Papoea-Nieu-Guinee

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Independent State of Papua New Guinea (Engels)
Independen Stet bilong Papua Niugini (Tok Pisin)
Independen Stet bilong Papua Niu Gini (Hiri Motu)
Onafhanklike Staat Papoea-Nieu-Guinee
Vlag van Papoea-Nieu-Guinee Wapen van Papoea-Nieu-Guinee
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Unity in diversity[1]
(Engels vir: "Eenheid in verskeidenheid")
Volkslied: O Arise, All You Sons[2]
(Engels vir: "O staan op, al jou seuns")

Koninklike volkslied: God Save the Queen
(Engels vir: "God beskerm die koningin")
Ligging van Papoea-Nieu-Guinee
Hoofstad Port Moresby

9°30′S 147°07′O / 9.500°S 147.117°O / -9.500; 147.117

Grootste stad Port Moresby
Amptelike tale Engels, Hiri Motu, Tok Pisin en Papoea-Nieu-Guinese gebaretaal[3][4]
Regering

Monarg
• Goewerneur-generaal
Eerste minister
Unitêre parlementêre
grondwetlike monargie
Elizabeth II
Bob Dadae
James Marape
Onafhanklikheid
• Administratiewe unie van
Papoea en Nieu-Guinee
• Verklaar en erken
van Australië

1 Julie 1949
16 September 1975
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
462 840 km2  (54ste)
178 700 myl2
2
Bevolking
 - 2018-skatting
 - 2011-sensus
 - Digtheid
 
8 606 323[5] (101ste)
7 275 324[6]
15 / km2 (201ste)
34,62 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2020-skatting

$35,832 miljard[7] (124ste)
$4 081[7]

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2020-skatting

$23,935 miljard[7] (110de)
$2 726[7]

MOI (2018) Green Arrow Up Darker.svg 0,543[8] (155ste)  –  laag
Gini (2009) 41,9[9] –  medium
Geldeenheid Kina (PGK)
Tydsone
 - Somertyd
AOST (UTC+10, +11)
nie toegepas nie (UTC+10, +11)
Internet-TLD .pg
Skakelkode +675

Papoea-Nieu-Guinee (PNG; Engels: Papua New Guinea; Tok Pisin: Papua Niugini; Hiri Motu: Papua Niu Gini), amptelik die Onafhanklike Staat Papoea-Nieu-Guinee (Engels: Independent State of Papua New Guinea, Tok Pisin: Independen Stet bilong Papua Niugini, Hiri Motu: Independen Stet bilong Papua Niu Gini), is 'n eilandnasie in Oseanië net suid van die ewenaar met 'n oppervlakte van 462 840 km² en 'n bevolking van 8 606 323 in 2018. Papoea-Nieu-Guinee is oos van Indonesië, suidoos van Palau, suid van die Gefedereerde State van Mikronesië, wes van Nauru en die Salomonseilande en noord van Australië geleë. Die hoofstad en grootste stad is Port Moresby wat in die suide van die land langs die Koraalsee geleë is en die nasionale hoofstaddistrik (NCD) vorm.

Nasa-Satellietbeeld van Papoea-Nieu-Guinee
Kaart van Papoea-Nieu-Guinee
Kaart van Papoea-Nieu-Guinee

Papoea-Nieu-Guinee is naas Madagaskar en Indonesië die derde grootste eilandnasie in die wêreld. Dit bestaan uit die oostelike deel van die eiland Nieu-Guinee, wat die grootste deel vorm, die Bismarck-argipel met groot eilande soos Nieu-Brittanje en Nieu-Ierland asook die outonomie gebied rondom die eiland Bougainville, wat geografies, maar nie polities nie tot die Salomonseilande behoort. Naas al die eilande word die Papoea-Nieu-Guinese geografie veral deur die Bismarcksee in die noorde en die Salomonssee in die suidooste gekenmerk. Van die eilandnasie se langste riviere is die Fly en die Sepik. Albei riviere ontspring in die sentrale Viktor Emmanuel-bergreeks in die Westelike provinsie; terwyl die Fly in die suidelike Koraalsee uitmond, vloei die Sepik in die noordelike Bismarcksee.

Papoea-Nieu-Guinee is 'n grondwetlike monargie binne die Britse Statebond met Elizabeth II as staatshoof. Die land het op 16 September 1975 van Australië onafhanklik geword, nadat Papoea-Nieu-Guinee deur sy suidelike buurland vir sowat 60 jaar regeer is. Tot die Eerste Wêreldoorlog is die eiland Nieu-Guinee deur drie koloniale magte beheers: Die Duitse Keiserryk in die noorde, die Verenigde Koninkryk in die suide en Nederlands-Indië in die weste. Op 1 Julie 1949 is die Australiese gebiede van Papoea en Nieu-Guinee as die Gebied Papoea en Nieu-Guinee saamgesluit. Dit is sedert 1976 'n waarnemerland van ASEAN en het in 2015 sy aansoek ingedien vir volle lidmaatskap.[10]

Papoea-Nieu-Guinee is een van die kultureel mees diverse lande in die wêreld. Hier word sowat 851 verskeie tale gepraat,[11] waaronder die Engelse kreooltaal Tok Pisin, die Austronesiese taal Hiri Motu en verskeie Papoeastale wat nie 'n taalfamilie in sy eie reg vorm nie, maar ook nie tot een van die ander taalfamilies behoort nie. Die Trans-Nieu-Guinese tale is die grootste taalfamilie binne die Papoeastale.

Etimologie[wysig | wysig bron]

Die woord papua is afgelei van 'n ou plaaslike term met 'n onbekende herkoms.[12] "Nieu-Guinee" (Nueva Guinea) was die benaming wat deur die Spaanse ontdekkingsreisiger Yñigo Ortiz de Retez gegee is. In 1545 het hy na die ooreenkoms van die mense met dié wat hy voorheen langs die Guinese kus van Afrika gesien het verwys. Guinee, op sy beurt, is etimologies afgelei van die Portugese woord Guiné. Die naam is een van verskeie toponieme met 'n gemeensame etimologie, met die oorspronklike betekenis "land van die swartes" of 'n soortgelyke, en verwys na die donker velkleur van die inwoners.

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Voorgeskiedenis[wysig | wysig bron]

Kerepunu-vroue op die markplein van Kalo, Brits-Nieu-Guinee, 1885
Vroulike gewelbeeld, 'n voorbeeld van Oseaniese kuns in die Bishop-museum
Britse anneksasie van Suidoos-Nieu-Guinee in 1884

Volgens argeologiese opgrawings het die eerste mense hulle sowat 42 000 of 45 000 jaar gelede in Papoea-Nieu-Guinee gevestig. Hulle was nasate van migrante uit Afrika en hulle het hulle in een van die eerste migrasiebewegings in die geskiedenis van die mensdom kom vestig.[13]

Die landbou is onafhanklik van ander streke rondom 7000 v.C. in die Nieu-Guinese hooglande ontwikkel, wat van Papoea-Nieu-Guinee een van min streke wêreldwyd maak, waar mense op hul eie plante gekweek het.[14] Rondom 500 v.C. het Austronesiese volke tydens 'n grootskaalse migrasie hulle langs kusgebiede van Nieu-Guinee gevestig. Dit het met die invoering van pottebakkery, varke en sekere hengeltegnieke gepaard gegaan.

In die 18de eeu het handelaars Patats na Nieu-Guinee gebring, waar dit aangeneem is en deel van die krammetjies geword het. Portugese handelaars het dit van Suid-Amerika saamgeneem en op die Molukke-eilande ingevoer.[15] Die veel hoër oesopbrengste uit patattuine het die tradisionele landbou en samelewing radikaal verander. Patats het die vorige stapelvoedsel, taro, grootliks vervang, en tot 'n groot bevolkingsgroei in die hooglande gelei.

Alhoewel teen die laat 20ste eeu koppesnellery en kannibalisme prakties uitgeroei is, is hulle in die verlede in baie dele van die land as deel van rituele wat met oorlogvoering verband gehou het en waarin vyandelike geeste of magte ingeneem is, beoefen.[16][17] In 1901 het die sendeling Harry Dauncey sowat 10 000 skedels in die langhuise op Goaribari-eiland in die Golf van Papoea ontdek, 'n voorbeeld van verlede praktyke.[18] Marianna Torgovnick het in 1991 die volgende geskryf: "Die mees gedokumenteerde gevalle van kannibalisme as 'n sosiale instelling kom uit Nieu-Guinee, waar kopjag en rituele kannibalisme in sekere afgesonderde gebiede oorleef het tot in die vyftiger-, sestiger- en sewentigerjare, en steeds spore binne sekere sosiale groepe oorlaat."[19]

Europese inmenging[wysig | wysig bron]

Tot in die 19de eeu was in Europa min bekend oor die eilande, alhoewel Portugese en Spaanse ontdekkingsreisigers soos Jorge de Menezes en Yñigo Ortiz de Retez die eiland reeds in die 16de eeu verken het. Handelaars van Suidoos-Asië het Nieu-Guinee 5000 jaar gelede begin besoek om Paradysvoëlvere in te samel.[20]

Kolonialisme[wysig | wysig bron]

Nieu-Guinee tussen 1884 en 1919. Duitse Keiserryk en Groot-Brittanje beheer die oostelike helfte van Nieu-Guinee

Die land se dubbelnaam het sy oorsprong in die komplekse administratiewe geskiedenis voor sy onafhanklikheid. Die Nederlanders het die westelike deel van die eiland in 1828 verower, terwyl die oostelike deel nog nie deur koloniale magte verower is nie. Die Duitse Keiserryk en die Verenigde Koninkryk het egter 'n wedloop om die vrye deel van die eiland begin. Nadat Duitse kapteins en die ornitoloog Otto Finsch langs die noordkus vlae gehys het, het albei lande in 1885 ooreengekom om die oostelike helfte van die eiland weereens in twee te deel.

Die noordelike deel is Keiser-Wilhelm-Land genoem en as 'n "beskermde gebied" deur 'n groot Duitse koloniale geselskap, die Nieu-Guinee-Kompanjie, beheer. In 1914 het, ná die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog, Australiese troepe Duits-Nieu-Guinee tydens 'n klein militêre veldtog verower en regdeur die oorlog beset. Ná die oorlog, waarin Duitsland en die ander Sentrale Moondhede verslaan is, het die Volkebond Australië gemagtig om dié gebied, wat nou as Gebied Nieu-Guinee bekend gestaan het, as 'n Volkebondmandaat te administreer.

Die suidelike helfte van die land is vanaf 1884 deur die Verenigde Koninkryk as Brits-Nieu-Guinee gekoloniseer. Met die Papoea-Wet 1905 oorhandig die Verenigde Koninkryk dié gebied aan die nuut gestigte Gemenebes Australië, wat die administrasie oorgeneem het. In 1905 is Brits-Nieu-Guinee na Gebied Papoea hernoem. In teenstelling met die vestiging van 'n Australiese mandaat in die voormalige Duits-Nieu-Guinee het die Volkebond bepaal dat Papoea 'n eksterne gebied van die Australiese Gemenebes was; dit het as 't ware 'n Britse besitting gebly. Die verskil in hul regstatus het meegebring dat Papoea en Nieu-Guinee tot in 1949 heeltemal aparte administrasies gehad het, en albei is deur Australië beheer. Hierdie voorwaardes het bygedra tot die kompleksiteit van die organisering van die land se regstelsel na onafhanklikheid.

Tweede Wêreldoorlog[wysig | wysig bron]

Australiese troepe val Japannese posisies aan gedurende die Slag van Buna-Gona, 7 Januarie 1943

In Desember 1941 het Japannese troepe die noorde van die eiland verower en beheer oorgeneem. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog was die Nieu-Guinese veldtog (1942–1945) een van die belangrike militêre veldtogte tussen die Japannese Keiserryk en die Geallieerdes. Die hoofstad Port Moresby het tydelik as hoofkwartier van die Amerikaanse generaal Douglas MacArthur gedien. Omtrent 216 000 Japanese, Australiese en Amerikaanse soldate het gesneuwel.[21] Langs die kus kan nog baie skeepswrakke uit hierdie tydperk aangetref word. Ná die Tweede Wêreldoorlog en die oorwinning van die Geallieerdes is die twee gebiede tot die Gebied Papoea en Nieu-Guinee saamgevat. Ná dié gebied is later as "Papoea-Nieu-Guinee" verwys.

Die westelike deel van die eiland was tot in 1962 onder Nederlandse beheer (Nederlands-Indië) en is toe deur Indonesië geannekseer (provinsies Papoea en Papoea Barat).

Die inheemse bevolking van Papoea het by die Verenigde Nasies vir toesig en onafhanklikheid gepleit. Op 16 September 1975 het die land sy onafhanklikheid van Australië verkry en 'n Britse realm met Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk as sy staatshoof geword. Papoea-Nieu-Guinee handhaaf 'n noue verbintenis met Australië, wat as dié land se grootse hulpskenker optree. Papoea-Nieu-Guinee het op 10 Oktober 1975 'n lidland van die Verenigde Nasies geword.[22]

Bougainville[wysig | wysig bron]

'n Australiese patrolliebeampte in 1964

'n Sessionistiese opstand op Bougainville in 1975–76 het tot 'n elfuur-wysiging aan die konsepgrondwet van Papoea-Nieu-Guinee gelei, waarvolgens Bougainville en die ander agtien distrikte 'n kwasi-federale status as provinsies verkry het. In 1988 het op Bougainville 'n nuwe opstand uitgebreek wat tot sy beëindiging in 1997 sowat 20 000 lewens geëis het. Bougainville was die primêre mynstreek van die land en het sowat 40% van die nasionale begroting bygedra. Die inheemse volke het gevoel dat hulle die nadelige gevolge van die mynbou, wat die land, water en lug vergiftig het, dra sonder om 'n billike deel van die winste te kry.[23]

Die regering en rebelle het 'n vredesooreenkoms uitgevaardig, waarvolgens die Outonome Distrik en Provinsie Bougainville gestig is. Die outonome Bougainville het in 2005 Joseph Kabui as president verkies wat tot en met sy dood in 2008 gedien het. Hy is deur sy adjunk John Tabinaman as waarnemende president opgevolg, terwyl 'n verkiesing vir die onverstreke termyn gereël is. James Tanis het dié verkiesing in Desember 2008 gewen en tot die inhuldiging van John Momis, die wenner van die 2010-verkiesings, gedien. As deel van die huidige vredesooreenkoms is tussen 23 November en 7 Desember 2019 'n niebindende onafhanklikheidsreferendum gehou. Die vraag van die referendum was oor groter outonomie binne-in Papoea-Nieu-Guinee of volle onafhanklikheid vir Bougainville, en die meerderheid aan stemgeregtigdes (98,31%) het vir Bougainville se volle onafhanklikheid gestem.[24]

Chinese[wysig | wysig bron]

Verskeie Chinese werk en bly in Papoea-Nieu-Guinee en hulle het Chinese gemeenskappe in dié land gevestig. Chinese handelaars het hulle reeds voor die Europese verkenning op die eiland gevestig. In Mei 2009 het Anti-Chinese onluste, waaraan derduisende mense deelgeneem het, uitgebreek. Die aanvanklike vonk was 'n geveg tussen Han-Chinese en inheemse werknemers by 'n nikkelfabriek wat deur 'n Chinese maatskappy gebou is. Inheemse wrok teen die Chinese eienaarskap van talle klein ondernemings en hul kommersiële monopolie op die eilande het tot die oproer gelei. Die Chinese is al lank handelaars in Papoea-Nieu-Guinee.[25][26]

Aardbewings[wysig | wysig bron]

Vanaf Maart tot April 2018 het 'n reeks aardbewings Papoea-Nieu-Guinee geteister en verskillende skade veroorsaak. Verskeie nasies van Oseanië, Australië, Filippyne en Oos-Timor het dadelik hulp vir die land gestuur.[27][28]

Geografie[wysig | wysig bron]

Topografiese kaart van Nieu-Guinee
Kaart van Papoea-Nieu-Guinee

Met 'n oppervlakte van 462 840 km² is Papoea-Nieu-Guinee die wêreld se 54ste grootste land en derde grootste eilandnasie.[29] Insluitende al sy eilande lê dit tussen die breedtegrade en 12°S, asook die lengtegrade 140° en 160°O. Dit beslaan ook 'n eksklusiewe ekonomiese sone van 2 402 288 km². Sowat 80% van die oppervlakte word deur die oostelike helfte van die bergagtige eiland Nieu-Guinee beslaan. Daarnaas is daar baie eilande en eilandgroepe. Papoea-Nieu-Guinee behoort tot die Pasifiese gebied Melanesië wat van Nieu-Guinee in die weste tot Fidji in die ooste strek. In geografiese opsig is Nieu-Guinee langs 'n diep oseaniese bekken op 'n sterk vervormde en vandag vulkanies aktiewe gedeelte van die aardkors geleë. Vanaf die Mioseen tot die Pleistoseen is die aardoppervlakte hier sterk gevou en het van die baaie, bergreekse en eilandkettings gevorm.

Dit is noord van die Australiese vasteland geleë en die land se geografie is divers en soms uiters ruig. 'n Bergrug, die Nieu-Guinese Hooglande, loop dwarsdeur die eiland Nieu-Guinee, en vorm 'n lewendige hooglandstreek wat grootliks met tropiese reënwoud bedek is en die langgestrekte Papoease Skiereiland, bekend as "Voëlstert", insluit. Digte reënwoude bedek die laagland en kusgebiede, en baie groot vleilande omring beide die Sepik en Fly-riviere. Hierdie oppervlak maak dit vir die land moeilik om 'n infrastruktuur vir vervoer op te rig. Van die gebiede kan net by voet of met 'n vliegtuig bereik word. Die hoogste bergspits is Berg Wilhelm met 'n hoogte van 4 509 m. Die Papoea-Nieu-Guinese eilande word omring deur koraalriwwe wat, ten einde van bewaring, streng beskerm word.

Die land is op die Pasifiese Ring van Vuur, waar verskeie tektoniese plaate met mekaar bots, geleë. Daar is 'n aantal aktiewe vulkane en uitbarstings gebeur reëlmatig. Aardbewings is ook algemeen en tree soms saam met tsoenamis op.

Die vasteland van Papoea-Nieu-Guinee is op die oostelike helfte van die eiland Nieu-Guinee, waar ook die grootste stede soos die hoofstad Port Moresby en Lae lê; van die ander belangrike eilande is Nieu-Brittanje, Nieu-Ierland, Bougainville en die Bismarck-argipel.

Klimaat[wysig | wysig bron]

Klimaatsones in Papoea-Nieu-Guinee volgens die Köppen-klimaatklassifikasie

Binne-in die Hoogland is snags ryp moontlik, terwyl dit langs die kus gedurende die hele jaar snags en bedags sowat 30°C warm is. Terwyl dit in die naburige Noord-Australië meestal droër en warmer is, is dit langs die Nieu-Guinese kus meestal tropies warm en vogtig. Langs sommige kusstreke is die humiditeit besonder hoog. Die winde en moesons, gelei deur die berge, versorg die hele land gereeld met tropiese reënbuie.

Papoea-Nieu-Guinee is een van min gebiede langs die ewenaar waar sneeu voorkom, veral in die hoogliggende gebiede van die hoofeiland.

Grense[wysig | wysig bron]

Die grens tussen Papoea-Nieu-Guinee en Indonesië is voor sy onafhanklikheid in verdrae met Australië in 1974 bepaal.[30] Die landgrens loop langs 'n deel van die lengtegraad 141°O vanaf die noordkus tot by die Fly-rivier, waar dit in 'n oostelike rigting vloei, dan 'n klein kurwe langs dié rivier se thalweg tot waar dit die lengtegraad 141°01'10"O ontmoet en weswaarts vloei, vanaf daar in 'n suidelike rigting tot by die suidkus.[30] Volgens die anneksasieproklamasie in 1828 het die lengtegraad 141°O die oostelike grens van Nederlands-Guinee gevorm.[31] In 1895 het Nederland en die Verenigde Koninkryk ooreengekom om die hele linkeroewer van die Flyrivier aan Brits-Nieu-Guinee te gee en die suidelike grens tot by die Torasi-monding te verskuif.[31]

Die maritieme grens met Australië is deur 'n verdrag in 1978 bepaal.[32] Binne die Torres-straat loop dit naby die kus van Nieu-Guinee, waarvolgens die aangrensende noordwestelike Straat van Torres-eilande (Dauan, Boigu en Saibai) onder Australiese beheer bly. Die maritieme grens met die Salomonseilande is in 'n 1989-verdrag bevestig.

Ekologie[wysig | wysig bron]

Berg Tavurvur
Papoea-Nieu-Guinese hooglande
'n Boomkangaroe in Papoea-Nieu-Guinee
Die groen tropiese reënwoud van Papoea-Nieu-Guinee toon 'n skerp kontras met die dorre Australië

Papoea-Nieu-Guinee behoort tot die Austral-Asiatiese gebied, wat ook Australië, Nieu-Seeland, Oos-Indonesië, en 'n aantal Pasifiese eilandgroepe soos die Salomonseilande en Vanuatu insluit.

In Geologiese opsig is Nieu-Guinee 'n noordelike verlenging van die Indo-Australiese tektoniese plaat en behoort tot 'n enkele landmassa, Australië-Nieu-Guinee (ook bekend as Sahoel of Meganesië). Dit word met die Australiese deel deur 'n vlak vastelandsplaat regdeur die Torres-straat verbind, wat voorheen, veral tydens ystydperke 'n landbrug gevorm het, toe die seevlak laer was as hedendaags.

Vervolgens het baie Nieu-Guinese spesies van voëls en soogdiere noue genetiese skakels met hul Australiese eweknieë. 'n Opvallende kenmerk wat die twee landmassas in gemeen het, is die bestaan van verskeie soorte Buideldiere, waaronder 'n aantal kangoeroes en pikke wat nie elders aangetref word nie. Papoea-Nieu-Guinee is 'n megadiverse land.

Baie van die ander Papoea-Nieu-Guinese eilande, insluitende Nieu-Brittanje, Nieu-Ierland, Bougainville, die Admiraliteitseilande, die Trobriand-eilande en die Louisiade-argipel, was nooit deur 'n landbrug met Nieu-Guinee verbind nie. Vervolgens beskik hulle oor hul eie flora en fauna; byvoorbeeld leef baie van die landsoogdiere en landgebonde voëls wat in Nieu-Guinee en Australië voorkom nie op hierdie eilande nie.

Australië en Nieu-Guinee is oorblyfsels van die superkontinent Gondwana, wat tydens die Kryt, 65–130 miljoen jaar gelede, in kleiner kontinente begin opbreek het. Australië het sowat 45 miljoen jaar gelede van Antarktika weggebreek. Al die Austral-Asiatiese gebiede huisves die Antarktiese flora, nasate van die Flora van Suid-Gondwana, insluitende Naaldbome soos Podocarpaceae en Araucaria, en die suidelike breëblaarbeuk (Nothofagus). Hierdie plantfamilies is nog steeds in Papoea-Nieu-Guinee teenwoordig.

Aangesien die Indo-Australiese Plaat (waarop die vastelande van Indië en Australië, asook die Indiese Oseaan binne-in lê) in 'n noordelike rigting dryf, bots dit met die Eurasiese Plaat. Hierdie botsing het die Himalaja, die Indonesiese eilande en die Nieu-Guinese bergreeks opgestoot. Die bergreeks is heelwat jonger en hoër as die Australiese bergreeks; dit is selfs só hoog, dat dit skaars ekwatoriale gletsers bevat. Nieu-Guinee vorm deel van die vogtige trope en baie Indo-Maleise reënwoudplante het oor die noue seestrate van Asië versprei en met die ou Floraryk van Australië en Antarktika vermeng.

Papoea-Nieu-Guinee sluit 'n aantal ekostreke in:

  • Admiraliteitseilande se laagland reënwoude – beboste eilande ten noorde van die vasteland, met 'n inheemse flora.
  • Bergreënwoude in die Sentrale Berggeeks
  • Huon-skiereiland se bergreënwoude
  • Louisiade-argipel se reënwoude
  • Nieu-Brittanje-Nieu-Ierland se laagland reënwoude
  • Nieu-Brittanje-Nieu-Ierland se bergreënwoude
  • Nieu-Guinese wortelboommoeras
  • Noord-Nieu-Guinese laagland reën- en varswater moeraswoude
  • Noord-Nieu-Guinese bergreënwoude
  • Salomonseilande-reënwoude (insluitende Bougainville en Buka)
  • Suidoos-Papoease reënwoude
  • Suid-Nieu-Guinese varswater moeraswoude
  • Suid-Nieu-Guinese laagland reënwoude
  • Trobriand-eiland se reënwoude
  • Trans-Fly savanne en grasvelde
  • Sentrale Bergreeks sub-alpynse grasvelde

Drie nuwe spesies soogdiere is in die woude van Papoea-Nieu-Guinee deur 'n Australies-aangevoerde ekspedisie ontdek. 'n Klein wallaby, 'n grootoormuis en 'n skeeragtige buideldier is ontdek. Dié ekspedisie was ook suksesvol aangesien foto's en video's van ander skaars diere soos die Tenkile-boomkangaroe en die Weimang-boomkangaroe geneem is.[33]

Omgewingskwessies[wysig | wysig bron]

Volgens 'n nuwe satellietstudie van die streek sal met die huidige spoed van ontbossing volgens skattings teen 2021 meer as die helfte van die Papoea-Nieu-Guinese bosse verdwyn of ernstige skade ondergaan.[34] Omtrent 'n kwart van die Papoea-Nieu-Guinese reënwoude is tussen 1972 en 2002 beskadig of afgekap.[35]

Aardbewing in 2018[wysig | wysig bron]

Op 25 Februarie 2018 het 'n aardbewing van 7,5 en 'n diepte van 35 kilometer die sentrum van Papoea-Nieu-Guinee getref.[36] Die ergste skade was rondom die Suidelike Hooglandstreek. Op 1 Maart was daar 31 aangemelde sterftes, en die getal sou na verwagting styg.[37]

Politiek[wysig | wysig bron]

Regering[wysig | wysig bron]

Koningin Elizabeth II is sedert 1975 die seremoniële staatshoof van Papoea-Nieu-Guinee
Die eerste minister James Marape

Papoea-Nieu-Guinee is 'n Britse realm met Elizabeth II as koningin van Papoea-Nieu-Guinee. Beide die grondwetgewende vergadering, wat die konsepgrondwet voorberei het, en Australië, die uitgaande koloniale mag, het gedink dat Papoea-Nieu-Guinee nie 'n monargie sou bly nie. Die stigters het egter gemeen dat koninklike eerbewyse 'n goeie stempel vir die nuwe nasie sou wees.[38] Die monarg word deur die goewerneur-generaal van Papoea-Nieu-Guinee, tans Bob Dadae, verteenwoordig. Papoea-Nieu-Guinee (en die Salomonseilande) is onder die Britse realms ongewoon, aangesien in albei die goewerneur-generaal deur die wetgewer pleks van die uitvoerende tak verkies word.

Die eerste minister sit die kabinet voor, wat uit 31 parlementslede van die sittende koalisie bestaan en die regering vorm. Die huidige eerste minister is James Marape. Die eenkamer-nasionale parlement bestaan uit 111 setels, waarvan 22 deur die goewerneurs van die 22 provinsies en die nasionale hoofstaddistrik (NCD) ingeneem word. Kandidate as parlementslede word verkies wanneer die eerste minister vir die goewerneur-generaal vir 'n nasionale verkiesing vra, maar nie later as vyf jaar ná die vorige nasionale verkiesing nie.

Gedurende die eerste jare na onafhanklikheid het die instabiliteit van die partystelsel in die parlement tot reëlmatige mosies van wantroue en vervolgens nuwe regerings gelei, maar ná die verwysing aan die stemgeregtigdes gebeur nasionale verkiesings net al om die vyf jaar. In onlangse jare het opeenvolgende regerings wetgewing goedgekeur wat verkiesings ná minder as 18 maande en 12 maand voor die volgende verkiesing verhoed. In Desember 2012 is die eerste twee (van drie) lesings goedgekeur wat mosies van wantroue binne-in die eerste 30 maande verhoed. Dié beperking van mosies van wantroue het waarskynlik tot meer stabiliteit maar ook minder verantwoordelikheid van die sittende regering teenoor die parlement gelei.

Verkiesings in Papoea-Nieu-Guinee lok talle kandidate. Ná onafhanklikheid in 1975 is parlementslede volgens 'n meerderheidstelsel verkies, waarvolgens parlementslede gewoonlik met minder as 15% verkies is. In 2001 is deur verkiesingshervormings die beperkte voorkeurstem-stelsel (LPV), 'n weergawe van die alternatiewe verkiesing, ingevoer. Die 2007-verkiesings was die eerste wat hierdie verkiesingstelsel gebruik het.

In 2011 het Papoea-Nieu-Guinee 'n grondwetlike krisis tussen die deur die parlement verkose eerste minister Peter O'Neill (wat deur 'n groot meerderheid LPs verkies is) en Michael Somare (wat deur die Hooggeregshof geag is (in 'n Desember-mening, 3:2) om in sy pos aan te bly. Die konflik tussen die parlement en die Hooggeregshof het tot die verkiesings in Julie 2012 geduur, waarna die wetgewende vergadering die hoofregter se pos geskrap en die lede van die Hooggeregshof onder groter beheer deur die parlementslede geplaas het, maar hulle het ook 'n reeks ander wette soos 'n ouderdomsbeperking vir 'n eerste minister goedgekeur. Die konfrontasie het 'n hoogtepunt bereik, toe die adjunkpremier, begelei deur polisiebeamptes, die Hooggeregshof tydens 'n verhoor binnegetree het om skynbaar die hoofregter in hegtenis te laat neem. Daar was 'n groot druk op sommige LPs om die nasionale verkiesing vir ses maande tot een jaar uit te stel, alhoewel hul magte om dit te doen uiters twyfelagtig was.

Die verkose premier en ander koelkop-parlementslede het die lasbriewe wat vir die nuwe verkiesing noodsaaklik was, effens laat saamgestel, maar hulle was nog betyds waarvolgens die verkiesings volgens planne kon verloop, waarvolgens 'n voortsetting van die grondwetlike krisis vermy is. Die krisis was by tye gespanne maar grootliks op politici en reglui, saam met enkele polisie-faksies, beperk. Die bevolking en openbare diens (insluitende die meeste polisie- en weermaglede) het teruggestaan. Dit was in 'n tydperk toe die publiek en studente, met 'n toenemende toegang tot die telekommunikasie en die gebruik van sosiale media (veral Facebook en selfone), 'n rol gespeel het om selfbeheersing te behou en van die leierskap verwag het om aan grondwetlike prosesse te voldoen. Hulle het daarop aangedring om by die verkiesing te hou, sodat die mense kan sê wie hul wettige verteenwoordigers vir die volgende vyf jaar sal wees.

Kragtens 'n wysiging van 2002 word die leier van die party wat die meerderheid setels in die verkiesing verower het, deur die goewerneur-generaal opdrag gegee om die regering te vorm. Die proses om op dié wyse 'n koalisie te vorm, waar partye nie oor baie ideologie beskik nie, behels aansienlike koehandel tot op die laaste oomblik. Peter O'Neill het ná die verkiesing in Julie 2012 die eerste minister van Papoea-Nieu-Guinee geword, nadat hy met Leo Dion, die voormalige goewerneur van die provinsie Oos-Nieu-Brittanje, wat as adjunkpremier aangestel is, 'n regering gevorm het.

Wetgewing[wysig | wysig bron]

Die parlementsgebou van Papoea-Nieu-Guinee in Port Moresby

Die eenkamerparlement doen wetgewing op die selfde manier soos in ander Britse realms wat die Westminsterstelsel gebruik. Die kabinet stem eenparig saam met die regeringsbeleid, en dan stel die betrokke minister, afhangend van watter staatsdepartement verantwoordelik is vir die uitvoering van 'n bepaalde wet, wetsontwerpe aan die parlement voor. Agterlede van die parlement mag ook wetsontwerpe indien. Die parlement bespreek wetsontwerpe, en indien dit goedgekeur word, word die wetsontwerp aan die goewerneur-generaal vir koninklike instemming voorgelê, waarna dit 'n wet word.

Alle gewone wette wat deur die parlement uitgevaardig word, moet in ooreenstemming met die grondwet wees. Die howe het die bevoegdheid om oor die grondwetlikheid van wette te beslis, hetsy as hulle in geskille aangehoor word of oor 'n verwysing waar daar nie 'n dispuut is nie, maar slegs 'n abstrakte regsvraag. Ongewoon onder ontwikkelende lande het die regterlike tak van die regering in Papoea-Nieu-Guinea opvallend onafhanklik gebly, en opeenvolgende uitvoerende regerings het voortgegaan om sy gesag te respekteer.

Die "onderliggende wet" (die Papoea-Nieu-Guinese gemenereg) bestaan uit beginsels en wette van die gemenereg en gelykheid in Engels,[39] gemenereg soos dit op 16 September 1975 (die onafhanklikheidsdag) was, en daarna die beslissings van die Papoea-Nieu-Guinese howe. Die howe is onder leiding van die grondwet en, ten slotte, die "onderliggende wet" om kennis te neem van die tradisionele gemeenskappe se gebruike. Hulle moet bepaal watter gebruike aan die hele land gemeen is, en dit kan ook as 'n deel van die onderliggende wet verklaar word. In die praktyk het dit uiters moeilik geblyk en is grootliks verwaarloos. Wette word grotendeels uit oorsese jurisdiksies, veral Australië en Engeland, oorgeneem en vir Papoea-Nieu-Guinee aangepas. Voorspraak in die howe volg die opponerende patroon van ander Gemenebeslande.

Hierdie nasionale hofstelsel, wat in dorpe en stede gebruik word, word deur 'n dorpshofstelsel in die meer afgeleë gebiede ondersteun. Die wet onderliggend aan die dorpshowe is "gewoontereg".

Buitelandse betrekkinge[wysig | wysig bron]

Plekke oor die wêreld heen waar Papoea-Nieu-Guinee ambassadeurs of hoëkommissarisse het
APEC se 2018-byeenkoms in Papoea-Nieu-Guinee

Papoea-Nieu-Guinee is 'n lidland van internasionale organisasies soos die Beweging van Onverbonde Lande, Britse Statebond, Pasifiese Gemeenskap (SPC), Pasifiese Eilandsforum en die Melanesiese Speerpuntgroep (MSG). In 1976 het dit waarnemende status binne die ASEAN verkry, wat in 1981 in spesiale waarnemerstatus verander is; in 2015 het Papoea-Nieu-Guinee vir volle lidmaatskap aansoek gedoen. Dit is ook 'n lid van APEC en 'n AKP-lidland wat verband hou met die Europese Unie.

Papoea-Nieu-Guinee ondersteun Indonesië se gesag oor Wes-Nieu-Guinee:[40] die spilpunt van die Papoeakonflik waarin talle menseregteskendings deur die Indonesiese veiligheidsmagte opgeteken is.[41][42] In September 2017 het Papoea-Nieu-Guinee in die Verenigde Nasies se Veiligheidsraad die Wes-Papoease onafhanklikheidspetisie verwerp.[43]

Weermag[wysig | wysig bron]

Admiraal Patrick Walsh, bevelvoerder van die Amerikaanse Stille Oseaan-vloot, beoordeel 'n Papoea-Nieu-Guinese erewag

Die Papoea-Nieu-Guinese Verdedigingsmag (PNGDF) is die militêre organisasie wat vir die verdediging van Papoea-Nieu-Guinee verantwoordelik is. Dit bestaan uit drie afdelings. Die landgebonde eenheid, 'n landmag bestaande uit die Koninklike Pasifiese Eilandsregiment, 'n klein spesiale magte-eenheid, 'n bataljon van ingenieurs, en drie ander klein eenhede wat hoofsaaklik met seine en gesondheid werk, sowel as 'n militêre akademie, is gemoeid met die landverdediging van die nasie. Die lugeenheid is 'n klein, onderbefondsde vliegtuigeskader wat bestaan uit twee nutsvliegtuie, en 'n verdere drie wat bestel is, twee gehuurde helikopters, en twee opleiers sodra hulle afgelewer is. Die huidige tak is die vervoer van die ander militêre afdelings. Die watergebonde eenheid is 'n klein vloot wat bestaan uit vier patrolliebote in die Stille Oseaan, drie voormalige Australiese Balikpapan-landingstuigvaartuie en een Guardian-klas patrollieboot. Een van die landingstuie word as 'n oefenskip ingespan. Nog drie patrolliebote van die Guardian-klas word in Australië gebou om die ou skepe van die Pasifiese klas te vervang. Die belangrikste take van die watergebonde eenheid is patrollering van die kuswaters en die vervoer van die landgebonde eenheid. Papoea-Nieu-Guinee beskik oor 'n groot eksklusiewe ekonomiese sone, waarvolgens patrollies met die klein Stille-klas patrolliebote, wat as gevolg van onderbefondsing dikwels nie onderhoubaar is nie, ondoeltreffend is, dus is die watergebonde eenheid baie afhanklik van satellietbeelde om toesig oor die waters te hou. Hierdie probleem sal gedeeltelik reggestel word wanneer al die groter patrolliebote van die Guardian-klas in diens is.

Menseregte[wysig | wysig bron]

Papoea-Nieu-Guinese kinders, mans en vroue protesteer op Wit-lintdag ten einde van geweld teen vroue

Papoea-Nieu-Guinee word dikwels as die land gelys wat die ergste getref word deur geweld teen vroue.[44][45] Volgens 'n 2013-opname in The Lancet het 27% van Bougainville se mans 'n nieeggenoot verkrag, terwyl 14,1% bendeverkragting gepleeg het.[46] Volgens UNICEF is amper die helfte van die verkragtingslagoffers jonger as 15 jaar en 13% jonger as 7 jaar.[47] Volgens 'n verslag deur ChildFund Australia waarin die voormalige parlementêre dame Carol Kidu aangehaal word, is 50% van diegene wat ná verkragting mediese hulp soek jonger as 16 jaar, 25% jonger as 12 jaar en 10% jonger as 8 jaar.[48]

Die 1971-towerywet het 'n boete van tot twee jaar gevangenisstraf opgelê vir die beoefening van "swartmagie", totdat dié wet in 2013 herroep is.[49] Volgens skattings word in Papoea-Nieu-Guinee jaarliks sowat 50–150 beweerde hekse vermoor.[50] LGBT-burgers word in Papoea-Nieu-Guinee ook nie beskerm nie. Homoseksuele handelinge is in die land onwettig.[51]

Administratiewe afdelings[wysig | wysig bron]

Die vier Papoea-Nieu-Guinese streke:

   Hoogland

   Eiland

   Momase

   Papoea

Die 22 Papoea-Nieu-Guinese provinsies

Papoea-Nieu-Guinee is onderverdeel in vier streke, wat nie die primêre administratiewe afdelings is nie, maar baie belangrik is in baie aspekte soos regering, ekonomie, sport en ander aktiwiteite.

Die nasie bestaan uit 22 afdelings op provinsiale vlak: twintig provinsies, die Outonome Streek Bougainville en die Nasionale Hoofstaddistrik. Elke provinsie is weer onderdeel in een of meer distrikte, wat op sy beurt weer op plaaslike vlak uit een of meer gebiede bestaan.

Provinsies is die primêre administratiewe afdelings van die land. Provinsiale regerings is takke van die nasionale regering, aangesien Papoea-Nieu-Guinee nie 'n federasie van provinsies is nie. Die provinsies is soos volg:

  1. Sentraal
  2. Chimbu (Simbu)
  3. Oostelike Hoogland
  4. Oos-Nieu-Brittanje
  5. Oos-Sepik
  6. Enga
  7. Golf
  8. Madang
  9. Manus
  10. Milnebaai
  11. Morobe
  1. Nieu-Ierland
  2. Noord (Oro)
  3. Bougainville (outonome streek)
  4. Suidelike Hoogland
  5. Westelike Provinsie (Fly)
  6. Westelike Hoogland
  7. Wes-Nieu-Brittanje
  8. Wes-Sepik (Sandaun)
  9. Nasionale Hoofstaddistrik (Port Moresby)
  10. Hela
  11. Jiwaka

In 2009 het die parlement die stigting van twee bykomende provinsies – Hela (uit dele van die bestaande provinsie Suidelike Hoogland) en Jiwaka (deur die verdeling van die provinsie Westelike Hoogland) – goedgekeur.[52] Jiwaka en Hela het op 12 Mei 2012 amptelik provinsies geword.[53] Die stigting van die provinsies Hela en Jiwaka is 'n gevolg van die grootste vloeibare aardgasprojek in die land wat in albei provinsies lê. Die regering het 23 November 2019 ingestel[54] as die stemdatum vir 'n niebindende[55] onafhanklikheidsreferendum in die outonome streek Bougainville.[56] In Desember 2019 het die outonome streek se bevolking oorweldigend vir onafhanklikheid gestem, met 97,7% van die stemgeregtigdes wat ten gunste van volle onafhanklikheid was en ongeveer 1,7% ten gunste van 'n groter outonomie.[57]

Sport[wysig | wysig bron]

Papoea-Nieu-Guinese spelers vier nadat hulle Nieu-Seeland tydens die eindstryd van die Australiese reëlsvoetbal-beker 2008 verslaan het

Sport is 'n belangrike deel van die Papoea-Nieu-Guinese kultuur en dié eilandnasie se sportkultuur is veral deur die voormalige koloniale magte, die Verenigde Koninkryk en later Australië, beïnvloed. Rugby League is verreweg die gewildste sportsoort[58] en word as nasionale sport van dié eilandnasie beskou.[59][60] In 'n nasie waar gemeenskappe wyd versprei leef en baie mense op 'n minimale bestaansvlak bly, word rugby league – as 'n manier om die plaaslike entoesiasme vir die spel te verklaar – as 'n plaasvervanger vir stamoorloë beskou ('n saak van lewe of dood). Baie Papoea-Nieu-Guinese het bekendheid verwerf nadat hulle hul land verteenwoordig of in 'n oorsese professionele liga gespeel het. Selfs Australiese rugby league-spelers wat jaarliks in die State of Origin-reeks speel, wat elke jaar koorsagtig in Papoea-Nieu-Guinee gevier word, is onder die bekendste mense in die hele land.

Die State of Origin is vir die meeste Papoea-Nieu-Guinese die hoogtepunt van die jaar, alhoewel die ondersteuning só passievol is dat baie mense oor die jare heen tydens gewelddadige botsings tussen ondersteuners van verskeie spanne gesterf het.[61] Die Papoea-Nieu-Guinese nasionale rugby league-span speel jaarliks teen die Australiese Eerste Minister se XIII ('n saamgestelde span van nasionale rugby league spelers), gewoonlik in Port Moresby.

Alhoewel nie so gewild nie, is Australiese voetbal op 'n ander manier meer betekenisvol, aangesien die nasionale span in die wêreldranglys op die tweede plek is, net na Australië. Ander belangrike sportsoorte wat in Papoea-Nieu-Guinee gewild is, sluit in sokker, rugby, basketbal en, in oostelike Papoea, krieket. Op 26 April 2019 het die Papoea-Nieu-Guinese nasionale krieketspan sy EDI-status herwin.[62] In Oktober 2019 het Papoea-Nieu-Guinee vir die T20-wêreldbeker 2020 in Australië gekwalifiseer, nadat hulle Groep A van die kwalifiseringstoernooi gewen en volgens lopietempo bo Nederland geëindig het.[63] Dit is die eerste keer wat Papoea-Nieu-Guinee vir 'n krieketwêreldbeker in enige formaat gekwalifiseer het.[64]

Die Hoofstad, Port Moresby, het in 2015 die Pasifiese Spele aangebied.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (en) Somare, Michael (6 Desember 2004). "Stable Government, Investment Initiatives, and Economic Growth". Keynote address to the 8th Papua New Guinea Mining and Petroleum Conference. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Maart 2008. Besoek op 9 Augustus 2007.
  2. (en) "Never more to rise". The National. 6 Februarie 2006. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Julie 2007. Besoek op 19 Januarie 2005.
  3. (en) "Papua New Guinea". The World Factbook. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. 2012. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Mei 2020. Besoek op 30 Julie 2020.
  4. (en) "Sign language becomes an official language in PNG". Radio New Zealand. 21 Mei 2015. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 Junie 2019. Besoek op 30 Julie 2020.
  5. (en) "World Population Prospects 2019 – Highlights" (PDF). Verenigde Nasies. 2019. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 12 Mei 2020. Besoek op 30 Julie 2020.
  6. (en) "Final Figures Booklet". Papoea-Nieu-Guinese regering. Besoek op 4 April 2020.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 (en) "Papua New Guinea". Internasionale Monetêre Fonds. Oktober 2019. Besoek op 4 April 2020.
  8. (en) "2019 Human Development Index Ranking". United Nations Development Programme. 2019. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Mei 2020. Besoek op 30 Julie 2020.
  9. (en) "Papua New Guinea". Wêreldbank. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 April 2019. Besoek op 30 Julie 2020.
  10. (en) "Papua New Guinea keen to join ASEAN". The Brunei Times. 7 Maart 2016. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Maart 2016. Besoek op 7 Maart 2016.
  11. (en) "Papua New Guinea". Ethnologue. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Desember 2019. Besoek op 30 Julie 2020.
  12. (en) Pickell, David; Müller, Kal (2002). Between the Tides: A Fascinating Journey among the Kamoro of New Guinea. Tuttle Publishing. p. 153. ISBN 978-0-7946-0072-3.
  13. (en) O’Connell, J. F., en J. Allen (2007). Pre-LGM Sahul (Australia-New Guinea) and the archaeology of early modern humans – Rethinking the human revolution: new behavioural and biological perspectives on the origin and dispersal of modern humans. pp. 395–410.AS1-onderhoud: meer as een naam: authors list (link)
  14. (en) Diamond, J. (Maart 1997). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. W.W. Norton & Company. ISBN 0-393-03891-2.
  15. (en) Swadling, Pamela (1996). Plumes from Paradise. Papua New Guinea National Museum. p. 282. ISBN 978-9980-85-103-1.
  16. (en) Knauft, Bruce M. (1999). From Primitive to Postcolonial in Melanesia and Anthropology. University of Michigan Press. p. 103. ISBN 0-472-06687-0. Besoek op 30 Julie 2020.
  17. (en) "Cannibalism Normal For Early Humans?". National Geographic News. 10 April 2003. Besoek op 10 April 2003.
  18. (en) Goldman, Laurence (1999). The Anthropology of Cannibalism. Greenwood Publishing Group. p. 19. ISBN 0-89789-596-7. Besoek op 30 Julie 2020.
  19. (en) Torgovnick, Marianna (1991). Gone Primitive: Savage Intellects, Modern Lives. University of Chicago Press. p. 258. ISBN 0-226-80832-7. Besoek op 30 Julie 2020.
  20. (en) Swadling, Pamela (1996). Plumes from Paradise. Papua New Guinea National Museum. ISBN 978-9980-85-103-1.
  21. (en) Fenton, Damien. "How many died? (QnA)". Australiese Oorlogsgedenkteken. Archived from the original on 5 Julie 2009. Besoek op 9 Augustus 2012.AS1-onderhoud: BOT: original-url status unknown (link)
  22. (en) "Member States". Verenigde Nasies. Besoek op 30 Julie 2020.
  23. (en) "New report doubles death toll on Bougainville to 20,000". Radio Australia. 19 Maart 2012. Besoek op 19 Maart 2012.
  24. (en) Lyons, Kate (11 Desember 2019). "Bougainville referendum: region votes overwhelmingly for independence from Papua New Guinea". The Guardian. ISSN 0261-3077. Besoek op 30 Julie 2020.
  25. (en) Callick, Rowan (23 Mei 2009). “Looters shot dead amid chaos of Papua New Guinea's anti-Chinese riots”. The Australian. Besoek op 30 Junie 2014.
  26. (en) "Overseas and under siege". The Economist. 11 Augustus 2009. Besoek op 30 Julie 2020.
  27. (en) Roy, Eleanor Ainge (5 April 2018). "Papua New Guinea earthquake: UN pulls out aid workers from violence-hit region". The Guardian. Besoek op 30 Julie 2020.
  28. (en) Roy, Eleanor Ainge (8 Maart 2018). "Papua New Guinea earthquake: anger grows among 'forgotten victims'". The Guardian. Besoek op 30 Julie 2020.
  29. (en) "Island Countries of the World". WorldAtlas.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Desember 2017. Besoek op 10 Augustus 2019.
  30. 30,0 30,1 (en) "Agreement between Australia and Indonesia concerning Certain Boundaries between Papua New Guinea and Indonesia (1974) ATS 26". www3.austlii.edu.au. Austraasian Legal Information Institute, Australian Treaties Library. Besoek op 19 April 2017.
  31. 31,0 31,1 (en) Van der Veur, Paul W. (2012) [1966]. Documents and Correspondence on New Guinea's Boundaries. Springer Science & Business Media. §§ A1, D1–D5. ISBN 9789401537063.
  32. (en) "Treaty between Australia and the Independent State of Papua New Guinea concerning Sovereignty and Maritime Boundaries in the area between the two Countries, including the area known as Torres Strait, and Related Matters [1985] ATS 4". www3.austlii.edu.au. Australasian Legal Information Institute, Australian Treaties Library. Besoek op 19 April 2017.
  33. (en) Australian Geographic (7 Julie 2014). "New and rare species found in remote PNG". Besoek op 30 Julie 2020.
  34. (en) "Satellite images show Papua New Guinea deforestation at critical level". The Guardian. 2 Junie 2008. Besoek op 30 Julie 2020.
  35. (en) "Satellite images uncover rapid PNG deforestation". ABC News. 2 Junie 2008. Besoek op 30 Julie 2020.
  36. (en) "Major earthquake strikes Papua New Guinea". CBC News. 25 Februarie 2018. Besoek op 30 Julie 2020.
  37. (en) "State of Emergency declared as PNG earthquake toll rises to 31". SBS News. Sydney, NSW. 1 Maart 2018. Besoek op 30 Julie 2020.
  38. (en) Bradford, Sarah (1997). Elizabeth: A Biography of Britain's Queen. Riverhead Books. ISBN 978-1-57322-600-4.
  39. Papua New Guinea Constitution Schedule 2.2.2
  40. (en) Namorong, Martyn (3 Maart 2017). "Can the next #PNG Government do better on West Papua?". Besoek op 30 Julie 2020.
  41. (en) Gawler, Virginia (19 Augustus 2005). "Report claims secret genocide in Indonesia". Universiteit van Sydney. Besoek op 30 Julie 2020.
  42. (en) "Goodbye Indonesia". Al-Jazeera. 31 Januarie 2013. Besoek op 30 Julie 2020.
  43. (en) Doherty, Ben; Lamb, Kate (30 September 2017). "West Papua independence petition is rebuffed at UN". The Guardian. Besoek op 30 Julie 2020.
  44. (en) Davidson, Helen (5 Julie 2013). "Médecins Sans Frontières opens Papua New Guinea clinic for abuse victims". The Guardian. Besoek op 30 Julie 2020.
  45. (en) Davidson, Helen (19 Julie 2013). "Papua New Guinea: a country suffering spiralling violence". The Guardian. Besoek op 30 Julie 2020.
  46. (en) Jewkes, Rachel (2013). “Prevalence of and factors associated with non-partner rape perpetration: findings from the UN Multi-country Cross-sectional Study on Men and Violence in Asia and the Pacific”. The Lancet 323 (4): e208-18. doi:10.1016/S2214-109X(13)70069-X.
  47. (en) "UNICEF strives to help Papua New Guinea break cycle of violence". UNICEF. 18 Augustus 2008. Besoek op 26 Februarie 2014.
  48. (en) Wiseman H (Augustus 2013). "Stop Violence Against Women and Children in Papua New Guinea" (PDF). ChildFund. p. 5. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 27 Augustus 2015. Besoek op 18 Mei 2015.
  49. (en) "PNG repeals sorcery law and expands death penalty". BBC. 29 Mei 2013. Besoek op 30 Julie 2020.
  50. (en) "Papua New Guinea's 'Sorcery Refugees': Women Accused of Witchcraft Flee Homes to Escape Violence". Vice News. 6 Januarie 2015. Besoek op 30 Julie 2020.
  51. (en) "The state of gay rights around the world". The Washington Post. 14 Junie 2016. Besoek op 30 Julie 2020.
  52. (en) Kolo, Pearson (15 Julie 2009). "Jiwaka, Hela set to go!". Postcourier.com.pg. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Junie 2011.
  53. (en) "Hela, Jiwaka declared". The National (Papua New Guinea). 17 Mei 2012. Besoek op 18 Mei 2012.
  54. (en) Gorethy, Kenneth (30 Julie 2020). "B'ville Referendum Dates Changed". Papua New Guinea Post-Courier. Papua New Guinea Post-Courier. Besoek op 23 September 2019.
  55. (en) "Bougainville referendum not binding – PM". Radio New Zealand. Radio New Zealand. 11 Maart 2019. Besoek op 30 Julie 2020.
  56. (en) Westbrook, Tom (1 Maart 2019). "Bougainville independence vote delayed to October". Reuters. Besoek op 30 Julie 2020.
  57. (en) "Bougainville referendum: PNG region votes overwhelmingly for independence". BBC. 11 Desember 2019. Besoek op 30 Julie 2020.
  58. (en) Hadfield, Dave (8 Oktober 1995). "Island gods high in a dream world". The Independent. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Mei 2020. Besoek op 30 Julie 2020.
  59. (en) "PNG vow to upset World Cup odds". BBC. 15 Oktober 2008. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Mei 2019. Besoek op 30 Julie 2020.
  60. (en) "PNG seal 2010 Four Nations place". BBC. 1 November 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 Maart 2020. Besoek op 30 Julie 2020.
  61. (en) "Three dead in PNG after State of Origin violence". BrisbaneTimes.com.au. 26 Junie 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 Julie 2018. Besoek op 30 Julie 2020.
  62. (en) "Papua New Guinea secure top-four finish on dramatic final day". Internasionale Krieketraad. 26 April 2019. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 April 2019. Besoek op 30 Julie 2020.
  63. (en) "Vanua, Bau dig PNG out of 19 for 6 hole to seal T20 World Cup qualification". ESPNcricinfo. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Desember 2019. Besoek op 30 Julie 2020.
  64. (en) "Papua New Guinea's rise as Associate cricket's heroes". ESPNcricinfo. 1 November 2019. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Desember 2019. Besoek op 30 Julie 2020.

Bronnelys[wysig | wysig bron]

Algemeen

Verdere leesstof[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]