Kenia

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Republic of Kenya (Engels)
Jamhuri ya Kenya (Swahili)
Republiek Kenia
Vlag van Kenia Wapen van Kenia
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Harambee (Swahili)
Let us all pull together (Engels)
(Afrikaans: "Laat ons saam werk")
Volkslied: Ee Mungu Nguvu Yetu (Swahili)
O God of all creation (Engels)
(Afrikaans: "O God van die ganse skepping")
Ligging van Kenia
Hoofstad Nairobi

1°16′S 36°48′O / 1.267°S 36.800°O / -1.267; 36.800

Grootste stad Nairobi
Amptelike tale Engels en Swahili
Regering Unitêre presidensiële
grondwetlike republiek
Uhuru Kenyatta
William Ruto
Onafhanklikheid
Onafhanklikheid
• van die Verenigde Koninkryk
• Republiek


12 Desember 1963
12 Desember 1964
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
581 309 km2  (49ste)
224 960 myl2
2,3
Bevolking
 - 2015-skatting
 - 2009-sensus
 - Digtheid
 
45 925 301[1] (31ste)
38 610 097[2]
78 / km2 (124ste)
202 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2015-skatting

$143,051 miljard[3]
$3 245[3]

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2015-skatting

$63,121 miljard[3]
$1 432[3]

MOI (2014) Green Arrow Up Darker.svg 0,548[4] (145ste)  –  laag
Gini (2014) 42,5[4](48ste) –  medium
Geldeenheid Sjieling (KES)
Tydsone
 - Somertyd
OAT (UTC+3)
nie toegepas nie (UTC+3)
Internet-TLD .ke
Skakelkode +254

Kenia (Engels en Swahili: Kenya, [ˈkɛɲa] ), amptelik die Republiek Kenia (Engels: Republic of Kenya, Swahili: Jamhuri ya Kenya), is 'n land in Afrika en 'n stigterslid van die Oos-Afrika Gemeenskap (OAG). Die hoofstad en grootste stad is Nairobi. Kenia se gebied lê aan die ewenaar en strek oor die Oos-Afrikarif wat 'n diverse en uitgebreide terrein dek, wat rofweg vanaf die Victoriameer tot by die Turkanameer is en verder tot by die Indiese Oseaan. Dit grens aan Tanzanië in die suide, Uganda in die weste, Suid-Soedan in die noordweste, Ethiopië in die noorde en Somalië in die noordooste. Kenia se grondgebied beslaan 581 309 vierkante kilometer en het in 2015 'n bevolking van sowat 46 miljoen mense getel.[1]

Kaart van Kenia

Die Groot Mere van Afrika-streek, waarvan Kenia 'n deel is, is reeds sedert die Laer Paleolitiese-periode deur mense bewoon. Teen die eerste millennium n.C. het die Bantoe-uitbreiding die gebied van Sentraal-Wes-Afrika bereik. Die grense van die moderne land het bestaan uit die kruispaaie van die Niger-KongoNilo-Sahara en die Afro-Asiatiese gebiede van die vasteland, wat meeste van die etnies-talige groepe in Afrika verteenwoordig het. Die Bantoevolke en Nilotiese volke het saam sowat 97% van die gebied se bevolking verteenwoordig.[5] Die Europese en Arabiese teenwoordigheid in die kusgebied van Mombasa dateer terug na die Vroeë Moderne-periode. Die Europese verkenning van die binneland het in die 19de eeu begin. Die Britse Ryk het die Oos-Afrika-Protektoraat in 1895 gestig, wat in 1920 die begin was van die Kolonie Kenia. Kenia het in Desember 1963 sy onafhanklikheid verkry. Na 'n referendum in Augustus 2010 aanvaar die land sy nuwe grondwet. Kenia is deesdae verdeel in 47 semi-selfregerende gebied wat deur verkose goewerneurs bestuur word.

Die hoofstad Nairobi is 'n streeks-kommersiële spilpunt.[6][7] Landbou is 'n belangrike werkskepper. Die land se belangrikste, tradisionele uitvoerprodukte is tee en koffie, maar het onlangs begin om vars blomme na Europa uit te voer.

Etimologie[wysig | wysig bron]

Die Republiek Kenia is na die Mount Kenya genoem. Die oorsprong van die naam Kenia is nie duidelik nie, maar is vermoedelik afgelei van die Kikuyu, Embu en Kamba-woorde, Kirenyaa, Kiringyag en Kiinya, wat in al drie tale beteken: "God se rusplek".[8] Indien so, het die Britte dit nie eintlik net verkeerd uitgespreek nie ('Keenya'), maar dit ook verkeerd gespel.

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Pre-histories[wysig | wysig bron]

Die Turkana-seun, 'n 1,6 miljoen jaaroue hominidae-fossiel van 'n Homo erectus

Fossiele wat in Kenia ontdek is dui aan dat primate meer as 20 miljoen jaar gelede in die gebied geleef het. Onlangse uitgrawings naby die Turkanameer bewys dat hominidae soos Homo habilis (1,8 miljoen tot 2,5 miljoen jaar gelede) en Homo erectus (1,8 miljoen tot 350 000 jaar gelede) dalk regstreekse voorouers van die moderne Mens is en in Kenia tydens die Pleistoseen-epog bestaan het.[9]

Gedurende uitgrawings by die Turkanameer in 1948 het die paleoantropoloog Richard Leakey en sy assistent Kamoya Kimeu die Turkana-seun ontdek, 'n 1,6 miljoen jaar-oue fossiel wat aan die Homo erectus behoort.[9]

Swahili-kultuur en handel vanaf die eerste eeu tot die 19de eeu[wysig | wysig bron]

'n Tradisionele handgekerfde Swahili-houtdeur in Lamu

Teen die eerste eeu het baie van stadstate soos Mombasa, Malindi en Zanzibar reeds begin om handelsbetrekkinge met die Arabiere te vestig. Dit het gelei tot ekonomiese groei van die Swahili-state, die instelling van Islam, Arabiese invloed op die Swahili se Bantoetale, kulturele diffusie, asook dat die Swahili-stadstate deel kon word van 'n groter handelsnetwerk.[10][11] Baie historici was oortuig daarvan dat die stadstate deur Arabiese of Persiese handelaars gevestig is, maar navorsers glo deesdae dat die stadstate 'n inheemse ontwikkeling was waar die toppunt van hul ontwikkeling omstreeks in die 8ste eeu bereik was.[12]

Swahili, 'n Bantoetaal met Arabies, Persies en ander Midde-Oosterse leenwoorde het later ontwikkel as 'n lingua franca vir handel tussen die verskillende mense.[13] Swahili het nou ook leenwoorde uit Engels.

Gedurende die vroeë 20ste eeu het Britse en ander Europese boere hul in die sentrale hooglande begin vestig en ryk koffie en tee-boere geword.[14] Die memoir van die Deense skrywer Barones Karen von Blixen-Finecke Out of Africa wat in 1937 gepubliseer is, is 'n uitstekende uitbeelding van die leefwyse van die setlaars in die 1930's. Sowat 30 000 van die wit setlaars, wat in die gebied gebly het, het 'n politieke stem in die land verwerf vanweë hul bydrae tot die mark-ekonomie.[15]

Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk was in 1952 saam met haar man, Prins Philip in Kenia op vakansie toe hulle hoor dat haar pa, George VI van die Verenigde Koninkryk in sy slaap dood is. Die jong prinses het haar besoek net daar kortgeknip en huistoe gehaas waar sy toe as koningin gekroon is.[16]

'n Onafhanklike Kenia (1963)[wysig | wysig bron]

Die eerste president en grondlegger van Kenia, Jomo Kenyatta

Die eerste regstreekse verkiesings vir gebore Keniane, om tot die wetgewende raad verkies te kon word, was in 1957. Die kolonie Kenia en die protektoraat Kenia het albei op 12 Desember 1963 tot 'n einde gekom. Die Verenigde Koninkryk het die mag oorgedra en terselfdertyd het die Sultan van Zanzibar ingestem om ook sy beheer oor te gee sodat die hele Kenia een soewereine, onafhanklike staat kon word.[17][18][17]

Die Moi-era (1978–2002)[wysig | wysig bron]

Die Britse minister van buitelandse sake, Henry Bellingham, saam met Mwai Kibaki, president van Kenia in Londen op 31 Julie 2012

Met Kenyatta se dood in 1978 het Daniel arap Moi president geword. Hy het die presidentskap hierna onbestrede in 1979, 1983 ('n blitsverkiesing) en in 1983 behou. Dit was almal onder 'n enkelparty-grondwet gewen. Die 1983-verkiesings, wat 'n jaar te vroeg gehou was, het uitgeloop op 'n mislukte staatsgreep op 2 Augustus 1982.

Die mislukte staatsgreep was deur 'n lae-rang lid van die lugmag, Hezekiah Ochuka, uitgevoer en deur 'n groep dienspligtiges ondersteun. Dit was baie vinnig onderdruk.

Die 1988-verkiesings was gekenmerk deur die mlolongo (toustaan) stelsel waar die kiesers in 'n ry moes staan agter die kandidaat vir wie hulle wou stem. Daar was geen geheime stemming nie.[19] Dit het tot groot onmin gelei. Hierna is verskeie omstrede bepalings van die kieswet- insluitende die enkel politieke partystelsel gewysig.[20] Met die demokratiese veelparty-verkiesings in 1992 en 1997 is Daniel arap Moi herverkies.[21]

Die 2000's[wysig | wysig bron]

Moi is in 2002 grondwetlik verbied om in die verkiesing te staan en Mwai Kibaki van die opposisie is tot president verkies. Dit word as 'n keerpunt in Kenia se demokratiese ewolusie beskou.[21]

Geografie[wysig | wysig bron]

Met 'n oppervlakte van 581 309 km² is Kenia die wêreld se 49ste grootste land (naas Madagaskar). Vanaf die kus aan die Indiese Oseaan styg die laeveld tot die sentrale hoogland. Die Hoogland word gehalveer deur die Groot Skeurvallei, met 'n vrugbare plato in die ooste.

Die Keniaanse Hoogland bevat een van die mees suksesvolle landbouproduksie-streke in Afrika.[22] Die Hoogland is die tuiste van die hoogste punt in Kenia en die tweede hoogste piek op die vasteland van Afrika: Mount Kenya, wat 5 199 m bereik en gletsers beheer. Kilimandjaro (5 895 m) kan gesien word uit Kenia se suide aan die Tanzaniese grens.

Wildlewe[wysig | wysig bron]

Olifante in die Amboseli Nasionale Park met Kilimandjaro in die agtergrond
'n Kameelperd in die Nairobi Nasionale Park, met Nairobi se hoë geboue in die agtergrond

Kenia het uitgebreide landelike gebiede wat uitsluitlik vir die wildlewe-habitat uitgesonder is. Dit sluit in die Masai-Mara met sy blouwildebees en ander horingdraers, wat jaarliks aan die grootskaalse migrasie deelneem. Meer as een miljoen wildebeeste en 200 000 kwaggas is jaarliks deel van hierdie migrasie oor die Mararivier.[23]

Die Groot vyf van Afrika, die leeuluiperdbuffelrenoster en die Afrika-olifant is in Kenia, en veral in die Masai-Mara te siene. 'n Aansienlike bevolking van ander wilde diere soos reptiele en voëls kom ook in die nasionale parke en wildreservate van die land voor. Die jaarlikse diere-migrasie is tussen Junie en September wanneer miljoene wild trek. Dit is 'n gewilde toeriste-aantrekkingskrag. Twee miljoen wildbeeste migreer vir 'n afstand van 2 900 kilometers vanaf die Serengeti in die naburige Tanzanië na die Masai-Mara in Kenia[24] in 'n voortdurende klokwyse- patroon op soek na kos en water. Die Serengeti-migrasie is 'n aanskoulike gebeurtenis wat as een van die Sewe Wonders van Afrika gelys is.

Regering en politiek[wysig | wysig bron]

Die gewese president Mwai Kibaki
Die hooggeregshof van Kenia
Die huidige president van Kenia, Uhuru Kenyatta
'n Marksaal in Mombasa

Kenia is 'n presidensiële verteenwoordigende demokratiese republiek. Die president is beide die staatshoof en hoof van die regering in 'n veelpartystaat. Die uitvoerende magte is by die regering. Die wetgewende magte is in beide die regering en die nasionale vergadering en die senaat gevestig. Die regbank is onafhanklik van die die uitvoerende mag en die wetgewer.[25]

Verkiesings van 2013 en nuwe regering[wysig | wysig bron]

Met 'n nuwe grondwet, wat in die land aanvaar is, is president Kibaki verhoed om vir 'n derde termyn beskikbaar te wees. Sy adjunk eerste minister, Uhuru Kenyatta wen toe die verkiesing met 50,51% stemme in Maart 2013.

Buitelandse betrekkinge[wysig | wysig bron]

Kenia het noue bande met sy mede-Swahilisprekendes in die buurlande van die Groot Mere van Afrika. Die bande met Uganda en Tanzanië is oor die algemeen baie sterk aangesien die drie nasies streef na ekonomiese en sosiale integrasie deur gemeenskaplike lidmaatskap van die Oos-Afrika Gemeenskap.

Landbou[wysig | wysig bron]

'n Teeplaas naby Kericho, in die Kericho-provinsie
Die Maasai-mense. Hulle woon in beide Kenia en Tanzanië

Landbou is die tweede grootste bron van Kenia se bruto binnelandse produkte, naas die diens-sektor. Die vernaamste kontantgewas is tee, tuinbouprodukte en koffie. Die tuinbouprodukte en tee is die grootste uitvoerprodukte van Kenia.

Olie-ontginning[wysig | wysig bron]

Kenia het olie-neerslae in die Turkanagebied. President Mwai Kibaki het op 26 Maart 2012 aangekondig dat Tullow, 'n Anglo-Ierse olie-maatskappy ru-olie ontdek het, maar dat die handelsmoontlikhede en gevolglike produksie sowat drie jaar sal neem om te realiseer.[26]

Kinderarbeid en prostitusie[wysig | wysig bron]

Kinderarbeid is algemeen in Kenia. Die meeste kinders werk op die landerye.[27] UNICEF het in 2006 geraam dat soveel as 30% van die meisies in die kusgebiede van Malindi, Mombasa, Kilifi en Diani aan prostitusie uitgelewer is. Die meeste prostitute in Kenia is tussen die ouderomme van 9 tot 18.[27] Die oorsaak van kinderarbeid sluit in armoede, die tekort aan toegang tot onderwys en swak regeringsinstellings.[27][28]

'n Bevolking van sowat 46 miljoen mense is in 2015 in Kenia getel.[1] Die land het 'n jong bevolking met 73% wat jonger as 30 jaar oud is oor die vinnige aanwas in die land;[29][30] van 2,9 miljoen tot 40 miljoen mense in die laaste eeu.[31]

Etniese groepe[wysig | wysig bron]

Kenia het 'n uiteenlopende bevolking wat die meeste van die vernaamste etniese groepe en taalfamilies van Afrika insluit. Daar is 'n geraamde 47 verskillende gemeenskappe, met Bantoes (67%) en die Niloties (30%), wat die meerderheid van die plaaslike bevolking verteenwoordig.[5] Koesjitiese tale is van 'n klein etniese minderheid, so ook die Arabiere, Indiërs en Europeërs.[5][32]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. 1,0 1,1 1,2 (en) Country Comparison :: Population”. The World Factbook. Central Intelligence Agency. URL besoek op 6 Augustus 2016.
  2. (en) Kenya 2009 Population and housing census highlights”. 20130810182358.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 (en) Report for Selected Countries and Subjects (valuation of Kenya GDP)”. Internasionale Monetêre Fonds. URL besoek op 6 Augustus 2016.
  4. 4,0 4,1 (en) 2014 Human Development Report Summary”. pp. 21–25 United Nations Development Programme: 2014. URL besoek op 6 Augustus 2016.
  5. 5,0 5,1 5,2 Karanja, Muchiri, "Myth shattered: Kibera numbers fail to add up", Daily Nation, 3 September 2010. URL besoek op 4 September 2010.
  6. Ethiopia GDP purchasing power 2010: 86 billion.
  7. Kenya GDP purchasing power 2010: 66 B llion.
  8. "History"
  9. 9,0 9,1 Glynn Llywelyn Isaac, Barbara Isaac (1977). Olorgesailie: archeological studies of a Middle Pleistocene lake basin in Kenya. University of Chicago Press. p. xiii. 
  10. [1]
  11. Don Nanjira, Daniel (2010) African Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st century, ABC-CLIO, bl. 114 ISBN 0313379823.
  12. [2]
  13. Wonders of the African World”. PBS. URL besoek op 16 April 2010.
  14. "We Want Our Country".
  15. R. Mugo Gatheru (2005) Kenya: From Colonization to Independence, 1888–1970, McFarland, ISBN 0786421991
  16. Vickers, Hugo, "Diamond Jubilee: the moment that Princess Elizabeth became Queen", The Daily Telegraph, 29 Januarie 2012.
  17. 17,0 17,1 "Commonwealth and Colonial Law" by Kenneth Roberts-Wray, London, Stevens, 1966.
  18. HC Deb 22 November 1963 vol 684 cc1329-400 wherein the UK Under-Secretary of State for Commonwealth Relations and for the Colonies stated" "An agreement was then signed on the 8th October, 1963, providing that on the date when Kenya became independent the territories comprising the Kenya Coastal Strip would become part of Kenya proper."
  19. Harden, Blaine (25 Februarie 1988) Many Voters Stay Home as Kenya Drops Secret Ballot in Parliamentary Election, The 'Washington Post.
  20. “Kenya”, In Moreno, Pedro C.: Handbook on Religious Liberty Around the World. The Rutherford Institute. 
  21. 21,0 21,1 (2003) “Kenya's Elections 2002 – The Dawning of a New Era?”. African Affairs 102 (407): 331–342. DOI:10.1093/afraf/adg007.
  22. (en) CIA (2010). The World Factbook. Potomac Books, Inc.. p. 336. ISBN 9781597975414. 
  23. Masai Mara”.
  24. Novak, Andrew. “The Criminal Justice System and Eroding Democracy After Independence - Page 12”. URL besoek op 6 Augustus 2016.
  25. Transparency International: CPI”. Transparency International. URL besoek op 29 Mei 2013.
  26. BBC News – Kenya oil discovery after Tullow Oil drilling.
  27. 27,0 27,1 27,2 Country profile report – Kenya”. United Nations: 2009.
  28. Suda, Collette (2001). “The Invisible Child Worker in Kenya: The Intersection of Poverty, Legislation and Culture”. Nordic Journal of African Studies 10 (2): 163–175.
  29. "Why a new president may slow population growth".
  30. Zinkina J. (2014). “Explosive Population Growth in Tropical Africa: Crucial Omission in Development Forecasts (Emerging Risks and Way Out)”. World Futures 70 (2): 120–139.
  31. "Exploding population".
  32. Okoth, A. and Ndaloh, A. (2006) Peak Revision K.C.P.E. Social Studies, East African Publishers, bl. 60–61 ISBN 9966254501.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:


 
Lande en gebiede in Afrika

Lande: Algerië | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Comore-eilande | Demokratiese Republiek van die Kongo | Djiboeti | Egipte | Ekwatoriaal-Guinee | Eritrea | Ethiopië | Gaboen | Gambië | Ghana | Guinee | Guinee-Bissau | Ivoorkus | Kaap Verde | Kameroen | Kenia | Lesotho | Liberië | Libië | Madagaskar | Malawi | Mali | Marokko | Mauritanië | Mauritius | Mosambiek | Namibië | Niger | Nigerië | Republiek van die Kongo | Rwanda | São Tomé en Príncipe | Senegal | Sentraal-Afrikaanse Republiek | Seychelle | Sierra Leone | Soedan | Somalië | Suid-Afrika | Suid-Soedan | Swaziland | Tanzanië | Togo | Tsjad | Tunisië | Uganda | Zambië | Zimbabwe

Omstrede gebiede: (Cabinda - Galmudug - Puntland) - Somaliland - Wes-Sahara
Afhanklike gebiede: Brits: Sint Helena, Ascension en Tristan da Cunha | Frans: Mayotte - Réunion | Portugees: Madeiraeilande | Spaans: Kanariese Eilande - Ceuta en Melilla

Lande van: Asië - Europa - Noord-Amerika - Oseanië - Suid-Amerika
Karibiese gebied - Midde-Ooste - Sentraal-Amerika