Aalwyn

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Aalwyn
Klippiesaalwyn, Aloe succotrina
Wetenskaplike klassifikasie
Koninkryk: Plantae
(geen rang): Angiosperms
(geen rang): Monocots
Orde: Asparagales
Familie: Asphodelaceae
Genus: Aloe
Carolus Linnaeus
Verspreiding van boomaalwyne in Suider-Afrika
Verspreiding van boomaalwyne in Suider-Afrika
Spesies
Sien Lys van aalwynspesies

Die aalwyn of aalwee (Aloe) is 'n eensaadlobbige vetplant. Die Afrikaanse naam is 'n verbastering van die Nederlandse "aloë". Daar is meer as 450 aalwynspesies wat oor Afrika en nabygeleë eilande soos Madagaskar versprei is. Sommige spesies word ook op die Arabiese Skiereiland en eilande in die Atlantiese Oseaan aangetref.

Aalwyne het groot, dik, blare wat wissel in kleur van grys tot heldergroen. Die blare het 'n wasagtige tekstuur en is goed aangepas vir die dorre klimaat waarin aalwyne aangetref word. Die klein, buisagtige blomme van die aalwyn is geel, oranje of rooi en groei in digte bloeiwyses.

Buiten die gebruik van aalwyne as dekoratiewe plante, word die plant ook gebruik vir die geneeskragtige eienskappe wat daaraan toegeskryf word. Hierdie plante word ook in rotstekeninge van die San aangetref en word reeds duisende jare lank verbou. Die Egiptiese Ebers-papirus uit ongeveer 1552 v.C. verwys na die aalwyn se medisinale eienskappe en die gebruik daarvan in die balsem van lyke.

Die meeste van Suid-Afrikaanse aalwyne is beskermde plante, dit wil sê dit is 'n oortreding om 'n aalwyn sonder toestemming van die Afdeling Natuurbewaring van die betrokke provinsie en die grondeienaar, uit die veld te verwyder. Selfs wanneer 'n boer natuurlike veld wil omploeg om landerye aan te Iê, het hy ook die toestemming van die betrokke owerhede nodig sodra daar beskermde plante in die gedrang kom.

Klassifisering en spesies[wysig | wysig bron]

Vrugstadium-bloeiwyse van Aloe vera
Aloe vera
Die unieke baardaalwyn, Aloe aristata

Die nuutste plantklassifiseringstelsel, die APGII-stelsel van 2003, plaas aalwyne in die familie Asphodelaceae, waar dit in die verlede aan die leliefamilie, Liliaceae, behoort het.

In die 21ste eeu word 'n strenger verdeling op die genus toegepas, sodat vyf nuwe genera benewens die genus Aloe erken word. Dit is naamlik Aloiampelos, die sewe rankaalwyne, Aloidendron, die ses boomaalwyne, Aristaloe, die enkele baardaalwyn-spesie, Gonialoe, die drie patrysaalwyne, en genus Kumara, die twee waaieraalwyne.[1]

Sien ook Lys van aalwynspesies (in die breë sin)

Daar is meer as 450 soorte aalwyne wat in verskeie soorte en vorms aangetref word: van klein, grasagtige plantjies tot bome met stamme van 18 m lank. Die bekendste aalwynspesies is waarskynlik Aloe vera en Aloe ferox. Hierdie plante is van groot ekonomiese waarde in Suid-Afrika.

Daar is 'n aantal ander plante waarna daar ook soms as "aalwyne" verwys word, alhoewel hulle dit nie in werklikheid is nie, soos gasterias en haworthias. Ook die Noord-Amerikaanse agawe's word soms die "Amerikaanse aalwyn" genoem.

Medisinale gebruike[wysig | wysig bron]

Aalwynsap word dikwels vir medisinale gebruike ingespan. Die jel-agtige sap wat in die vet blare gevind word, kan byvoorbeeld as eerstehulpmiddel by brandwonde gebruik word. Dit is egter nie raadsaam vir om willekeurige aalwyne self vir medisinale doeleindes te gebruik nie: sommige spesies, soos Aloe venenosa, is giftig, terwyl sensitiewe persone newe-effekte ervaar van sommige spesies, soos Aloe barbadensis, wat oor die algemeen as veilig beskou word.

Aloe vera word al duisende jare vir medisinale gebruik gekweek - tot so 'n mate dat die plant se presiese gebied van oorsprong onbekend is. Die Egiptenare het die aalwyn nie slegs in geneeskunde gebruik nie, maar ook om lyke in te balsem. Die Griekse plantkundige Dioskorides (41 - 68 n.C.) het die uitwendige gebruik van aalwyn vir wonde, aambeie, maagswere en haarverlies aanbeveel, asook die inwendige gebruik daarvan as 'n lakseermiddel.

Aalwynsap[wysig | wysig bron]

Sukkulente, soos die aalwyn, stoor water in hulle vergrote vlesige blare, stamme en wortels om geharde toestande te oorleef.

Byna alle aalwynspesies bevat 'n galbitter geel sap wat uit die blare getap kan word. Die sap loop uit die blare as hulle gesny word en word stadigaan hard in die lug. In antieke Egipte en Babilon is hierdie sap as 'n purgeermiddel aangewend vir beide mens en dier.

In Suid-Afrika word veral die sap van die bitteraalwyn (Aloe ferox) getap in die omgewing van Herbertsdale, Albertinia en Mosselbaai. Die plant se groen blare word stomp afgesny en in 'n kring om 'n gat opmekaar gestapel, sodat die sap in 'n houer in die gat in kan drup. Die druk van die swaar blare opmekaar is genoeg om die sap uit te pers. Die versamelde sap word dan verhit en geroer tot dit styf en dik is. Dit word dan uitgegiet en verhard, waarna dit gereed is om te verwerk.

Habitat en voorkoms[wysig | wysig bron]

Aalwyne word van seevlak tot 2000 m bo seespieël aangetref, dikwels in woestyntoestande waar dit soms vir jare nie reën nie. Dit is dan hoofsaaklik afhanklik van dou en mis wat deur hulle vlak wortels opgeneem word.

Maar hulle aard ook in die somer en winterreënvalstreke met 'n gemiddelde jaarlikse reënval van 1 250 tot 1750 mm. Baie aalwyne verkies klipperige of rotsagtige rantjies of hoogtes, omrede vogtigheid langer onder die klippe behoue bly, die grond beter dreineer, en sommige rotsformasies meer voedingstowwe tot die grond bydra as wat op gelyktes of vlaktes aangetref word. Wind of water versprei die sade oor vlaktes en heuwels, maar die sade wat tussen klippe en beskutte plekke Iê, kry beter vastrapplek en meer vog as op ander dele waar die sade of nooit ontkiem nie, of vroeg doodgaan.

Omdat aalwyne goed aard in hul natuurlike omgewing, pas baie besonder moeilik aan wanneer hulle uit hul natuurlike omgewing verwyder word om in tuine of parke aangeplant te word. Die plant begin dan geleidelik kwyn en gaan uiteindelik dood. Aalwyne wat van saad gekweek word, het 'n groter kans op oorlewing omdat die plantjies hulle van kleins af by ander omstandighede kan aanpas. Elke aalwyn het nogtans spesifieke behoeftes waarvan die kweker kennis behoort te dra.

Sommige aalwyne groei tussen bosse (Aloe pluridens en Aloe rupestris) waar hulle kaal stamme teen die son beskerm kan word, terwyl andere soos Aloe marlothii hul eie stamme met droë blare beskerm. Aalwyne se plantkleur wissel van donker- en heldergroen, tot grysgroen of blougrys, met of sonder spikkels en strepe, en met of sonder 'n swart. bruin, rooi of pienk blaarrand. Sommige plante verkleur tydens droogtetye of in kouer maande tot roes-of pienkrooi, terwyl ander se blare tot ʼn tiende van hulle volle lengte verdoog. Die blomkeur kan wit, roomkleur, oranje, geel, pienk en selfs groen wees. Dit kan ook verskillende kombinasies van kleure wees.

Sien ook[wysig | wysig bron]

Bronnelys en verwysings[wysig | wysig bron]

  1. From Aloe to Aloiampelos, Aloidendron, Aristaloe, Gonialoe, Kumara”. 13 Desember 2014. URL besoek op 7 January 2016.
  • The Aloe Page by www.succulent-plant.com. Webwerf op 7 Mei 2009 besoek.
  • Die Afrikaanse Kinderensiklopedie: Die Planteryk (R.H. Compton). Nasionale Handelsdrukkery Bpk. Tweede hersiene uitgawe. 1963.
  • Guide to the Aloes of South Africa (Ben-Erik van Wijk en Gideon Smith). Briza Publications, Pretoria S.A., Tweede hersiene uitgawe. 2005
  •  Aalwyn in Wêreldspektrum, volume 1. 1983 Ensiklopedie Afrikana: (EDMS) BPK.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Galery[wysig | wysig bron]