Ystydperk

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek

’n Ystydperk is ’n periode in die aarde se geskiedenis wat deur die veryssing van beide pole gekenmerk word en wat tot ’n duidelike klimaatswisseling van ’n warm na ’n ystydperk lei. Volgens hierdie definisie leef ons al sedert 2,6 tot 2,7 miljoen jaar in ’n ystydperk. Sedert een miljoen jaar gelede word die aarde onderwerp aan kortstondige wisselings, bekend as die Kouetye (Glasiale tye) en die Warmtye (Interglasiale tye).

Ystyd en Ystydperk-die onderskeid van begrippe[wysig]

Die begrip Ystyd word sinoniem gebruik met Kouetyd, of Glasiale tyd. In hierdie sin word dit reeds in 1837 deur Karl Friedrich Schimper gebruik. Om verwarring te vermy, behoort ’n mens vir die hele tydperk oor die afgelope 2,6 miljoen jaar liewer die omvattende begrip “Ystydperk” te gebruik. Dit sluit die opeenvolgende warm en koue periodes in. Die huidige Ystydperk word in vaktaal as die “Kwartenêr” aangedui.

Ystydperke en die geskiedenis van die aarde[wysig]

Ystydperke kom betreklik min op aarde voor. Gesien in die geheel is die aarde ’n relatief ysvrye planeet waarop kouer fases selde voorkom, wat ongeveer van 15-10 miljoen jaar geduur het. Gedurende hierdie tye reik die ysbedekking van die pole, veral via berge en gletsers tot in die laere breedtegrade. Een van die bekendste ysfases kom voor in die jongere Pre-Kambriese tyd. Een van die bekendste ysfases kom voor in die jongere Pre-Kambriese tyd. Volgens die sogenoemde “Sneeubal-aarde” beskouing was die aarde van ongeveer 700-800 miljoen jaar meermale volkome met ys bedek, wat die ontwikkeling van hoër lewensvorme uitgestel het, maar uiteindelik bevorder het. Klimaatsmodelle van die vroeëre aarde ondersteun hierdie beskouing wat intussen ook beken is as die Permo-karboniese Ystydperk. Veral die suidkontinente, wat met die opbreek van die ou Gondwana ontstaan het, is deur die beweging van ys tydens hierdie periode gevorm. Middel Europa het hom in hierdie tyd in die nabyheid van die ewenaar bevind. Die vermoede dat die Ystydperk verantwoordelik was vir die uitwissing van spesies aan die begin van die Mesoïese tydperk is intussen verkeerd bewys.

Oorsake[wysig]

Ons huidige ystydperk het ongeveer 2,58 miljoen jaar gelede in die Plioseen begin. Ander bronne gee die begin aan as 2,7 miljoen jaar gelede. Ons is dus vermoedelik nou eers aan die begin van ’n langere ystydperk.

By die klimaatswisseling van die ystydperk moet ’n mens tussen ’n algemene afkoelings-neiging op die aarde onderskei, wat reeds in die Tersiêre (Paleogeen) begin en tot in die onlangse tyd (Neogeen) duur. Hierdie tendens is langdurig. Onafhanklik hiervan bestaan daar (geologies gesien) kortstondige klimaatswisselings wat tussen 100,000 jare en weinige dekades kan aanhou. Die laaste wisselinge verloop meestens in periodes.

As oorsaak vir die algemene afkoeling sedert die Paleogeen word op die oomblik veral veranderinge op die aarde self oorweeg, terwyl kortstondige klimaatsveranderinge die beste verklaar kan word uit die periodieke veranderinge van die aarde se baan om die son, of met periodieke wisselinge van sonaktiwiteite.

Die soeke na oorsake vir die sikliese voorkoms van koue- en warmtye behoort ook vandag nog tot die spannendste uitdagings vir navorsing in die Paleo-klimatologie. Hierdie werk word eng verbind met die name van James Croll en Milutin Milanković. Beide het die gedagtes van die Fransman Joseph Alphonse Adhémar verder ontwikkel, volgens wie veranderinge in die baan van die aarde om die son vir terugkerende ystye verantwoordelik was.

Oorsake wat met die aarde te doen het[wysig]

Die belangrikste dryfveer vir die algemene afkoeling in die Paleogeen en die Neogeen was prosesse in die tektoniese verskuiwings, dit wil sê die verskuiwing van die vastelande oor die aardbol. Deur die sluiting of opening van seestrate het die seestrome beduidend verander en daarmee saam die vervoer van hitte op die aarde.

Sluiting en opening van seestrate[wysig]

Op hierdie wyse het die wegdrywe van Australië en later Suid-Amerika van Antarktika in die Oligoseen, twee seestrate (die Tasmaniese Deurgang, en die Drake Deurgang), oopgemaak. Hierdeur kon ’n stroomstelsel rondom Antarktika tot stand kom. Hierdie koue stroom rondom Antarktika het die gebied volledig afgesluit van warm oppervlakwaters. Antarktika het afgekoel en ysvorming aan die suidelike poolkap kon 35 miljoen jaar gelede ’n aanvang neem. Voorheen kon die seestrome van die trope die kontinent bereik en verwarm.

Die vorming van ’n landbrug tussen Noord- en Suid-Amerika tussen 4,2 en 2,4 miljoen jaar gelede het gesorg vir die ommekeer van warmer seestrome en die ontstaan van die Golfstroom, wat ons vandag nog ken. Die toevoer van warm water na die hoë noorde het byna die verwarming van die noordelike halfrond bewerkstellig, maar het ook die nodige vogtigheid vrygestel om gletsers in Groenland, Noord-Amerika en Noord-Europa met verdere afkoeling te laat ontstaan.

Vorming van hoë gebergtes[wysig]

Deur die botsing van kontinentale plate word daar sedert die jongere Tesiêre tyd (Neogeen) berge gevorm. Die opstoot van vaste grond tot betekenisvolle hoogtes het in die eerste plek die lugstroming op klein en groot skaal verander. Die ontstaan van Vougebergtes, soos bv. Die Alpe, Rocky Mountains en die Himalayas, wat vir ’n verandering in die sirkulasie-patroon in die atmosfeer gesorg het, het eweneens die nodige vogtigheid na die kontinente gebring, wat vir die vergletsering van uitgebreide dele van die noordelike halfrond bygedra het. Aan die ander kant is die hoëberge besonderlike gebiede vir die ontstaan van gletsers.

Verdere oorsake wat met die aarde verband hou[wysig]

In die Kalk-tydperk en in die Paleogeen was daar ook duideliker vulkaniese aktiwiteit as in die Neogeen en die Kwarternêr. Aangesien elke vulkaniese uitbarsting ’n beduidende hoeveelheid koolstofdioksied vrystel, het die CO2-gehalte van die atmosfeer ook in hierdie tyd gestyg. Dienooreenkomstig was die natuurlike Kweekhuis-effek ook sterker op aarde.

Sterrekundige oorsake[wysig]

Beweging van die aarde[wysig]

Die verandering in die bewegings in die baan van die aarde word deur wederkerige swaartekrag-kragte in die stelsel van son, aarde en maan te weeg gebring. Hulle verander die vorm van die aarde se elliptiese baan (eksentrisiteit) rondom die son oor ’n periode van ongeveer 100 000 jaar deur die helling van die aarde se as te buig tot ’n omsirkeling in ’n periode van ongeveer 40 000 jaar (helling van die ekliptiek), terwyl die dag- en nageweninge op die elliptiese sirkelgang na ongeveer 25 780 jaar weer in dieselfde posisie op die ellips inneem (Aksiale presessie). Deur hierdie sogenoemde Milankovič-siklusse verander ook die verdeling van sonenergie op die aarde. Aangespoor deur die Duitse weerkundige Wladimir Peter Köppen het Milutin Milankovič in 1941 in sy werkstuk “Die kanon van die aardbestraling en sy toepassing op die ystydperkprobleem” (oorspronklik in Duits) die hipotese geformuleer dat ’n kouetyd altyd dan optree wanneer die somerson-uitstraling in die hoë noordelike breedtegrade minimaal word. Koel somers is volgens Köppen belangriker vir die opbou van ys as koue winters. Milankovič het dus daar na oorsake vir ystydperke gesoek, waar hulle die opvallendste is, in die hoë noordelike breedtegrade.

In die onlangse tyd ontvang die klassieke Milanković-teorie steeds meer kritiek. Die oorweging van ’n belangrike rol vir die trope en die suidelike halfrond in die wisselinge van warm- en kouetyd wen sedert die 1990's toenemende aandag. In plaas van ’n dryfkrag in die hoë noordelike breedtegrade alleen moet nou van algemene vernadering in die globale stralings-verdeling uitgegaan word, onder andere deur veranderinge in die samestelling van die atmosfeer. Ingewikkelde interne wisselwerking deur oseaniese en atmosferiese sirkulasie—veral in samehang met die Golfstroom, die werking van die kweekhuisgasse en ander prosesse het gelei tot ’n ingewikkelde meganisme vir die regulering van die wisseling tussen koue- en warmtye.

Aktiwiteit-siklusse van die son[wysig]

Gedurende die laaste kouetyd was daar ’n dosyn klimaatswisselinge, waartydens binne ’n dekade die lugtemperatuur oor die Noord-Atlantiese gebied om en by twaalf grade Celsius gestyg het. Hierdie Dansgaard-Oescher-gebeurtenisse kom elke 1 470 jaar voor. Hierdie periodisiteit kan met ’n vergelyking van die drie bekende aktiwiteitsiklussse van die son van elf, 87 en 210 jaar verklaar word: Na 1 470 jaar het die 210-jaar-siklus sewe maal en die 86,5-jaar-siklus 17 maal verloop. In die huidige warmtyd kom hierdie Dansgaard-Oescher-gebeurtenisse nie meer voor nie, aangesien die swak sonwisselings nie meer die stabiele Atlantiese strome van die afgelope 10 000 jaar kan versteur nie.

Bronnelys[wysig]

  • Edmund Blair Bolles: Eiszeit. Wie ein Professor, ein Politiker und ein Dichter das ewige Eis entdeckten. Argon, Berlin 2000. ISBN 3-87024-522-0
  • Hansjürgen Müller-Beck: Die Eiszeiten. Naturgeschichte und Menschheitsgeschichte. Beck, München 2005. ISBN 3-406-50863-4
  • Josef Klostermann: Das Klima im Eiszeitalter. Schweizerbart, Stuttgart 1999. ISBN 3-510-65189-8
  • Christian-Dietrich Schönwiese: Klima im Wandel. Tatsachen, Irrtümer, Risiken. Deutsche Verlagsanstalt, 1992. ISBN 3-421-02764-1