Nieu-Guinee

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Nieu-Guinee of Papoea-eiland
Kaart van Nieu-Guinee
Kaart van Nieu-Guinee
Geografie
Ligging Stille Oseaan
Koördinate 5°30′S 141°00′O
Argipel Maleise argipel
Oppervlak 786 000 vk km
Hoogste punt Poensjak Djaia 4 884 m
Administrasie
Vlag van Indonesië Indonesië
Provinsies Papua, Wes-Papua
Hoofstad Djajapoera
Grootste stad Djajapoera (200 000)
Vlag van Papoea-Nieu-Guinee Papoea-Nieu-Guinee
Provinsies Sentraal, Simbu, Oostelike Hooglande, Oos-Sepik, Enga, Gulf, Madang, Morobe, Oro, Suidelike Hooglande, Westelike Provinsie, Westelike Hooglande, Wes-Sepik, Milne Bay, National Capital District
Hoofstad Port Moresby
Grootste stad Port Moresby (307 643)
Demografie
Bevolking 7 500 000
Die wêreld se tweede grootste eiland
Ligging van Nieu-Guinee, oftewel Papoea-eiland
Historiese politiese situasie op Nieu-Guinee tussen 1884 en 1919
Huidige politiese situasie op Nieu-Guinee

Nieu-Guinee (of Papoea-eiland), die wêreld se tweede grootste eiland, na Groenland, beslaan 'n oppervlakte van 786 000 km2 en is in die westelike Stille Oseaan geleë. Geografies is dit oos van die Maleise argipel, waarby dit soms ingesluit word as deel van 'n groter Indo-Australiese argipel.[1] Geologies maak dit, aaneenlopend met Australië, deel uit van die Sahoel-kontinent,[2][3] ook bekend as die Groter-Australië.[4] Die twee landmassas is van mekaar geskei toe die area, bekend as die Torres-see-engte oorvloei is na die laaste ystydperk. Antropologies word dit as 'n deel van Melanesië beskou. Polities, omvat die westelike helfte van die eiland twee Indonesiese provinsies: Papoea en Wes-Papoea. Die oostelike helfte maak die vasteland van die land Papoea-Nieu-Guinee uit. Nieu-Guinee het 'n bevolking van sowat 7,5 miljoen, wat 'n baie lae bevolkingsdigtheid meebring van 8 inwoners/km2.

Nieu-Guinee word onderskei van sy droër, meer gelyke,[5] en minder vrugbare[6][7] suidelike eweknie, Australië, deur die aktiewe vulkaniese geologie, met die hoogste punt, Poensjak Djaia (of Carstenszpiramide), wat reik tot 'n hoogte van 4 884 m (16 023 vt). Tog deel die twee landmassas 'n soortgelyke fauna, met buideldiere, insluitend wallabies en possums, en die eierlêende monotreem, die mierystervark, of echidna. Buiten vlermuise en sowat twee dosyn inheemse knaagdiergenera,[8] is daar, buiten die mens, geen inheemse plasentale soogdiere nie. Varke, verskeie bykomende rotsoorte, en die voorouer van die Nieu-Guinese singende hond het weens menslike kolonisering die eiland binnegekom.

Menslike teenwoordigheid op die eiland dateer minstens 40 000 jaar terug na die oudste mensemigrasies uit Afrika. Navorsing dui dat 'n vroeë en onafhanklike landboukultuur in die hooglande gevestig is, met getuienis van waterleidings wat minstens 10 000 jaar terugdateer.[9] Weens die ruime tydsbestek van die eiland se bewoning, en die hoogsgefragmenteerde landskap, word 'n groot getal tale hier gebesig, met om en by 1 000 ('n groter getal as dié van meeste kontinente) wat gekatalogiseer is uit 'n geraamde wêreldwye pre-Colombiaanse totaal van 6 000 mensdialekte. Meeste word geklassifiseer as Papoeaanse tale, 'n algemeen aanvaarde geografiese term wat 'n minderheid outeurs voorhou as 'n generiese term. 'n Aantal Austronesiese tale word aan die kuslyn en aanliggende eilande gepraat.

In die 16de eeu is die eiland Nueva Guinea genoem deur die Spaanse ontdekkers daarvan. In die onlangse geskiedenis was westelike Nieu-Guinee ingesluit in die Nederlands-Oos Indiese kolonie. Die Duitsers het die noordkus van die eiland se oostelike helfte geannekseer as Duits-Nieu-Guinee in hul voor–Eerste-Wêreldoorlogse koloniale uitbreiding. Volgend op die Verdrag van Versailles, is die Duitse afdeling aan Australië toegeken (wat reeds aanspraak op die suid-ooste gemaak het, as die sg. Territorium van Papoea) as 'n Volkebond-mandaat. Die oostelike helfte van die eiland het in 1975 onafhanklikheid van Australië verkry as Papoea-Nieu-Guinee. Die westelike helfte het in 1961 onafhanklikheid van Nederland verkry, maar het kort hierop gestem om by Indonesië ingesluit te word.

Verwysings[wysig]

  1. Alfred Russell Wallace (1863). “On the Physical Geography of the Malay Archipelago”. URL besoek op 30 November 2009.; Alfred Russel Wallace (1869). The Malay Archipelago. Londen: Macmillan and Co. 
  2. Ballard, Chris (1993). "Stimulating minds to fantasy? A critical etymology for Sahul". Sahul in review: Pleistocene archaeology in Australia, New Guinea and island Melanesia: 19–20, Canberra: Australian National University. ISBN 0-7315-1540-4. 
  3. Allen, J.; J. Golson en R. Jones (red.) (1977). Sunda and Sahul: Prehistorical studies in Southeast Asia, Melanesia and Australia. Londen: Academic Press. ISBN 0-12-051250-5. 
  4. Allen, Jim (1988). “Pleistocene dates for the human occupation of New Ireland, northern Melanesia”. Nature 331 (6158): 707–709. DOI:10.1038/331707a0.
  5. Macey, Richard, "Map from above shows Australia is a very flat place", 'The Sydney Morning Herald', 21 January 2005. URL besoek op 5 April 2010.
  6. Kelly, Karina (13 September 1995). “A Chat with Tim Flannery on Population Control”. Australian Broadcasting Corporation. URL besoek op 23 April 2010. "Wel, Australië het by verre die wêreld se mins vrugbare grond".
  7. Grant, Cameron (Augustus 2007). “Damaged Dirt”. The Advertiser. URL besoek op 23 April 2010. "Australië het die oudste, mees verweerde gronde op die planeet."
  8. Lidicker, W. Z., Jr. (1968). “A Phylogeny of New Guinea Rodent Genera Based on Phallic Morphology”. Journal of Mammalogy 49 (4): 609–643. DOI:10.2307/1378724.
  9. "Die span het ook hooftrekke gedateer wat ooreenkom met die plant, grawe, en vasbind van plante, en gelokaliseerde waterleidingstelsels tot 10 000 jaar gelede. Saamgehoopte holms vir water-intolerante plante soos piesangs, suikerriet en jamme word gedateer na sowat 6 500 jaar gelede." "Was Papua New Guinea an Early Agriculture Pioneer?", deur John Roach, vir National Geographic News, 23 Junie 2003