Groenland

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Kalaallit Nunaat (Groenlands)
Grønland (Deens)
Groenland
Vlag van Groenland Wapen van Groenland
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Nunarput utoqqarsuanngoravit
(Groenlands vir: "Jy ons ou Land")
Volkslied: Nuna asiilasooq
(Groenlands vir: "Die land van groot lengte")
Ligging van Groenland
Hoofstad Nuuk (Godthåb)

64°10′N 51°44′W / 64.167°N 51.733°W / 64.167; -51.733

Grootste stad Nuuk
Amptelike tale Groenlands
Regering

Monarg
• Hoë Kommissaris
Eerste Minister
Parlementêre demokrasie
binne ’n grondwetlike monargie
Margrethe II
Mikaela Engell
Kim Kielsen
Onafhanklikheid
Outonomiteit binne die
• Noorse heerskappy
• Kontak herstel
• Afgestaan aan Denemarke
• Amptelike status
• Tuisregering
• Verdere outonomie
en selfbestuur

Koninkryk van Denemarke
1261
1721
14 Januarie 1814
5 Junie 1953
1 Mei 1979

21 Junie 2009[1]
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
2 166 086 km2  (12de)
836 330 myl2
83,1
Bevolking
 - 2018-skatting
 - Digtheid
 
55 877[2] (159ste)
0,028 / km2 (244ste)
0,069 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2011-skatting

kr.11,59 miljard[3]
$37 009,047

MOI (2010) Green Arrow Up Darker.svg 0,786[4] (61ste)  –  baie hoog
Geldeenheid Deense kroon (DKK)
Tydsone
 - Somertyd
(UTC±0 tot -4)
(UTC±0 tot -4)
Internet-TLD .gl
Skakelkode +299

Groenland (Groenlands: Kalaallit Nunaat, [kaˈlaːɬit ˈnunaːt]; Deens: Grønland, [ˈɡ̊ʁɶnˌlanˀ]) is 'n eilandnasie in die noordelike Atlantiese Oseaan, noordoos van Kanada en noordwes van Ysland. Met 'n oppervlakte van 2 166 086 km² is dit die grootste eiland ter wêreld. Groenland maak deel uit van die Koninkryk van Denemarke. Dit het sedert 1979 'n onafhanklike posisie ten opsigte van Denemarke (status aparte) en behoort sedert 1985 nie meer tot die Europese Unie nie. Die hoofstad en grootste stad is Nuuk (Deens: Godthåb).

Nasa-Satellietbeeld van Groenland
Kaart van Groenland

Groenland behoort geografies tot Noord-Amerika en geologies gesien tot die Kanadese plaat. 80% van die land is bedek met 'n yslaag van tot 3 km dik. Slegs die kusstrook van 15–150 km breed, veral in die suide en weste, is bewoonbaar, as gevolg van die invloed van die Golfstroom. Die kus is ingekerf met enorme fjorde en gletsers, waarvan ysberge afbreek. Groenland het 'n poolklimaat.

Groenland streek vanaf die Arktiese Oseaan in die noorde tot die Atlantiese Oseaan in die suide en word deur die Lincolnsee in die noordweste, die Wandelsee in die noordooste, die Groenlandsee in die ooste, die Straat van Denemarke in die suidooste, die Labradorsee in die suide, die Davis-straat in die suidweste, die Baffinbaai in die weste en die Nares-straat in die noordweste begrens. Wes van Groenland is die Kanadese Arktiese Argipel met groot eilande soos Baffin-eiland, Devon-eiland en Ellesmere-eiland (van noord na suid), suidwes is die Kanadese Labrador-skiereiland, in die suide die op Atlantiese Oseaan, in die suidooste is Ysland, in die ooste die Noorde eiland Jan Mayen en in die noordooste die Noorse eilandgroep Svalbard geleë.

Die oorspronklike inwoners, die Inuïete (ook eskimo's genoem), is vanouds nomade. Hulle vorm egter slegs 'n klein groep. Verreweg die meeste inwoners leef in die suidweste en is Groenlanders, 'n vermenging van Dene en Inuïete. Hulle praat Groenlands, wat 'n dialek is van die Inuïete. Deens en Inuit is die amptelike tale. 'n Derde groep inwoners bestaan uit Europeërs, veral Dene. Soldate van die Verenigde State is in die Thulebasis gestasioneer en die noordelikste weermagbasis van die Deense Weermag is in Nord geleë.

Die Groenlandse ekonomie steun hoofsaaklik op vissery, jag, skaapboerdery en mynbou. Groenland voer onder andere pelse en mynbouprodukte soos krioliet, kwarts, glimmer, lood, sink en ystererts uit. Dit het in die verlede ook walvisprodukte uitgevoer.

Die belangrikste geloof is, soos in Denemarke, Lutheranisme. Die Christendom is in ongeveer die eerste millennium n.C. deur die Deense kolonis Leif Eriksson ingevoer.

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Kaart van Groenland in 1747
  • 8ste eeu – Die Inuïete is die eerste bewoners van Groenland.
  • 981 – Erik die Rooie land via Ysland aan die Groenlandse kus.
  • 987 – Vestiging van die eerste koloniste.
  • ca. 1000 – Invoer van die Christendom deur Leif Eriksson.
  • 1261 – Groenland onder Noorse bestuur.
  • 1397 – Groenland amptelik Deense gebied (Unie van Kalmar).
  • 15de eeu – Die Wikingkolonies verdwyn as gevolg van die kouer klimaat (klein ystydperk).
  • 1721 – Begin van herkolonisering deur Denemarke.
  • 1774–1951 – Handel met Groenland is 'n staatsmonopolie.
  • 1814 – Ná die ontbinding van die unie tussen Denemarke en Noorweë word Groenland saam met die Faroëreilande en Ysland deur Noorweë aan Denemarke oorhandig.
  • 1951 – Deens-Amerikaanse verdrag met betrekking tot gemeenskaplike verdediging van Groenland.
  • 1953 – Groenland verkry beperkte selfbestuur binne die Deense koninkryk.
  • 1979 – Groenland verkry volledige selfbestuur binne die Deense koninkryk.
  • 1982 – Groenland stem in 'n referendum vir uittrede uit die Europese Gemeenskap.
  • 1985 – Groenland verlaat die Europese Gemeenskap.
  • 2009 – Groenland ontvang verdere outonomie en selfbestuur.

Administratiewe indeling[wysig | wysig bron]

Kaart van Groenland se administratiewe streke

Groenland word in vyf administratiewe streke verdeel. Die noordooste word deur die Noordoos-Groenland Nasionale Park beslaan.

Name Groenlands Administratiewe sentrum Wapen ISO Bevolking Oppervlakte (km²)
Avannaata Avannaata Kommunia Ilulissat Avannaata-coat-of-arms.jpg GL-AV 10 651[5] 522 700
Kujalleq Kommune Kujalleq Qaqortoq Kujalleq-coat-of-arms.svg GL-KU 7 589 32 000
Qeqertalik Kommune Qeqertalik Aasiaat Qeqertalik-coat-of-arms.jpg GL-QT 6 504[6] 62 400
Qeqqata Qeqqata Kommunia Sisimiut Qeqqata-coat-of-arms.svg GL-QE 9 677 115 500
Sermersooq Kommuneqarfik Sermersooq Nuuk Sermersooq-coat-of-arms.png GL-SM 21 232 531 900

Binnelandse ysdek[wysig | wysig bron]

Topografiese kaart van Groenland
Kaart van Groenland se yslaag

Die binneland van Groenland was tot in 1888 heeltemal onbekend. In daardie jaar het die Noorse ontdekkingsreisiger Fridtjof Nansen dit te voet oorgesteek. Sedertdien het talle geselskappe die eiland deurkruis en verskeie van hulle het op die hoë plato's van die binnelandse ysdek oorwinter. Vyfsesdes van Groenland is permanent met ys bedek.

Die ysdek bereik 'n gemiddelde hoogte van 2 134 meter, met tot oor die 3 350 meter op die hoogste dele. Die yslaag is baie dik en word aan alle kante deur berge begrens. Die vorm van Groenland is dus baie soos die van 'n piering en ’n groot deel van die rotsoppervlakte onder die yslaag is nie hoog bo seevlak nie.

Die oppervlak van die ysdek is in die algemeen gelyk, met sagte deinings, maar waar gletsers tussen die berge deursny en die daling na die see skerp is, is die oppervlak uiters gebroke. In die somer, wanneer die ys smelt, kerf waterstrome diep groewe in die ys. Van die groot gletsers van die Umanakstreek aan die weskus vloei met 'n snelheid van tot 30 meter per dag, wat buitengewoon vinnig is vir gletservloei in die Noordpoolgebied.

Die klimaat op die ysdek is altyd baie koud. Vanweë die hoogte bo seevlak is selfs die somertemperatuur meestal onder die vriespunt. Lugtemperature van tot -24˚C is al in die winter aangeteken. Die binnelandse ys van Groenland het versamel voor die Pleistoseen (die Ystydperk, wat 'n groot deel van Europa en Noord-Amerika geraak het).

Sedert die einde van hierdie tydperk, sowat 12 000 jaar gelede, het geringe klimaatsveranderinge verskeie veranderinge in die grootte van die gletsers veroorsaak. Sedert die einde van die 19de eeu het die gletsers opmerklik kleiner geword.

Kusfjorde[wysig | wysig bron]

Die kusberge word op verskeie plekke deur fjorde opgesny. Hierdie fjorde is in werklikheid verdronke riviervalleie wat deur die yserosie breër en dieper gemaak is toe die gletsers nog verder gestrek het as vandag. Een van die gevolge van hierdie erosie was dat die hange van die valleie van 900 tot 1 200 m regaf daal in diep water. Nog 'n buitengewone kenmerk van die fjordvorming is dat die diepste dele gewoonlik kilometers van die oop see af is.

By die mond van die fjord is die see vlakker vanweë die groot hoeveelheid puin wat die gletser afset sodra die ys begin smelt. Talle van die groter gletsers bereik vandag nog die oop see, waar die voorpunte afbreek om ysberge te vorm. Party kusdele van Groenland is moeilik bevaarbaar vanweë die drywende ysblokke wat heeljaar aan die kus voorkom. Sommige van die ysblokke word in die winter deur die vries van seewater in beskutte fjorde gevorm.

Die meeste van hierdie ysblokke word egter in die Noordelike Yssee gevorm en deur seestrome suidwaarts langs die kus gevoer. Hierdie beweging van die ys is bevestig deurdat 'n Russiese noordpoolstasie wat op 'n ysberg gebou was, in 1937–38 van die Noordpool met die kus van Groenland langs beweeg het. Noord- en Oos-Groenland kan dus baie moeilik bereik word en dit is een van die vernaamste redes waarom die bevolking van die gebied so klein is.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (en) "Self-rule introduced in Greenland". BBC News. 21 Junie 2009. Besoek op 22 Julie 2014.
  2. (da) "Grønlands Statistik" Geargiveer 30 Oktober 2017 op Wayback Machine. stat.gl.
  3. (en) Greenland in Figures 2013 (PDF). Statistics Greenland. ISBN 978-87-986787-7-9. ISSN 1602-5709. Besoek op 2 September 2013.
  4. (en) Avakov, Aleksandr Vladimirovich (2012). Quality of Life, Balance of Powers, and Nuclear Weapons (2012): A Statistical Yearbook for Statesmen and Citizens. Algora Publishing. p. 51. ISBN 978-0-87586-892-9.
  5. (kl) "Kommuni pillugu". Avannaata Kommunia.
  6. (kl) "Kommuni pillugu". Kommune Qeqertalik.

Bronne[wysig | wysig bron]

Algemeen

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]


Vlag van die Koninkryk van Denemarke Koninkryk van Denemarke Wapen van die Koninkryk van Denemarke
Denemarke · Faroëreilande · Groenland