Alpe

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Die Mont Blanc
Satellietfoto van die Alpe
Topografiese kaart van die Alpe

Die Alpe (Duits: Alpen, Frans: Alpes, Italiaans: Alpi, Romansch: Alps, Sloweens: Alpe) is 'n magtige bergreeks in Europa met 'n oppervlakte van meer as 200 000 vierkante kilometer, wat oor 'n afstand van 1 200 kilometer van Frankryk in die weste tot by Oostenryk en Slowenië in die ooste en van Suid-Duitsland in die noorde tot by Italië in die suide strek. In die suidooste gaan die Alpe oor na die Dinariese Gebergte, in die noordooste na die Karpate. Die hoogste berg, die Mont Blanc aan die Frans-Italiaanse grens, is 4 808 meter bo seevlak.

Die Alpe word volgens geografiese kenmerke onderverdeel in die Wes-Alpe en Oos-Alpe, en ten opsigte van die hoogte bo seevlak in die Alpynse voetheuwels (Duits: Voralpen, tot by 1 500 meter), Middelalpe (tot by die sneeugrens) en die Hoogalpe (op 'n hoogte van meer as 3 000 meter).

Die Alpe het gedurende die geologiese tydperk van die tersiêr ontstaan, toe die oorspronklike vasteland van Afrika noordwaarts beweeg en die sedimentafsettings van die Middellandse See sodoende eers saamgepers en daarna geplooi het. Hierdie geologiese aktiwiteite is nog steeds aan die gang en lei tot 'n klein, jaarlikse styging van die gebergte se hoogte.

Die oppervlakte is behalwe deur geologiese aktiwiteite ook deur klimaatsomstandighede gevorm. Veral gedurende die Ystydperk het gletsers die voorkoms van die gebergte verander en begin om groot valleie in te sny, terwyl die smeltwater in die randgebiede van die Alpe groot mere soos die Bodenmeer tussen Duitsland, Switserland en Oostenryk en die Gardameer in Noord-Italië laat ontstaan het.

As 'n waterskeiding en klimatologiese grensgebied skei die Alpe die stroomgebiede van die Noordsee, die Middellandse See en die Swart See en die klimaatsones van die maritieme gebied in die weste, die kontinentale in die noorde en ooste en die gematigde Mediterreense gebied in die suide van mekaar. Die Alpe is die brongebied van groot Europese riviere soos die Inn, Po, Rhône en Ryn.

Etimologie[wysig]

Eers nadat Hannibal die Alpe in 218 v.C. oorgesteek het, het die bergreeks die aandag van antieke skrywers getrek. So het Polybios noukeurige beskrywings van bergpasse gelewer.[1] Benamings soos Alpeis (enkelvoud) en Alpes (meervoudsvorm) kom in Ptolemeüs se geografiese werk voor wat omstreeks 150 n.C. in Grieks geskryf is.

Volgens Isidorus van Seville se Etymologiarum sive originum libri XX het die Romeine die term Alp uit die taal van die Liguries-Keltiese bergbevolking as 'n topografiese term met die betekenis hoog, berg en bergweiveld ontleen. In die middeleeue is dié term, net soos die Latynse mons ("berg"), gebruik om onder meer na bergpasse en enkele bergpieke te verwys. Dit is in die Duitse taalgebied geleidelik deur berg vervang, maar eers vanaf die 18de eeu het dié term die betekenis van bergpiek gekry, terwyl die woord Alpe na die hele bergreeks begin verwys het.

Ekonomiese basis[wysig]

Geografiese en klimatologiese omstandighede bepaal die ekonomiese basis van die verskillende gebiede. Die noordelike Vooralpegebied word deur 'n moderne landbousektor met melkboerdery en veeteelt gekenmerk, terwyl die bosgebiede 'n aantal werksgeleenthede in die houtbedryf skep. Die milde klimaat in die valleie van die suidelike Alpe is uiters geskik vir die wynbou en vrugteverbouing, terwyl in die oostelike gebiede sout en ertse gemyn word.

Hidroëlektriese kragopwekking voorsien in die elektrisiteitsbehoeftes van baie Alpegebiede.

Die alpiene sportbedryf is 'n belangrike bron van inkomste in alle gebiede, alhoewel die massatoerisme negatiewe uitwerkings op die sensitiewe omgewing en mikroklimaat van die gebergte het.

Klimaat[wysig]

Berglandskap in die Switserse kanton Uri

Die grootste deel van die Alpe word deur die Middeleuropese klimaat geraak, en die belangrikste invloede is relatief warm en vogtige Atlantiese lugmassas, wat deur die westelike winde na die Alpegebied gelei word; koue lug uit die Noordpoolgebiede; droë kontinentale lugmassas uit die ooste (met warm lug in die somer en koue lug in die winter); en warm Mediterreense lugmassas uit die suide.

Die termiese besonderhede van groot dele van die noordelike Alpegebied stem ooreen met dié van die aangrensende vlaktes, alhoewel die gemiddelde jaarlikse temperatuur sowat 0,50 tot 0,65 °C per 100 meter hoogte bo seevlak afneem. Die meeste reënval kom in die somer voor, en die westelike randgebiede van die Alpebergreeks kry danksy die westelike winde dikwels tussen 2 000 en 3 000 millimeter reën per jaar.

Die suidelike Alpe word deur die Mediterreense klimaat beïnvloed; die somers is hier baie warm en die winters gematig. Die grootste reënval kom hier in die lente en somer voor.

Die valleie en bekkens binne die Alpegebied (waaronder Valais, Vinschgau en Karinthië) lê in die reënskadu en is gevolglik droë streke met dikwels minder as 800 millimeter reën per jaar. Tydperke van inversie is veral tydens die winter 'n tipiese weersverskynsel in die Alpebekkens soos Lungau en die Klagenfurtse Bekken in Oostenryk. Vanweë die windstilte vorm koue lugmassas in die laer geleë gebiede. 'n Ander bekende meteorolgiese fenomen is die föhn, 'n warm valwind.

Weens die laer digtheid van die atmosfeer word die Alpe deur 'n sterker regstreekse sonstraling gekenmerk, terwyl die diffuse straling swakker is. Die temperatuurverskil tussen die son- en skadusye van berghellings is dus taamlik groot.

Geskiedenis[wysig]

Romeinse tydperk[wysig]

Romeinse provinsies en handelsroetes in die Alpegebied omstreeks 150 n.C.

Die Romeine het aanvanklik min belang in die Alpegebied gestel. Na hierdie bergwêreld is dikwels as montes horribiles of "verskriklike berge" verwys[2], veral omdat hulle die Keltiese en Retiese bewoners as vyandig beskou en die roetes oor die bergpasse as baie gevaarlik geag is. Maar die feit dat Keltiese stamme die Alpe oorgesteek en hulle in Noord-Italië (die Romeinse Gallia cisalpina) gevestig het was bewys genoeg dat die bergreeks allesbehalwe onoorkombaar was. Toe die Romeine Noord-Italië in die 2de eeu v.C. verower het, het hulle nuwe versterkte nedersettings naby belangrike bergpasse gestig of bestaande nedersettings teen moontlike aanvalle beskerm. 'n Ander Romeinse strategie was om ooreenkomste met plaaslike heersers te sluit waarvolgens toegang tot die bergpasse gewaarborg is. Die Groot Sint Bernardpas het byvoorbeeld deel uitgemaak van die kortste roete tussen Rome en Brittanje en was van groot strategiese belang tydens die regering van keiser Claudius wat 'n poging onderneem het om die eiland te verower.

Die beheer oor bergpasse en handelsroetes was net soos die uitbou en onderhoud daarvan was die belangrikste rede vir die Romeinse verowering van die Alpegebied. So was die bergpasse die enigste geografiese punte in die bergreeks waaraan Kelte en Romeine name gegee het. By die passe is Romeinse doeanestasies opgerig waar 'n heffing van 2,5% op alle goedere, wat oor die Alpe vervoer is, betaal moes word - die sogenaamde Quadragesima Galliarum. Met die uitsondering van enkele troepe, wat paaie beskerm het of aan provinsiale administrasies ondergeskik was, is byvoorbeeld op die gebied van die huidige Switserland geen Romeinse magte in die Alpe gestasioneer nie.

Romeinse amfiteater in Forum Claudii Vallensium (tans Martigny, kanton Valais, Switserland), 'n nedersetting in 'n sterk geromaniseerde streek

Vir die Alpebewoners was die vervoer van persone en goedere, die onderhoud van paaie en militêre diens, graanverbouing, bye- en veeteelt asook die ontginning van natuurlike hulpbronne soos hout, silwer, koper, yster, marmer, kalk- en speksteen en bergkristalle die vernaamste bronne van inkomste. Alpynse hout is so ver as Rome vervoer, en Alpynse kaas het Romeinse fynproewers gaande gehad.[3]

Op kulturele en taalkundige gebied het die Romeine hul invloed veral langs die groot deurgangsroetes, op handelsplekke en by heiligdomme laat geld. Romeinse villas, landgoede, mutationes (plekke waar perde geruil kon word) en mansiones (gashuise) het ontstaan. Ander plekke is minder sterk deur romaniserende invloede geraak, al het Latyn die algemene verkeerstaal in die Alpegebied geword en was Romeinse goedere en muntstukke ook in afgeleë streke gewild. Een van die groot Romeinse paaie, die Via Claudia Augusta wat in 50 n.C. geopen is, het verkeerstrome tussen Italië en die gebied rondom die huidige Augsburg in Beiere oos van Graubünden (Grisons) oor die Reschen- en Fernpas laat loop voordat dit deur 'n nuwe roete oor die Brennerpas vervang is. In verderaf geleë streke soos Graubünden (tans in Oos-Switserland) het bewoners min voordeel uit handel met die Romeinse suide getrek en dikwels in dieselfde eenvoudige hutte gewoon soos hul voorvaders in die ystertydperk.

Die middeleeue[wysig]

Lauterbrunnenvallei, Switserland
Snelweg oor die Brenner-bergpas

Die Alpynse bergwêreld is sedert antieke tye as 'n onherbergsame gebied beskou waar slegs minder beskaafde mense 'n uiters primitiewe bestaan kon voer. Hierdie sienswyse het eeue lank onveranderd gebly, maar as gevolg van die groter bevolkingsdigtheid het mense in die middeleeue langsamerhand ook belang in die Alpe en hul ekonomiese potensiaal begin stel. So het nuwe nedersettings in Alpynse valleie ontstaan, en die bergpasse het as deel van handelsroetes al hoe meer belangriker geword. Die berge self is egter nog steeds as gevaarlike en selfs angswekkende, mitiese plekke beskou en het die aanleiding gegee tot allerhande bygelowe. Die Middeleeuse berigte oor die sogenaamde "Heksesabbat" het hulle oorsprong in vroeë 15de eeuse oorlewerings uit die gebiede van Valais en Dauphiné in die Wes-Alpe.

As reaksie op die volksgeloof, wat na die bergwêreld as 'n tuiste van demone verwys het, het die kerklike owerhede orals in die Alpe gebedsplekke en heiligebeelde ter ere van die beskermheiliges soos Sint Bernard en Sint Niklaas opgerig.

Eers in die renaissance-tydperk het mense werklik in die bergwêreld begin belangstel, en in 1387 het die monnik Niklaus Bruder uit die Switserse stad Luzern met vyf metgeselle vir die eerste keer die bergspits Pilatus beklim en sodoende die bewys gelewer dat mense die berge sonder vrees kon aandurf.

Die moderne tydperk[wysig]

Die kasteel van Sargans, kanton St. Gallen, Switserland

Die Switserse humaniste van die 16de eeu het hierdie proses van ontmitologisering van die bergwêreld op 'n wetenskaplike basis voortgesit. Mense het vir die eerste keer die majestueuse landskap in sy mooiheid ervaar en die berge se geografiese betekenis as 'n natuurlike grens tussen Noord-Europa en Italië, maar ook as 'n oorgangsgebied met bergpasse en 'n landskap met landboupotensiaal danksy sy weivelde besef.

Sedert die laat 17de eeu het geleerdes die Alpe in hul werke vanuit 'n natuurkundige en teologiese standpunt begin behandel, en die ontmitologisering van die berge is nou ook deur die begin van die alpinisme bevorder. Moeilike bergspitse soos die Mont Blanc is deur geleerdes beklim, en hulle berigte het vinnig die eerste welgestelde toeriste, onder meer uit Engeland, gelok. Stede soos Genève het die vertrekpunt van talle reisgroepe op pad na die "yswêreld" van berge en gletsers geword. Mense het die grootsheid van die Alpewêreld bewonder en die lewe van sy bewoners, veral herders, begin idealiseer en romantiseer.

Sedert die dertigerjare van die 19de eeu lok die eerste grootpaaie oor die bergpasse as vernuftige prestasies van die destydse ingenieurskuns die bewondering van mense uit, en ook talle kunstenaars het die wisselwerking tussen natuur en tegniek as 'n nuwe motief ontdek.

Die gevolge van aardverwarming[wysig]

Die Groot Aletsch-gletser in 1979 (links), 1991 (middel) en 2002 (regs)

Aardverwarming hou 'n groot bedreiging vir die Alpe se damme, kragsentrales, landbou en toerisme in. Die drie eersgenoemdes is aangewese op bepaalde neerslae en sal waarskynlik deur skommelinge in die jaarlikse reënval geraak word. Hierdie skommelinge is een van die effekte van die temperatuurstyging in die Alpegebied wat in die tweede helfte van die 20ste eeu 1,2 °C beloop het en dus twee keer so hoog was soos die wêreldwye gemiddelde.

Die Duitse deelstaat Beiere koördineer tans die navorsingsprojek "Climate Change Impacts and Adaption Strategies in the Alpine Space" wat die gevolge van klimaatsverandering in die Alpegebied ondersoek en probeer om aanpassingstrategieë te ontwikkel.

Die Alpegletsers se smeltproses is een van die eerste dramatiese effekte wat reeds besigtig kan word - talle gletsertonge het in die laaste dekades oor 'n afstand van honderde meter teruggetrek. Die Switserse gletsers het volgens nuwe metings tussen 1985 en 2000 twintig persent van hulle oppervlak en 'n kwart van hul volume verloor. Die verlies aan oppervlak het in die tydperk tussen 1973 en 1985 slegs sowat een persent beloop.[4]

Die smeltproses by die Schneeferner-gletser van Duitsland se hoogste bergspits, die Zugspitze (2 962 meter), het die plaaslike owerhede genoodsaak om rotsheuwels te verwyder wat andersins 'n bedreiging vir skitoeriste sou inhou. Die gletser verloor op 'n warm dag tans tien sentimeter en produseer daagliks 35 miljoen liter se smeltwater. Met die gletsers raak die Alpebewoners 'n belangrike bron van drinkwater kwyt. Navorsers vrees dat die Beierse gletsers binne twintig jaar sal kan verdwyn, terwyl daar moontlik palms in die gebied van die Beierse mere sal aard.

Bronne[wysig]

Kultuurgeskiedenis
  • Dictionnaire historique de la Suisse. Boekdeel I. Hauterive: Editions Gilles Attinger 2002
Klimaatsverandering
  • Alpen-Klima: Das Eis geht, die Palmen kommen. Der SPIEGEL Online, 3 Augustus 2006: spiegel.de - Besoek op 1 Oktober 2007
Ensiklopedieë

Verwysings[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Alpe (kategorie)
  1. O. Cuntz: Die Geographie des Ptolemäus. Berlyn 1923
  2. Werner Bätzing: Die Alpen. Geschichte und Zukunft einer europäischen Kulturlandschaft. 3de uitgawe. München: C.H. Beck 2005, bl. 13
  3. Historisches Lexikon der Schweiz: Alpen - Die Römerzeit
  4. Globale Erwärmung: Gletscherschwund weltweit beschleunigt. In: Der Fischer Weltalmanach 2006. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2005, bl. 684