Swahili

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Swahili
Kiswahili
Gepraat in: Vlag van Burundi Burundi
Vlag van Comore-eilande Comore-eilande
Flag of the Democratic Republic of the Congo Demokratiese Republiek van die Kongo
Vlag van Kenia Kenia
Vlag van Madagaskar Madagaskar
Vlag van Malawi Malawi
Vlag van Mayotte Mayotte
Vlag van Mosambiek Mosambiek
Vlag van Somalië Somalië
Vlag van Rwanda Rwanda
Vlag van Tanzanië Tanzanië
Vlag van Uganda Uganda
Vlag van Zambië Zambië 
Gebied: Oos-Afrika
Totale sprekers: 5 (2007) tot 15 miljoen (moedertaal, 2012)[1]
150+ miljoen (tweede taal)[2]
Taalfamilie: Niger-Kongo
 Atlanties-Kongo
  Volta-Kongo
   Benue-Kongo
    Bantoid
     Suidelike Bantoid
      Bantoetale
       Noordoos-Kus-Bantoe
        Sabaki
         Swahili 
Skrifstelsel: Latynse alfabet
Arabiese alfabet 
Amptelike status
Amptelike taal in: Vlag van die AU.png Afrika-unie
Vlag van Comore-eilande Comore-eilande
Vlag van Kenia Kenia
Flag of the Democratic Republic of the Congo Demokratiese Republiek van die Kongo
Vlag van Tanzanië Tanzanië
Vlag van Uganda Uganda
Gereguleer deur: Baraza la Kiswahili la Taifa (Tanzanië)
Chama cha Kiswahili cha Taifa (Kenia)
Taalkodes
ISO 639-1: sw
ISO 639-2: swa
ISO 639-3: swa 
Verspreiding van Swahili
Verspreiding van Swahili: ██ Kusgebiede met Swahili as inheemse taal ██ amptelike of nasionale taal ██ omgangstaal

Swahili (Kiswahili) is 'n taal wat gepraat word in Oos-Afrika en behoort tot die Bantoetaalfamilie. Meer as 150 miljoen mense praat Swahili, maar slegs 5-15 miljoen hiervan is moedertaalsprekers.[3] Swahili is ná Arabies, Frans en Engels die belangrikste taal in Afrika.

Swahili het 'n lingua franca geword in groot dele van Oos-Afrika rondom die Groot Mere van Afrika en die Demokratiese Republiek van die Kongo.[4][5][6][7] Dit is die amptelike taal van die Comore-eilande, Kenia, die Demokratiese Republiek van die Kongo, Tanzanië en Uganda en ook 'n amptelike taal van die Afrika-unie.

Swahili word by die groot universiteite van die wêreld aangebied, en verskeie media-organisasies het programme in Swahili.

Swahili as voertaal[wysig | wysig bron]

Swahili het langs die kus van Oos-Afrika ontwikkel voor die koms van die Europeërs en het saam met die handel na die binneland uitgebrei. Duits was maar net 'n paar dekades 'n koloniale (staats)taal in Afrika, en bowendien in gebiede wat reeds 'n lingua franca gehad het - vernaamlik Swahili in Duits-Oos-Afrika. Omdat dit reeds 'n lingua franca (as gevolg van die handel) onder die stamme was, het die sendelinge en later die Duitse administrasie dit steeds as die algemene taal gebruik, ook vir die bekering tot die Christendom. Swahili is wel ontislamitiseer deur die skrifstelsel uit Arabies na Latyn oor te dra, en Arabiese leenwoorde is (met weinig sukses) uitgeweer (en met Bantoewoorde gevul). Duits kon dus nie veel uitbrei nie. Om beter bruikbaarheid het die Duitsers ook 'n meer eenvormige grammatika aangemoedig. Teen die einde van die koloniale era is Swahili in Oos-Afrika sterker gevestig as voor die Europese besetting (en slegs twee Duitse woorde het ingang gevind: Shule (skool) en hela (geld, afgelei van die Duitse woord Heller). In die beginjare 1980 was dit een van die lewenskragtigste tale in die gebied.[8][9]

Volgens Steyn het die opkoms van Afrika-nasionalisme nêrens gelei tot soortgelyke klassieke taalbewegings in die negentiende eeu en twintigste eeu in Europa en sommige Asiatiese lande nie. Leiers soos Jomo Kenyatta (Kenia) en veral Julius Nyerere (Tanzanië) het wel Swahili in hul lande bevorder, maar nie omdat hulle so danig vir dié taal omgegee het nie. Swahili was reeds 'n algemeen bekende taal, en kon daarmee as 'n moontlike simbool of samebindingsmiddel van hul identiteit as vrye nasie dien. Terselfdertyd was Swahili neutraal genoeg om nie etniese konflik te veroorsaak nie. Swahili was nie een van die twee leiers se moedertaal nie. Daar was geen sprake van taalgetrouheid nie, maar eerder 'n politieke skuif van politici om 'n "neutrale" taal te verhef om die staatkundige eenheid van die land uit te bou.[8]

Op 4 Julie 1974 het pres. Jomo Kenyatta besluit dat Swahili die enigste taal moet wees wat in die Keniase parlement gebruik mag word, as die nasionale taal. Dit was glad nie verrassende nuus nie, want reeds in die 1960's is daar geluide van dié aard gemaak. So is op 1 September 1969 in die Daily Nation geskryf: We are soon going to use Swahili in Parliament, whether people like it or not. Maar wetswysigings is gemaak om naas Engels te funksioneer toe die vraag begin ontstaan hoe Swahili so spoedig moontlik internasionale konsepte moet omskryf in die opstel van wetgewings. Dit was ook nie verbasend dat in 1969 besluit is om alle sakebedrywighede van die Nasionale Vergadering voortaan in Engels te doen nie. Hierdie besluit is om "praktiese reëlings" gedoen.[10]

Toe die party aan die mag (KANU) in 1970 aankondig om radikale veranderinge in die taalbeleid om Swahili onder individue en institute te bevorder, was die algemene mening dat daar absoluut dadels van sou kom.[10]

Die party het probeer beïndruk met stellings soos dat 'alle Keniane voortaan ter alle tye met landsburgers of buitelanders in Swahili sal praat in amptelike, nie-amptelike, politieke of sosiale hoedanigheid'. In die tweede fase sou die president, ministers en regeringsbeamptes met almal in Swahili praat. Waar nodig, sou 'n tolk ingeroep word. Die res van die 1970-voorstel was realistieser, soos dat kandidate in die politieke amp nie minder as 10 minute met 'n groep mense in Swahili moes praat nie. Alle amptenare van die staat, asook in die diplomatieke diens, moes die geskrewe en mondelingse toetse in Swahili slaag. Heel terloops is ook genoem dat meer aandag aan Swahili as Engels in die skoolleerplan gegee sal word. Dit sou 'n ommeswaai sedert die onafhanklikheidsjaar wees, want teen 1970 was Engels reeds die voertaal in die meerderheid skole in Kenia.[10]

In die praktyk het Swahili as die enigste parlementstaal in Kenia nie langer as 5 jaar gehou nie[10]:

  • Kenyatta het aangevoer dat 'n nasie sonder kultuur dood is, en Swahili daarom as die nasionale taal aangewys moet word. In 'n land met verskeie etniese volke, waarvan die Swahili 'n baie klein minderheid was, is die politieke intensie eerder as die kulturele intensie belig. Dit was ook geen waarborg om nasionale eenheid tot stand te bring onder die volke nie.
  • Die swart elite het reeds Engels as hul voorkeurtaal geniet - Swahili is beskou as die taal van die volk/plebs/menigte.
  • Swahili, wat beskou is as 'n niemandstaal (soos Engels), was aansienlik minder in die Keniaanse binneland en platteland binnegedring as Engels. Kikuyu was daarby die taal in en rondom die hoofstad Nairobi, wat ver verwyderd is van die Tanzaniese kusgebied, wat Swahili se eintlike heimat is. Dit sou ook nie help om 'n ander kulturele taal van die land "voor te trek" nie, want dit sou stamgevegte ontlok. Baie politieke leiers se taal en etnisiteit word deur hul kiesers vooropgestel en daarom ondersteun.
  • Swahili is vereenselwig met die Islam-kultuur, terwyl die Keniane hoofsaaklik Christene was.
  • Diegene wat wel Swahili geleer het, se taalgebruik was onnatuurlik en swak (veral wat betref vertalings uit Engels in Swahili). Daar het reeds 'n bo-Swahili-dialek begin ontstaan wat afwykend was van die "suiwerder" benede-Swahili in Dar-es-Salaam. Swahili is as politieke taal in die inheemse taalgebied ontwikkel deur sy moedertaalsprekers - nie tweedetaalsprekers nie. Tog was die moedertaalsprekers baie laissez-faire en tegemoetkomend teenoor die tweedetaalsprekers en oor die aangeleentheid: "wat kan ons in elk geval daaraan doen?"
  • Afgesien van die emosie en solidariteit wat met Swahili gepaardgaan, het Swahili as hoëfunksietaal in Tanzanië self ook nie nuwe terreine ingepalm nie; slegs 'n merkbare uitbreiding in gebiede wat dit wel reeds gevul en beklee het. Daar was geen merkbare deurbraak in die gebiede waar Engels reeds gebruik is nie.
  • Meer geld sou aangewend moes word vir die ontwikkeling van Swahili.

In Kenia verloop sake soos volg: Sommige parlementslede het nooit aan 'n debat deelgeneem nie, omdat hulle nie Swahili kon praat nie. Die staatskoerant, wetsontwerpe en begroting is wel nog in Engels gepubliseer. In Mei 1979 het die regering besluit om Engels maar weer in die parlement toe te laat.[8]

In Tanzanië (waar die geskiedenis as kortstondige Engelse kolonie ook anders verloop het) het die regering van Pres. Jakaya Kikwete vroeg in 2015 aangekondig dat Swahili ook binnekort as voertaal by hoërskole deurgevoer gaan word: Engels as vreemdetaal is eenvoudig net te volksvreemd om Tanzaniërs in te onderrig, al is dit dan ook 'n belangrike sake- en wêreldtaal. Die vooruitsigte lyk ook belowend: uit al die 120 verskillende tale in die gebied kan byna alle Tanzaniërs van kleins af Swahili praat, selfs wanneer hulle met 'n ander moedertaal grootword.[11][12]

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (en) Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Swahili”. Ethnologue. URL besoek op 21 Januarie 2016.
  2. (en) HOME - Home”. Swahililanguage.stanford.edu. URL besoek op 22 Januarie 2016.
  3. (en) L Marten, "Swahili", Encyclopedia of Language and Linguistics, 2de uitgawe, 2005, Elsevier
  4. (en) Ethnologue list of countries where Swahili is spoken
  5. (en) Thomas J. Hinnebusch, 1992, "Swahili", International Encyclopedia of Linguistics, Oxford, bl. 99–106
  6. (en) David Dalby, 1999/2000, The Linguasphere Register of the World's Languages and Speech Communities, Linguasphere Press, Volume Two, bl. 733–735
  7. (en) Benji Wald, 1994, "Sub-Saharan Africa", Atlas of the World's Languages, Routledge, bl. 289–346, maps 80, 81, 85
  8. 8,0 8,1 8,2 (af) Steyn, J.C. 1980. Tuiste in eie taal. Kaapstad:Tafelberg. bl. 39, 40, 182, 363, 364 & 370
  9. (de) Fonelisco-Verein.de : Swahili
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 (en) Harries, I. 1978. The Nationalisation of Swahili in Kenya. In: Kennedy, C. (ed.). Language planning and language education. London: George Allen & Unwin. bl. 118-128.
  11. (de) Pfaff, I. 2015. Lieber Swahili als Englisch. Süddeutsche Zeitung, 20 Augustus
  12. (de) Pfaff, I. 2015. Wie verschafft man den Kindern Zugang zur "Sprache der Macht"? Süddeutsche Zeitung, 20 Augustus

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Wikipedia
Sien gerus Wikipedia se uitgawe in Swahili