Papoea-Nieu-Guinee

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Independent State of Papua New Guinea (Engels)
Independen Stet bilong Papua Niugini (Tok Pisin)
Independen Stet bilong Papua Niu Gini (Hiri Motu)
Onafhanklike Staat Papoea-Nieu-Guinee
Vlag van Papoea-Nieu-Guinee Wapen van Papoea-Nieu-Guinee
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Unity in diversity[1]
(Engels vir: "Eenheid in verskeidenheid")
Volkslied: O Arise, All You Sons[2]
(Engels vir: "O staan op, al jou seuns")
Ligging van Papoea-Nieu-Guinee
Hoofstad Port Moresby

9°30′S 147°07′O / 9.500°S 147.117°O / -9.500; 147.117

Grootste stad Port Moresby
Amptelike tale Hiri Motu, Tok Pisin, Papoea-Nieu-Guinese gebaretaal en Engels[3][4]
Regering

Monarg
• Goewerneur-generaal
Eerste minister
Unitêre parlementêre
grondwetlike monargie
Elizabeth II
Bob Dadae
James Marape
Onafhanklikheid
• Administratiewe unie van
Papoea en Nieu-Guinee
• Verklaar en erken
van Australië

1 Julie 1949
16 September 1975
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
462 840 km2  (54ste)
178 700 myl2
2
Bevolking
 - 2018-skatting
 - 2011-sensus
 - Digtheid
 
8 606 323[5] (101ste)
7 275 324[6]
15 / km2 (201ste)
34,62 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2020-skatting

$35,832 miljard[7] (124ste)
$4 081[7]

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2020-skatting

$23,935 miljard[7] (110de)
$2 726[7]

MOI (2018) Green Arrow Up Darker.svg 0,543[8] (155ste)  –  laag
Gini (2009) 41,9[9] –  medium
Geldeenheid Kina (PGK)
Tydsone
 - Somertyd
AOST (UTC+10, +11)
nie toegepas nie (UTC+10, +11)
Internet-TLD .pg
Skakelkode +675

Papoea-Nieu-Guinee (PNG; Engels: Papua New Guinea; Tok Pisin: Papua Niugini; Hiri Motu: Papua Niu Gini), amptelik die Onafhanklike Staat Papoea-Nieu-Guinee (Engels: Independent State of Papua New Guinea, Tok Pisin: Independen Stet bilong Papua Niugini, Hiri Motu: Independen Stet bilong Papua Niu Gini), is 'n eilandnasie in Oseanië net suid van die ewenaar met 'n oppervlakte van 462 840 km² en 'n bevolking van 8 606 323 in 2018. Papoea-Nieu-Guinee is oos van Indonesië, suidoos van Palau, suid van die Gefedereerde State van Mikronesië, wes van Nauru en die Salomonseilande en noord van Australië geleë. Die hoofstad en grootste stad is Port Moresby, wat in die suide van die land langs die Koraalsee geleë is.

Nasa-Satellietbeeld van Papoea-Nieu-Guinee
Kaart van Papoea-Nieu-Guinee
Kaart van Papoea-Nieu-Guinee

Papoea-Nieu-Guinee is naas Madagaskar en Indonesië die derde grootste eilandnasie in die wêreld. Dit bestaan uit die oostelike deel van die eiland Nieu-Guinee, wat die grootste deel vorm, die Bismarck-argipel met groot eilande soos Nieu-Brittanje en Nieu-Ierland asook die outonomie gebied rondom die eiland Bougainville, wat geografies, maar nie polities nie tot die Salomonseilande behoort. Naas al die eilande word Papoea-Nieu-Guinee se geografie veral deur die Bismarcksee in die noorde en die Salomonssee in die suidooste gekenmerk. Van die eilandnasie se langste riviere is die Fly en die Sepik. Albei riviere ontspring in die sentrale Viktor Emmanuel-bergreeks in die Westelike provinsie; terwyl die Fly in die suidelike Koraalsee uitmond, vloei die Sepik in die noordelike Bismarcksee.

Papoea-Nieu-Guinee is 'n grondwetlike monargie binne die Britse Statebond met Elizabeth II as staatshoof. Die land het op 16 September 1975 van Australië onafhanklik geword, nadat Papoea-Nieu-Guinee deur sy suidelike buurland vir sowat 60 jaar regeer is. Tot die Eerste Wêreldoorlog is die eiland Nieu-Guinee deur drie koloniale magte beheers: Die Duitse Keiserryk in die noorde, die Verenigde Koninkryk in die suide en Nederlands-Indië in die weste. Op 1 Julie 1949 is die Australiese gebiede van Papoea en Nieu-Guinee as die Gebied Papoea en Nieu-Guinee saamgesluit.

Papoea-Nieu-Guinee is een van die kultureel mees diverse lande in die wêreld. Hier word sowat 851 verskeie tale gepraat,[10] waaronder die Engelse kreooltaal Tok Pisin, die Austronesiese taal Hiri Motu en verskeie Papoeastale wat nie 'n taalfamilie in sy eie reg vorm nie, maar ook nie tot een van die ander taalfamilies behoort nie. Die Trans-Nieu-Guinese tale is die grootste taalfamilie binne die Papoeastale.

Etimologie[wysig | wysig bron]

Die woord papua is afgelei van 'n ou plaaslike term met 'n onbekende herkoms.[11] "Nieu-Guinee" (Nueva Guinea) was die benaming wat deur die Spaanse ontdekkingsreisiger Yñigo Ortiz de Retez gegee is. In 1545 het hy na die ooreenkoms van die mense met dié wat hy voorheen langs die Guinese kus van Afrika gesien het verwys. Guinee, op sy beurt, is etimologies afgelei van die Portugese woord Guiné. Die naam is een van verskeie toponieme met 'n gemeensame etimologie, met die oorspronklike betekenis "land van die swartes" of 'n soortgelyke, en verwys na die donker velkleur van die inwoners.

Sport[wysig | wysig bron]

Papoea-Nieu-Guinese spelers vier nadat hulle Nieu-Seeland tydens die eindstryd van die Australiese reëlsvoetbal-beker 2008 verslaan het

Sport is 'n belangrike deel van die Papoea-Nieu-Guinese kultuur en dié eilandnasie se sportkultuur is veral deur die voormalige koloniale magte, die Verenigde Koninkryk en later Australië, beïnvloed. Rugby League is verreweg die gewildste sportsoort[12] en word as nasionale sport van dié eilandnasie beskou.[13][14] In 'n nasie waar gemeenskappe wyd versprei leef en baie mense op 'n minimale bestaansvlak bly, word rugby league – as 'n manier om die plaaslike entoesiasme vir die spel te verklaar – as 'n plaasvervanger vir stamoorloë beskou ('n saak van lewe of dood). Baie Papoea-Nieu-Guinese het bekendheid verwerf nadat hulle hul land verteenwoordig of in 'n oorsese professionele liga gespeel het. Selfs Australiese rugby league-spelers wat jaarliks in die State of Origin-reeks speel, wat elke jaar koorsagtig in Papoea-Nieu-Guinee gevier word, is onder die bekendste mense in die hele land.

Die State of Origin is vir die meeste Papoea-Nieu-Guinese die hoogtepunt van die jaar, alhoewel die ondersteuning só passievol is dat baie mense oor die jare heen tydens gewelddadige botsings tussen ondersteuners van verskeie spanne gesterf het.[15] Die Papoea-Nieu-Guinese nasionale rugby league-span speel jaarliks teen die Australiese Eerste Minister se XIII ('n saamgestelde span van nasionale rugby league spelers), gewoonlik in Port Moresby.

Alhoewel nie so gewild nie, is Australiese voetbal op 'n ander manier meer betekenisvol, aangesien die nasionale span in die wêreldranglys op die tweede plek is, net na Australië. Ander belangrike sportsoorte wat in Papoea-Nieu-Guinee gewild is, sluit in sokker, rugby, basketbal en, in oostelike Papoea, krieket. Op 26 April 2019 het die Papoea-Nieu-Guinese nasionale krieketspan sy EDI-status herwin.[16] In Oktober 2019 het Papoea-Nieu-Guinee vir die T20-wêreldbeker 2020 gekwalifiseer, nadat hulle Groep A van die kwalifiseringstoernooi gewen en volgens lopietempo bo Nederland geëindig het.[17] Dit is die eerste keer wat Papoea-Nieu-Guinee vir 'n krieketwêreldbeker in enige formaat gekwalifiseer het.[18]

Die Hoofstad, Port Moresby, het in 2015 die Pasifiese Spele aangebied.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. Somare, Michael (6 Desember 2004). "Stable Government, Investment Initiatives, and Economic Growth". Keynote address to the 8th Papua New Guinea Mining and Petroleum Conference (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Maart 2008. Besoek op 9 Augustus 2007.
  2. "Never more to rise". The National (in Engels). 6 Februarie 2006. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Julie 2007. Besoek op 19 Januarie 2005.
  3. "Papua New Guinea". The World Factbook (in Engels). Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. 2012. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Mei 2020. Besoek op 4 April 2020.
  4. "Sign language becomes an official language in PNG" (in Engels). Radio New Zealand. 21 Mei 2015. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 Junie 2019. Besoek op 4 April 2020.
  5. "World Population Prospects 2019 – Highlights" (PDF) (in Engels). Verenigde Nasies. 2019. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 12 Mei 2020. Besoek op 4 April 2020.
  6. (en) "Final Figures Booklet". Papoea-Nieu-Guinese regering. Besoek op 4 April 2020.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 (en) "Papua New Guinea". Internasionale Monetêre Fonds. Oktober 2019. Besoek op 4 April 2020.
  8. "2019 Human Development Index Ranking" (in Engels). United Nations Development Programme. 2019. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Mei 2020. Besoek op 4 April 2020.
  9. "Papua New Guinea" (in Engels). Wêreldbank. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 April 2019. Besoek op 4 April 2020.
  10. "Papua New Guinea" (in Engels). Ethnologue. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Desember 2019. Besoek op 4 April 2020.
  11. (en) Pickell, David; Müller, Kal (2002). Between the Tides: A Fascinating Journey among the Kamoro of New Guinea. Tuttle Publishing. p. 153. ISBN 978-0-7946-0072-3.
  12. Hadfield, Dave (8 Oktober 1995). "Island gods high in a dream world". The Independent (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Mei 2020. Besoek op 4 April 2020.
  13. "PNG vow to upset World Cup odds" (in Engels). BBC. 15 Oktober 2008. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Mei 2019. Besoek op 4 April 2020.
  14. "PNG seal 2010 Four Nations place" (in Engels). BBC. 1 November 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 Maart 2020. Besoek op 4 April 2020.
  15. "Three dead in PNG after State of Origin violence" (in Engels). BrisbaneTimes.com.au. 26 Junie 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 Julie 2018. Besoek op 4 April 2020.
  16. "Papua New Guinea secure top-four finish on dramatic final day". Internasionale Krieketraad (in Engels). 26 April 2019. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 April 2019. Besoek op 4 April 2020.
  17. "Vanua, Bau dig PNG out of 19 for 6 hole to seal T20 World Cup qualification". ESPNcricinfo (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Desember 2019. Besoek op 4 April 2020.
  18. "Papua New Guinea's rise as Associate cricket's heroes". ESPNcricinfo (in Engels). 1 November 2019. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Desember 2019. Besoek op 4 April 2020.

Bronnelys[wysig | wysig bron]

Algemeen

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]