Karel Schoeman

Karel Schoeman
Gebore	26 Oktober 1939 Trompsburg, Oranje-Vrystaat, Suid-Afrika
Sterf	1 Mei 2017 Bloemfontein, Vrystaat, Republiek van Suid-Afrika
Nasionaliteit	Suid-Afrika
Beroep	Skrywer, vertaler, historikus

Karel Schoeman (* 26 Oktober 1939, Trompsburg, Oranje-Vrystaat – † 1 Mei 2017, Bloemfontein) was 'n Afrikaanse skrywer.

In 1956 het hy sy matriekeksamen aan die Hoër Jongenskool in die Paarl geslaag. Schoeman het taalkunde aan die Universiteit van die Oranje-Vrystaat gestudeer en in 1959 'n BA-graad behaal. In dieselfde jaar het hy die Rooms-Katolieke geloof aangeneem en aan die Rooms-Katolieke Seminarium St. Jean-Marie Vianney in Pretoria gestudeer. In 1961 het hy tot die orde van die Fransiskane in Ierland toegetree. Ná drie jaar se novisiaat in die kloosters van Killarney en Gilwald het hy egter besluit om nie sy gelofte as priester af te lê nie. Hy het in 1964 na Bloemfontein in Suid-Afrika teruggekeer en die Hoër Diploma in Biblioteekkunde behaal.

Pryse en eretoekennings

Schoeman se werk is verskeie kere met pryse bekroon. Hy het drie keer die Hertzogprys gewen (in 1970 vir sy romans By fakkellig, 'n Lug vol helder wolke en Spiraal; in 1986 vir 'n Ander land en in 1995 vir Hierdie lewe). Vir die roman 'n Ander land het hy ook die Ou Mutual-prys, die W.A. Hofmeyrprys en die Helgaard Steyn-prys gekry, terwyl hy vir Hierdie lewe ook die CNA-letterkundeprys ontvang het. Vir Verkenning het Schoeman in 1997 die M-Net-boekprys en die Stals-prys vir kultuurgeskiedenis gewen. Hy het in 2002 vir 'n tweede keer die W.A. Hofmeyr-prys vir Armosyn van die Kaap opgeraap. Hy het ook vier Recht Malan-pryse gewen.

In 1999 het hy in Pretoria die Orde van Voortreflike Diens van oudpres. Nelson Mandela ontvang.

Loopbaan

Sint Jean-Marie Vianney-seminarie in Pretoria, waar Schoeman sy aanvanklike geestelike opleiding ontvang het.

Nadat hy sy studies aan die Universiteit van die Vrystaat voltooi het was hy vir 'n wyle by die Rooms-Katolieke seminarie in Pretoria. Daarna is hy na die buiteland, waar hy van tyd tot tyd gewoon het. Aanvanklik was hy 'n broeder in ʼn Franciskaneklooster in Ierland, waarna hy in onderskeidelik Amsterdam en Kreta gewoon het. Later het hy in Glasgow, Skotland, as verpleër gewerk. Schoeman het later weer in Suid-Afrika gewoon en was verbonde aan die Provinsiale Biblioteekdiens van die Vrystaat. Hoewel Schoeman hoofsaaklik as prosaïs bekend geword het, het hy ook vertalings van dramas soos Tsjechof se Oom Wanja en Schiller se Maria Stuart gedoen.

Soos in sy prosawerk word sy werk gekenmerk deur 'n fyn wisseling van stemminge, die broosheid, tydelikheid en mislukking van menslike verhoudinge en aktuele politieke strominge, en die spanninge van die tyd. Hoewel hy in die periode van die sestigers en die sewentigers val, is sy werk individualisties van aard. Schoeman se debuutwerk, Veldslag, het in 1960 verskyn. Die werk bestaan uit twee novelles wat elk 'n aspek van die Anglo-Boereoorlog as tema het. Hy het ook die volgende romans geskryf: In ballingskap (1964); By fakkellig (1966); Spiraal (1968); ʼn Lug vol helder wolke (1967); Op ʼn eiland (1971); Na die geliefde land (1972); Die noorderlig (1975); Om te sterwe (1976); Afrika: 'n roman (1977); Die hemeltuin (1979); Die reisiger (1980) en Waar ek gelukkig was (1981).

Al die werke handel oor persoonlike verhoudings en in ʼn hele paar, soos Om te sterwe, kom Suid-Afrika se politieke situasie ter sprake. Vir 'n Lug vol helder wolke wat in 1982 deur die SAUK se televisiediens gebeeldsaai is, By fakkellig en Spiraal het Schoeman die Hertzogprys in 1970 verower. Benewens bogenoemde romans het Schoeman ook 'n aantal reisbeskrywings, soos Berig uit die vreemde (1966), Koninkryk in die noorde (1977) en Onderweg (1978), geskryf.

Hy het ook biografiese romans oor kunstenaars soos Shakespeare, Rembrandt en Beethoven geskryf (onderskeidelik Die hart van die son, 1965, Lig in die donker, 1969, en Eroica, 1973). Sy veelsydigheid blyk voorts ook uit ʼn bundel verhale uit die Ierse mitologie: Helde van die rooi tak (1973). In die eerste televisietekste wat in Afrikaans gepubliseer is, Besoek (1975), Die somerpaleis (1975) en Die jare (1976), toon Schoeman, soos in sy ander werk, 'n fyn aanvoeling vir menslike verhoudinge en stemmingswisselinge.

Die laaste stuk word as sy geslaagdste beskou. Bloemfontein, die ontstaan van ʼn stad, 1846-1946, wat in 1980 verskyn het, word alom beskou as ʼn uitsonderlike stuk geskiedskrywing. Die dood van 'n Engelsman (1982) is 'n roman wat ook op historiese gebeure gebaseer is.

Literêre werk

Hieronder volg 'n verkorte en bondige lys van werke uit sy omvattende oeuvre:

Romans

• 1965: Veldslag - Twee novelles; Die Hart van die Son - 'n Roman oor die lewe van Shakespeare
• 1966: By fakkellig
• 1967: 'n Lug vol helder wolke
• 1968: Spiraal
• 1969: Lig in die donker - 'n Roman oor die lewe van Rembrandt
• 1971: Op 'n eiland
• 1972: Na die geliefde land
• 1973: Eroica - 'n Roman oor die lewe van Beethoven
• 1975: Die Noorderlig
• 1976: Om te sterwe
• 1977: Afrika: 'n Roman
• 1979: Die hemeltuin
• 1980: Die Reisiger (Die roman is geskryf in opdrag van die SAUK vir die eeufees in 1980 van Leipoldt se geboorte. Dit is 'n denkbeeldige herskepping van die kort periode in die lewe van die pas gekwalifiseerde Dokter Leipoldt gedurende die winter van 1908-09 aan boord die privaatjag van die Amerikaanse koerantmagnaat Joseph Pulitzer.)
• 1981: Waar ek gelukkig was
• 1984: 'n Ander land
• 1990: Afskeid en vertrek
• 1993: Hierdie lewe (Deel van Schoeman se Stemme-reeks, as Stemme 2)
• 1995: Die uur van die engel (Deel van Schoeman se Stemme-reeks, as Stemme 3)
• 1996: Verkenning
• 1998: Verliesfontein (Deel van Schoeman se Stemme-reeks, as Stemme 1)
• 2009: Titaan (Historiese roman oor die lewe van Michelangelo Buonarroti)

Reisverslae en -beskrywings

• 1977: Koninkryk in die Noorde - 'n boek oor Skotland
• 2011: Riviereland - twee besoeke aan Nederland
• 2013: Deelstad - 'n boek oor Berlyn
• 2017: Afskeid van Europa - Aantekeninge
• 2019: Die laaste reis (Karel Schoeman se “reisbriewe” - mymeringe, gedagtes en herinneringe van sy laaste drie kort reise na Lesotho)

Geskiedkundige werk

• Bloemfontein: die ontstaan van 'n stad, 1846-1946 (1980)
• Vrystaatse erfenis (1982)
• Bloemfontein in beeld, 1860-1910 (1987)
• Die Vrijstatia-reeks: Sophie Leviseur: Memories
• Frantz Balfet: Samuel Rolland (1801-1873)
• J.G. Fraser - James Briggs: Sotho War Diaries: 1864-1865
• Die Huis van die Armes: die Berlynse Sendinggenootskap in die OVS, 1833-1869
• Maude Bidwell: Pen Pictures of the Past
• The Free State Mission: the Anglican Church in the OFS, 1863-1883
• Die Herinneringe van JC de Waal
• The Recollections of Elizabeth Rolland (1803-1901)
• The Bloemfontein Diary of Lieut. W.J. St John, 1852-1853
• The Early Days of the Orange Free State
• The Wesleyan Mission in the Orange Free State, 1833-1854
• The Missionary Letters of Gottlob Schreiner, 1873-1846
• The British Presence in the Transorange, 1845-1854
• Armosyn van die Kaap (2001)
• Die suidhoek van Afrika (2003)
• The early Mission in South Africa/Die vroeë Sending in Suid-Afrika, 1799-1819 (2005)
• Kolonie aan die Kaap. Jan van Riebeeck en die vestiging van die eerste blankes, 1652-1662 (2010)
• Die Bosmans van Drakenstein - Persoonlike dokumente van die familie Bosman van Drakenstein, 1705-1842 (2010, getranskribeer en geredigeer deur Karel Schoeman)
• Imperiale somer: Suid-Afrika tussen Oorlog en Unie, 1902 – 1910 (2015)
• Skepelinge - Aanloop tot 'n roman (2017)
• Rekonstruksie - Die naoorlogsjare in Suid-Afrika, 1902-1905 (2021, postuum)
• Babilon - Johannesburg in die koloniale tydperk, 1902-1910 (2021, postuum)
• Herlewing - Transvaal en die grensgebiede in die naoorlogsjare, 1902-1910 (2022, postuum)

Biografieë

• In liefde en trou (1989)
• Die wêreld van die digter (1986)
• Olive Schreiner: 'n Lewe in Suid-Afrika, 1855-1881 (1989)
• Only an anguish to live here: Olive Schreiner and the Anglo-Boer War, 1899-1902 (1992)
• Die wêreld van Susanna Smit, 1799 - 1863 (1995)
• The Face of the Country: A South African family album, 1860-1910 (1996)
• Dogter van Sion (1997)
• Merksteen (1998; outobiografie)
• Stamland - 'n Reis deur Nederland (1999; vervolging op Schoeman se "familiebiografie" Merksteen)
• From the collections of the South African Library (1999)
• Die laaste Afrikaanse boek (2002; outobiografie)
• 'n Duitser aan die Kaap, 1724-1765 (2004; outobiografie)
• Witnesses to War: Personal documents of the Anglo-Boer War (1899-1902)
• Slot van die Dag - Gedagtes (2017; outobiografie)

Vertalings in Afrikaans deur Schoeman

• Anton Tsjechof, Oom Wanja: Tonele uit die Plattelandse Lewe in Vier Bedrywe (1968)
• Uit die Iers: Middeleeuse Gedigte (1970)
• Helde van die Rooi Tak: Die Saga van Cucullin en die Veeroof van Culne (1973)
• Friedrich Schiller, Maria Stuart (1973)
• Anton Tsjechof, Die Kersieboord: Blyspel in Vier Bedrywe (1975)
• Gode, Helde en Konings: Middeleeuse Ierse Verhale (1975)
• Finn en sy Mense: Die Avonture van die Fianna van Ierland (1976)
• Pieter Langendijk, Die Huweliksbedrog: 'n Blyspel (1976)
• Herman Heijermans, Op Hoop van Seën: 'n Spel van die See in Vier Bedrywe (1979)
• Arthur Schnitzler, Liebelei (1981)
• Rob Nairn, ’n Stil Gemoed: 'n Inleiding tot die Boeddhisme en Meditasie (1997)

Vertalings van Schoeman se werke

Vertalings van Schoeman se romans het in Duits, Engels, Frans, Nederlands en Russies verskyn.

Duits

• In einem fremden Land ('n Ander land), vertaal deur Gisela Stege, Knaus, München, 1993

Engels

• Promised Land (Na die geliefde land), vertaal deur Marion Friedmann, Julian Friedmann Publishers Limited, Londen 1978
• Another Country ('n Ander land), vertaal deur David Schalkwyk, Sinclair-Stevenson, Londen 1991
• Take Leave and Go (Afskeid en Vertrek), vertaal deur Karel Schoeman, Sinclair-Stevenson, Londen 1992
• Miss Godby and the magistrate, uittreksel van Verliesfontein, in Michael Rice en Chris N. van der Merwe (red.) A Century of Anglo-Boer War Stories, Jonathan Ball Publisher, Johannesburg 1999
• This Life (Hierdie Lewe), vertaal deur Elsa Silke, Human & Rousseau, Kaapstad-Pretoria 2005

Frans

Kortverhale:

Dans le parc (Die park na die val van die blare); L'hôtel (Die hotel); Point de rupture (Onderbreking), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein in Caravanes, Éditions Phébus, Parys 2003

Romans :

• En étrange pays ('n Ander land), vertaal (uit Engels) deur Jean Guiloineau, Éditions Robert Laffont, Parys 1993, Éditions Rivages, Parys 1998 en Éditions Phébus, Parys 2008
• La saison des adieux (Afskeid en vertrek), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Éditions Phébus, Parys 2004 (Prix Amphi 2006).
• Retour au pays bien-aimé (Na die geliefde land), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Éditions Phébus, Parys 2006.
• Cette vie (Hierdie lewe), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Éditions Phébus, Parys 2009, Prix du Meilleur Livre étranger 2009
• Des voix parmi les ombres (Verliesfontein), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Éditions Phébus, Parys 2014
• L'heure de l'ange (Die uur van die engel), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Éditions Phébus, Parys 2018, Prix Transfuge du Meileur roman africain 2018
• Le jardin céleste (Die Hemeltuin), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Actes Sud, Parys 2022

Nederlands

• Een ander land ('n Ander land), vertaal deur Riet de Jong-Goossens, Uitgeverij Contact, Amsterdam 1993
• Merksteen: een dubbelbiografie (Merksteen: 'n dubbelbiografie), vertaal deur Riet de Jong-Goossens, Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam 2004
• Dit leven (Hierdie lewe), vertaal deur Rob van der Veer, Brevier Uitgeverij, Kampen 2014 en

Russies

• В родную страну (Na die geliefde land), vertaal deur A. K. Slavinska, Прогресс, Moskou 1978

Bronne

Vakkundige artikels

• Bezuidenhout, Andries. 2017. Niemand op Rietvlei nie- ter nagedagtenis aan Karel Schoeman . Tydskrif vir Letterkunde.
• Burger, Willie. 2000. Karel Schoeman's voices from the past- Narrating the Anglo‐Boer war . Current Writing.
• Burger, Willie. 2003. "Bolwerk teen tyd en vergetelheid" Karel Schoeman se outobiografiese aantekeninge. Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.
• Burger, Willie. 2010. Grafstene in Karel Schoeman se Hierdie lewe. Vertellings wat die afwesige aandui. Stilet.
• Burger, Willie. 2014. “[T]og het iets gebeur [...] iets wat die jare en die afstand en die aarselende, ontoereikende woorde oorlewe hê. Die gebeurtenis en die getuie in Karel Schoeman se Die uur van die engel. Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.
• Coertzen, Alta. 2020. Musiek en dans as teks in drie romans van Karel Schoeman- Na die geliefde land, ’n Ander land en Verliesfontein. LitNet Akademies Geesteswetenskappe.
• Coetzee, Emile. 2023. Karel Schoeman - Rekonstruksie - Die naoorlogsjare in Suid-Afrika, 1902–1905. Tydskrif vir Kultuurgeskiedenis.
• Crous, Marius. 2010. Tussen mans- 'n Perspektief op homososiale begeerte in Karel Schoeman se 'n Ander land. LitNet Akademies Geesteswetenskappe.
• Grobbelaar, M. en H. Roos. 1993. ’n Interpretasie van Karel Schoeman se roman, ’n Ander land binne die raamwerk van die laat negentiendeeeuse estetisistiese en dekadente literêre tradisie. Literator.
• Groenewald, Gerald. 2024. ‘Ons lewe almal in twee wêrelde…’ - aspekte van primordialiteit in enkele laat romans van Karel Schoeman. Stilet.
• Haarhoff, Johannes. 2007. Die bydrae van Karel Schoeman tot geskiedskrywing oor die Kaapkolonie. Historia.
• Hunter, Eva. 2008. Gender Politics and the Gothic in Karel Schoeman's This Life. Journal of Literary Studies.
• John, Philip. 2002. Die abjekte einde van Verkenning van Karel Schoeman en die Afrikaanse rewolusie. Stilet.
• Jooste, GA. 1995. Die vreemdelíngskaptema in enkele romans van Karel Schoeman, ’n Bespreking van die tussenskap. Literator.
• Klopper, Elsa. 1999. The Use of Conceptual Metaphor in Karel Schoeman's Another Country. Alternation.
• Koch, Jerzy. 2002. Rondom de Ander in Na die geliefde land van Karel Schoeman. Stilet.
• Marais, Renée. 2001. Nederland in de romans van Karel Schoeman. Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.
• Marais, Renée. 2003. Die Karel Schoemanversameling en die werkswyse van die skrywer - 'n voorlopige verkenning. Stilet.
• Marais, Renée. 2017. Karel Schoeman se skrywerskap en vroeër werk- ’n persoonlike perspektief . Tydskrif vir Letterkunde.
• Minnaar, L.C.. 1984. Aspekte van Karel Schoeman se Woordwêreld. Literator.
• Nel, Adéle. 2018. Kladboek van 'n flaneur- Afskeid van Europa (Karel Schoeman)– Aantekeninge. Literator.
• Parkendorf, Margot en Willie Burger. 2003. "Terwyl ons volke mekaar nog verskeur het, het ons oor verslete skryfboeke gesit." Die motto in Afskeid en vertrek - Jan Karel Schoeman. Stilet.
• Raath, Andries. 2018. Karel Schoeman se impressionistiese-historiografiese rekonstruksie van marginalisering en die seemansspiritualiteit in Skepelinge (2017) – ‘n bronnestudie. Joernaal vir Eietydse Geskiedenis.
• Reddy, Vasu. 2017. Karel Schoeman (1939-2017) se dood- 'n Koue dag vir die letterkunde. Tydskrif vir Letterkunde.
• Renders, Luc. 1987. 'n Ander Land of Karel Schoeman in de voetsporen van Dante. Tydskrif vir Letterkunde.
• Rens, Susan. 1973. Die Reismotief in Karel Schoeman se op 'n eiland met spesiale verwysing na die gesprek as opboumiddel. Tydskrif vir Letterkunde.
• Roos, Henriette. 2000. Die "vaslê en behou van wat eens hier gebeur het" vrouestemme in Karel Schoeman se Verkenning en Dogter van Sion. Tydskrif vir Letterkunde.
• Roos, Henriette. 2002. Skrywer en Stamland - Karel Schoeman se Nederlandse verbintenis. Stilet.
• Rossouw, Johann. 2018. Die reis gaan inwaarts- Die kuns van sterwe in kreatiewe werke van Karel Schoeman (Cas Wepener) . Tydskrif vir Letterkunde.
• Schutte, HJ. 1985. By fakkellig (Karel Schoeman). Tydskrif vir Letterkunde.
• Sleigh, Daniel. 2017. Geskiedskrywing in Karel Schoeman se Skepelinge. Aanloop tot ’n roman. Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.
• Titlestad, Mike Kissack, Michael. 2008. Hospitality in Karel Schoeman's Promised Land and Antjie Krog's Country of My Skull. Journal of Literary Studies.
• Van der Merwe, Catrien. 1993. Aantekeninge oor By fakkellig - Karel Schoeman. Tydskrif vir Letterkunde.
• Van der Merwe, Chris. 2018. Skepelinge (Karel Schoeman) . Tydskrif vir Letterkunde.
• Van der Merwe, Peet. 1986. By fakkellig (Karel Schoeman). Tydskrif vir Letterkunde.
• Van der Mescht, Heinrich. 2005. "Die monnik by die see" en die monnik in Trompsburg - Caspar David Friedrich se skilderye en Karel Schoeman se roman Hierdie lewe. Stilet.
• Van der Mescht, Heinrich. 2013. Eensaamheid, alleenheid, vryheid- Joseph Joachim se F-A-E-lewensmotto (“Frei aber einsam”) en Karel Schoeman se roman Hierdie lewe. LitNet Akademies Geesteswetenskappe.
• Van Deventer, Susanne. 1997. 'n Onderdrukte volk bevry (By fakkellig - Karel Schoeman). Tydskrif vir Letterkunde.
• Van Niekerk, Jacomien. 2015. Die vrou wat alleen bly (Karel Schoeman) . Tydskrif vir Letterkunde.
• Van Vuuren, Helize. 1997. ‘Op die limiete’- Karel Schoeman se Verkenning (1996). Literator.
• Van Vuuren, Helize. 2004. “Kuns en Argief” in die Suid‐Afrikaanse skrywers‐outobiografie- Karel Schoeman en J.M.Coetzee . Journal of Literary Studies.
• Van Zyl, Ia. 1992. Die aard van die oorlog in Karel Schoeman se roman Afskeid en vertrek. Tydskrif vir Letterkunde.
• Viljoen, Louise. 2004. “'n brief in ‘n bottel”- ‘n Lesing van Karel Schoeman se Die laaste Afrikaanse boek. Journal of Literary Studies.
• Wepener, Cas. 2017. Karel Schoeman en die kuns van sterwe. Tydskrif vir Letterkunde.
• Willemse, Hein. 2017. Karel Schoeman (1939-2017) . Tydskrif vir Letterkunde.

Ander

• Roux, Henk: By Fakkellig deur Karel Schoeman. In: Lantern. Die Kultuurtydskrif. Jaargang 41, nr. 2, 1992, ISSN 0023-8422
• Wêreldspektrum, 1982, ISBN 0908409664, volume 25, bl. 22
• Reise met Schoeman - in die voetspore van die skrywer, 2020, Ria Winters