as 1,3 miljoen, en net soos in ander welvarende Europese stede is die persentasie buitelandse inwoners met sowat 23 persent bo die nasionale gemiddelde (dus hoër as dié van die Vrystaat Beiere en die Bondsrepubliek Duitsland). Van die buitelandse bevolking kom sowat 37 persent uit lidstate van die Europese Unie. Migrasie en 'n klein toename in geboortesyfers dra by tot 'n konstante bevolkingsgroei.

Ekonomiese krag[wysig]

München en sy omgewing is die ekonomiese sentrum van die Vrystaat Beiere. Alhoewel die plaaslike bevolking net 20 persent van Beiere se totale inwonertal verteenwoordig, lewer die gebied nagenoeg 30 persent van die Beierse bruto geografiese produk (BGP) op - in 2006 het München se BGP 68,3 miljard € en dié van die metropolitaanse gebied 121 miljard €. Met 'n aandeel van 77 persent aan die stad se BGP is dienste die oorheersende sektor en hoër as dié van die hele Vrystaat met 68 persent. Die nywerheidsektor lewer sowat 23 persent van München se BGP op.

Arbeidsmark[wysig]

Die totale aantal werkgeleenthede in die gebied van München het op 30 Junie 2006 1,085 miljoen beloop - 'n toename van 1,1 persent teenoor die vorige jaar. In die loop van 2006 het die aantal werklose inwoners van meer as 87 000 tot 65 600 gedaal (5,5 persent van die ekonomies aktiewe bevolking).

Koopkrag[wysig]

Die landelike distrikte rondom München behoort net soos dié in die omgewing van Frankfurt am Main tot die welvarendste in Duitsland en beskik al baie jare lank oor die grootste koopkrag. Die inwoners van München se per-capita-koopkrag was in 2007 26 648 € - die hoogste van alle Duitse stede met meer as 100 000 inwoners.

Sportgeriewe[wysig]

'n Lugfoto van die Olimpiese Park
Die Allianz Arena

Die Olimpiese Park en die plaaslike stadiums is belangrike voorbeelde van die moderne argitektuur. Die Olimpiese Park in die noorde van München, wat ter geleentheid van die XXste Olimpiese Somerspele in 1972 opgerig is, behels die Olimpiese stadion, swembad en sportsaal. Sy gewaagde tentdakkonstruksie, wat by die heuwellandskap van die nabygeleë park aanpas, het wêreldwyd erkenning gekry vir sy buitengewone ontwerp. Die Olimpiese toring ('n televisie-toring) met 'n hoogte van 291 meter is reeds in 1968 voltooi, en ook die ysstadion is al in 1967 ingewy.

Die Olimpiese Dorp bestaan uit twee oorspronklike kwartiere vir mans en vroue. Die suidelike gedeelte met sy enkelverdieping-wonings dien tans as 'n koshuiskompleks vir studente met 1 800 woonstelle. Vanaf die lente van 2007 word die ou geboue oor 'n tydperk van drie jaar afgebreek en volgens die oorspronklike planne herbou. Na afloop van die renovasie sal die aantal woonstelle verhoog word.

Die noordelike gedeelte met sy kenmerkende teras- en piramideagtige argitektuur is 'n moderne woonkwartier vir sowat 6 100 mense en word tans eweneens gerenoveer.

Die Olympiastadion München was die sentrale stadion van die Olimpiese Spele en het sedertdien die gewildste Duitse stadion vir internasionale wedstryde geword. Die eindwedstryde van die Sokker-wêreldkampioenskap 1974 en die UEFA Champions League in 1979, 1993 en 1997 is hier gehou.

Tussen 1972 en 2005 het die Olimpiese Stadion ook as die tuisveld van die sokkerklub FC Bayern München en - met onderbrekings - van die klub TSV 1860 München gedien. Albei klubs het intussen na die Allianz Arena verhuis.

Die Olimpiese Park in die tuinlandskap van die Oberwiesenfeld word naas sportwedstryde ook vir kulturele, religieuse en ander doeleindes gebruik. Die park word deur 'n stedelike onderneming beheer.

'n Tweede beduidende stadion naas die Olimpiese Park, die Allianz Arena aan die noordelike stadsrand, is in Mei 2005 ingewy. Die stadion dien as die tuisveld van die plaaslike sokkerklubs FC Bayern München en TSV 1860 München. In die Arena met sy 69 901 sitplekke[2] is ook die eerste wedstryd van die Sokker-wêreldkampioenskap van die jaar 2006 en ander wedstryde gehou.

Die mees tradisionele en oudste stadion in München is die stedelike stadion in die Grünwalder Straße wat in die plaaslike omgangstaal meestal das Sechzger genoem word. In 2005 het dit nog as die tuisveld van die professionele Löwen-span gedien, maar sedert die opening van die Allianz Arena is die stadion afgeskaal tot die tuisveld van plaaslike jeug- en amateurspanne. 'n Ander groot stadion lê in die Dantestraße.

Susterstede[wysig]

'n Beeldhouwerk van München se susterstede in die Nuwe Raadsaal

Verwysings[wysig]

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
München (kategorie)