Skaak

vanuit Wikipedia, die vrye ensiklopedie.

Skaak is 'n bordspel vir twee spelers. Die huidige vorm van die spel het in Suidelike Europa ontstaan tydens die tweede helfte van die 15de eeu nadat dit ontwikkel het uit soortgelyke en baie ouer spelle met Indiese en Persiese oorsprong. Vandag is skaak een van die gewildste bordspele ter wêreld en word dit deur miljoene mense tuis, in klubs, aanlyn, per pos, en in toernooie gespeel.

Skaak word gespeel op 'n vierkantige bord wat verdeel is in agt rye en agt kolomme, met 64 individuele blokkies wat tradisioneel lig en donker gekleur is. Elke speler het 16 stukke, wat bestaan uit agt pionne, twee torings, twee lopers, twee ruiters, een dame en een koning. Elke stuk skuif op sy eie manier. Die twee kante word onderskei deur kontrasterende kleure. Die doel van die spel is om die koning van die opponent in skaakmat te plaas.

Georganiseerde skaakkompetisies het in die 16de eeu begin en het sedertdien aansienlik ontwikkel. Alhoewel dit nie 'n Olimpiese sport is nie, word skaak wel deur die Internasionale Olimpiese Komitee as 'n sport erken.^[1] Die eerste amptelike Wêreldskaakkampioen, Wilhelm Steinitz, het sy titel in 1886 verwerf. Die huidige wêreldkampioen is Viswanathan Anand van Indië. Teoretici het sedert die spel se ontstaan uitgebreide skaakstrategieë en taktiek ontwikkel.

Een van die doelstellings van vroeë rekenaarwetenskaplikes was om 'n skaakprogram te ontwikkel. Hedendaagse skaak word sterk beïnvloed deur die vermoëns van skaakprogramme en die vermoë om aanlyn teen ander spelers te speel. In 1997 het Deep Blue die eerste rekenaar geword om 'n heersende skaakkampioen te verslaan in 'n wedstryd waarin dit teen Garry Kasparov gewen het.^[2]

Die woord 'skaak' kom van die Persiese woord 'sjah', wat koning beteken. Ook die woord 'mat' is Persies en beteken 'dood'.

Inhoud 1 Reëls 1.1 Aanvangsposisie 1.2 Skuiwe 1.3 Spesiale skuiwe 1.3.1 Rokade 1.3.2 En passant 1.3.3 Promovering 1.4 Voltooiing van die spel 1.5 Tydbeheer 2 Notasie vir die opskryf van skuiwe 3 Strategie en taktiek 3.1 Grondbeginsels van strategie 3.2 Grondbeginsels van taktiek 3.3 Opening 3.4 Middelspel 3.5 Eindspel 4 Geskiedenis 4.1 Voorgangers 4.2 Oorspong van die moderne spel (1450–1850) 4.3 Geboorte van 'n sport (1850–1945) 4.4 Na-oorlogse era (1945 en daarna) 5 Skaak in die kultuur 5.1 Voormoderne tydperk 5.2 Moderne tydperk 6 Skaakkomposisie 7 Skaakkompetisie 7.1 Organisering van kompetisies 7.2 Titels en ranglyste 8 Wiskunde en rekenaars 9 Sielkunde 10 Variante 11 Verwysings 12 Eksterne skakels

[wysig] Reëls

[wysig] Aanvangsposisie

Skaak word op 'n vierkantige bord met agt rye (aangedui met die getalle 1 tot 8) en agt kolomme (aangedui met die letters a tot h) blokkies gespeel. Die agt horisontale rye word elkeen ‘n gelid (meervoud "geledere") genoem, die vertikale rye staan as "lyne" bekend. Die kleure van die vier-en-sestig blokkies wissel mekaar af en word verwys na as "ligte blokkies" en "donker blokkies". 'n Skuins ry wat vorm wanneer die hoeke van enerskleurige blokkies aanmekaar grens, word "diagonale" genoem.^[3]

'n Skaakbord word só geplaas dat die blokkie wat onder-regs (en naaste aan die speler) is, 'n ligte blokkie is. Die stukke word op die bord geplaas soos in diagram 1, met elke dame op haar eie kleur.

Die stukke word volgens konvensie in wit en swart stelle verdeel. Die spelers word Wit en Swart genoem en elke speler begin met sestien stukke van die gespesifiseerde kleur. Die stukke bestaan uit een koning, een dame, twee lopers, twee torings, twee ruiters en agt pionne.

Wit skuif altyd eerste. Die spelers maak beurte om een stuk op 'n slag te skuif (uitgesonder tydens rokering (ook rokade) wanneer twee stukke op 'n slag geskuif word). Stukke beweeg óf na 'n oop blokkie, óf een wat deur 'n teenstander se stuk beset word. Indien 'n stuk skuif na 'n blokkie waar daar reeds 'n stuk van die teenstander staan, word die teenstander se stuk "gevang" of buitgemaak. Buitgemaakte stukke word uit die spel verwyder. Met die enkele uitsondering van en passant, buit alle stukke die teenstander se stuk deur na die blokkie te skuif wat deur die teenstander se stuk beset word. ‘n Stuk bedreig ‘n teenstander se stuk indien een van die teenstander se stukke ‘n blokkie beset waarheen die eerste speler se stuk sou mag beweeg. ^[3]

Wanneer 'n koning deur een of twee van die teenstander se stukke bedreig word, is dit in skaak. Die enigste toegelate reaksie op 'n "in skaak"-posisie, is om die stuk wat die koning in skaak plaas te buit, of om 'n stuk tussen die koning en die aanvaller te plaas (behalwe as die aanvaller 'n ruiter is, in welke geval dit nie gedoen kan word nie), of om deur die koning uit skaak uit te skuif. Rokering word nie toegelaat as die koning in skaak staan nie. 'n Skuif wat die speler se koning in skaak sou plaas word nie toegelaat nie. Die doel van die spel is om die teenstaander in skaakmat te plaas; dit gebeur as die teenstander se koning in skaak is en daar geen manier is om daaruit te kom nie.

[wysig] Skuiwe

Elke skaakstuk word op sy eie manier geskuif. Die X'e in die blokkies dui aan waar die stuk kan skuif as daar geen ander stukke (insluitend die speler se eie stukke) tussen die stuk se oorspronklike posisie en die bestemming is nie, behalwe in die geval van die ruiter wat oor ander stukke kan "spring". As die teenstander se stuk op die bestemmingblokkie staan, kan die skuif die teenstander se stuk vat. Die enigste uitsondering is die pion, wat stukke buitmaak deur diagonaal vorentoe te beweeg. Oor die algemeen word daar nie na 'n pion as "stuk" verwys nie, maar slegs "pion".

* Pionne kan slegs na die blokkies met 'n wit sirkel skuif om 'n stuk te neem en kan nie 'n stuk buitmaak tydens normale skuiwe nie.

[wysig] Spesiale skuiwe

[wysig] Rokade

Een keer per spel mag elkeen van die twee konings 'n spesiale skuif maak wat as die rokade of rokering bekend staan. Die rokade word uitgevoer deur die koning twee blokkies na die toring te skuif en dan die toring langs die koning te plaas aan die teenoorgestelde kant van sy oorspronklike posisie. 'n Speler kan slegs rokeer indien al die volgende voorwaardes geld:^[4]

• nie een van die stukke betrokke by die rokering mag reeds geskuif het nie;
• daar moet geen stukke tussen die koning en die toring wees nie;
• die koning mag nie in skaak wees nie en mag nie deur blokkies beweeg wat in skaak is nie. Soos tydens enige skuif word rokering nie toegelaat as dit die koning in skaak sou plaas nie;
• die koning en die toring moet in dieselfde gelid wees (om rokering met 'n gepromoveerde pion te verhoed).

[wysig] En passant

Wanneer 'n pion sy eerste skuif maak, is dit toegestaan dat hy twee blokkies vorentoe skuif (in plaas van een). Wanneer dit plaasvind en die teenstander 'n pion op sy vyfde gelid het (gelid 5 vir wit en gelid 4 vir swart) én die pion naas die pas geskuifde pion is, mag die pion geneem word asof dit slegs een blokkie geskuif het. Hierdie buitmaking mag slegs plaasvind in die beurt wat direk op die eerste pion se skuif volg. Byvoorbeeld, as die swart pion nou net twee blokkies vorentoe gekuif het van f7 na f5, dan kan die wit pion op e5 dit via en passant op f6 vat (sien Diagram 2).

[wysig] Promovering

As 'n pion tot by die agste ry vorder kan dit geruil word vir 'n dame, toring, loper of ruiter van dieselfde kleur volgens die speler se voorkeur. Gewoonlik word 'n dame gekies, maar in sommige gevalle word 'n ander stuk gekies, wat as "onderpromosie" bekend staan. In Diagram 2 kan die pion op c7 na die agste ry skuif om vir 'n stuk met hoër waarde geruil te word.

[wysig] Voltooiing van die spel

Skaakspelle kan benewens deur skaakmat op 'n aantal verskillende maniere beëindig word. 'n Spel kan gewen word indien die teenstander verklaar dat hy oorgee. Dit kan ook gelykop eindig indien ‘n speler geen wettige skuif kan maak nie, maar die koning ook nie in skaak is nie. Dit word "pat" genoem. Die spel kan ook gelykop eindig as 'n situasie bereik word waar dit nie vir een van die spelers moontlik sou wees om die teenstander se koning met ‘n reeks wettige skuiwe in skaakmat te plaas nie. Dit kan gebeur as daar nie voldoende stukke benewens die konings oorbly nie. Die spel kan ook volgens ooreenkoms tussen die spelers gelykop verklaar word. Verder kan die spel gelykop eindig as 'n identiese posisie drie keer verskyn. Laastens eindig die spel gelykop indien elke speler ten minste 50 skuiwe gemaak het sonder dat ‘n pion beweeg het of enige stukke buitgemaak is.^[3]

In spelle waarin tydbeheer toegepas word, kan 'n speler ook verloor as sy tyd op is, selfs al is hy in 'n beter posisie as die teenstander. Indien dit vir die teenstander egter nie moontlik sou wees om die speler se koning in skaakmat te sit nie, eindig die spel gelykop.

[wysig] Tydbeheer

Naas informele spel sonder tydbeheer, kan skaak ook met tydbeheer gespeel word, meestal deur klub- en professionele spelers. As 'n speler se tyd uitloop voor die spel verby is, word die spel outomaties verloor (gegee dat die teenstander genoeg stukke het om skaakmat moontlik te maak). Die toegelate tyd wissel van lang spelle wat tot sewe ure kan duur, tot korter, vinnige skaakspelle wat gewoonlik 30 minute tot 'n uur duur. Selfs korter is blitsskaak, waarin tydbeheer van drie tot vyftien minute per speler toegelaat word, of koeëlskaak (minder as drie minute). Tyd word gewoonlik met 'n skaakklok beheer.

'n Skaakklok het 2 horlosies wat rekord hou van elke speler se denktyd. Wanneer ‘n speler ‘n skuif gemaak het, druk hy die knoppie wat sy horlosie stop en die teenstander se tyd laat begin loop. 'n Skaakklok het gewoonlik ‘n vlaggie wat val om aan te dui dat die speler se tyd verstreke is.

Die internasionale skaakreels word meer breedvoerig in die FIDE Handboek behandel.^[5]

[wysig] Notasie vir die opskryf van skuiwe

Skaakspelle en -posisies word genoteer deur middel van 'n spesiale notasie, gewoonlik algebraïese skaaknotasie.^[6] Algebraïese notasie beskryf skuiwe deur na die lyne (die vertikale kolomme, a tot h) en die geledere (die horisontale rye, 1 tot 8), met verwysing na die betrokke stuk se posisie op die bord. Daar is twee vorms van algebrïese notasie: 'n lang en 'n verkorte vorm.

In die lang algebraïese notasie word die begin- en eindblokkie van die betrokke stuk genoem. In die geval waar 'n ruiter van f3 (dus, lyn f, gelid 3) na g5 (lyn g, gelid 5) skuif, sal dit genoteer word as "Rf3-g5", terwyl kort notasie slegs na die eindblokkie verwys (alhoewel daar uitsonderings bestaan), dus "Rg5".

Een uitsondering is in die geval waar twee soortgelyke stukke na dieselfde eindblokkie kan beweeg. Stel dat, in bogenoemde geval, daar egter nog 'n ruiter is (op e4) wat ook moontlik na g5 sou kon skuif. Uit die bogenoemde notasie, "Rg5", sou dit nie duidelik wees welke ruiter na die aangewese blokkie skuif nie. In so 'n geval moet daar dus ekstra inligting verskaf word om dubbelsinnigheid uit die weg te ruim en word "Rfg5" gebruik ("die ruiter in die f-lyn skuif na g5"). Stel dat die tweede ruiter egter op f7 staan, word die notasie gewysig om na die gelid, in plaas van die lyn, te verwys, dus "R7g5". Daar word in elke geval gestreef om die nodige inligting so kort as moontlik weer te gee.

Die pion word geen letter toegewys nie: slegs sy eindbestemming word telkens vermeld, byvoorbeeld "e4" beteken "pion skuif na e4".

Nie slegs skuiwe word genoteer nie, maar ook die buit van ander stukke. Stel dat 'n loper die stuk of pion op f3 inneem, word dit genoteer as "Lxf3", dus word 'n "x" gebruik om buiting aan te dui. Met die notasie van buitmaking word die pion steeds nie 'n letter toegewys nie, maar vermeld as "exd5", m.a.w. "pion in die e-lyn buit die stuk of pion op d5".

As 'n pion na die laaste lyn skuif en gepromoveer word, word die stuk wat gekies word ná die notasie van die skuif aangedui,^[7] byvoorbeeld e1D of e1=D ("pion skuif na e1 en word tot Dame gepromoveer"). Rokering word genoteer as "0-0" (vir koningkant) en "0-0-0" (vir damekant). 'n Skuif wat die teenstander se koning in skaak plaas word gewoonlik aangedui deur die notasie "+" by te voeg, byvoorbeeld "Lb5+" ("loper skuif na b5 en plaas koning in skaak"). Skaakmat kan aangedui word deur "#" (soms ook "++", alhoewel dit soms vir dubbelskaak gebruik word). Aan die einde van die spel beteken "1-0" dat Wit gewen het, "0-1" dat Swart gewen het en "½-½" dat die spel gelykop geëindig het.

Skaakskuiwe kan verder geannoteer word met leestekens en ander simbole. Die gebruik van "!" dui 'n goeie skuif aan, "!!" 'n uitstekende skuif, "?" 'n fout, "??" 'n flater, "!?" 'n interessante skuif wat moontlik nie die beste opsie is nie of "?!" 'n twyfelagtige skuif wat egter nie maklik weerlê kan word nie.

Die animasie links toon 'n eenvoudige lokval wat as die "herdersmat" bekendstaan, met die lang en verkorte notasie hieronder.

Herdersmat in algebraïese notasie

Lang notasie	Kort notasie
1. e2-e4 e7-e5	1. e4 e5
2. Dd1-h5?! Rb8-c6	2. Dh5?! Rc6
3. Lf1-c4 Rg8-f6??	3. Lc4 Rf6??
4. Dh5-f7# 1-0	4. Dxf7# 1-0

[wysig] Strategie en taktiek

Skaakstrategie verwys na die stel en bereik van langtermyn doelwitte tydens die spel (byvoorbeeld waar om verskillende stukke te plaas), terwyl taktiek fokus op onmiddelike maneuvers. Met ander woorde: "strategie" verwys na wat 'n speler wil bereik, terwyl "taktiek" verwys na hóé hy dit bereik. Hierdie twee aspekte van die skaakspel kan nie geheel en al van mekaar geskei word nie, aangesien strategiese doelwitte deur middel van taktiek bereik word, terwyl taktiese geleenthede gegrond is op die spelstrategie.

'n Skaakspel word gewoonlik in drie fases verdeel: opening, middelspel en eindspel. Die opening is gewoonlik die eerste 10 tot 25 skuiwe wanneer spelers hulle stukke na nuttige posisies skuif vir die slag wat volg. Middelspel is die veglustige deel, waartydens die aksie gewoonlik plaasvind. Tydens die eindspel is die meeste van die stukke reeds gebuit is en speel konings gewoonlik 'n aktiewer rol in die stryd en is pionpromovering baie keer beslissend.

[wysig] Grondbeginsels van strategie

Skaakstrategie sluit ondermeer die evaluasie van skaakposisies en die stel van doelwitte en langtermyn planne vir die komende spel in. Tydens die beoordeling moet spelers talle faktore in ag neem, soos die waarde van die stukke op die bord, die pionnestruktuur, die beheer van sleutelblokkies of groepe blokkies (byvoorbeeld diagonale, oop lyne en donker of ligte vierkante), ens..

'n Voorbeeld van die visualisering van pionnestruktuur

Ná 12...Te8 in die spel Tarrasch–Euwe[8]…

…en sy pionneskelet (die sgn. "Rauzer-formasie")

Die basieste stap in die beoordeling van 'n posisie is die optel van die totale waarde van die stukke aan elke kant.^[9] Die puntwaardes wat vir dié doel gebruik word is gegrond op ondervinding; gewoonlik word pionne as een punt werd beskou, ruiters en lopers omtrent drie punte elk, torings omtrent vyf punte (die waardeverskil tussen die toring en die loper staan as die "kwaliteit" bekend) en dames omtrent nege punte. In die eindspel is die koning in die algemeen meer werd as 'n loper of ruiter maar minder as 'n toring. Dus word dit soms 'n vegwaarde van vier punte toegeken. Hierdie basiese waardes word dan aangepas deur ander faktore soos die posisie van die stuk (pionne wat reeds ver in hulle lyn gevorder het byvoorbeeld is meer waardevol as dié wat nog in hulle oorspronklike posisie is), koördinasie tussen stukke ('n paar lopers, ook genoem 'n "loperpaar", koördineer byvoorbeeld gewoonlik beter as 'n kombinasie van 'n loper en 'n ruiter), of die tipe posisie (ruiters is oor die algemeen beter in geslote posisies met baie pionne, terwyl lopers meer krag het in oop posisies).

'n Ander belangrike faktor in die beoordeling van skaakposisies is die pionnestruktuur (wat soms ook as die pionneskelet bekendstaan), met ander woorde, die konfigurasie van pionne op die skaakbord.^[10] Pionne het die minste mobiliteit: die pionnestruktuur is betreklik staties en bepaal grootliks die strategiese aard van die posisie. Wanneer swaktes in die pionnestruktuur eers geskep is, byvoorbeeld geïsoleerde pionne, verdubbelde of agtergeblewe pionne en gate, is hulle dikwels permanent. Sorg moet dus getref word om dit te vermy, behalwe as daarvoor vergoed word deur 'n ander waardevolle bate (byvoorbeeld deur die moontlikheid om 'n aanval te ontwikkel).

[wysig] Grondbeginsels van taktiek

In skaak fokus taktiek oor die algemeen op korttermyn aksies – so korttermyn dat dit vooruit deur 'n speler of rekenaar uitgewerk kan word. Die diepte van die berekening hang af van die speler se vermoë of die spoed van die verwerker. In stil posies met baie moontlikhede is 'n diep berekening aan beide kante nie moontlik nie terwyl spelers in taktiese posisies met 'n beperkte aantal afdwingbare variasies, waar 'n supoptimale skuif tot 'n snelle nederlaag kan lei, lang opeenvolgings van skuiwe vooruit kan uitwerk.

Eenvoudige eenskuif of tweeskuif taktiese aksies – bedreigings, ruilaksies, dubbele aanvalle ens. – kan gekombineer word in meer ingewikkelde kombinasies, opeenvolgings van taktiese maneuvers wat baie keer deur een of beide spelers afgedwing word.^[12] Teoretici beskryf talle elementêre taktiese metodes en tipiese maneuvers, byvoorbeeld vaspenne, vurke, spiese<!skewers-->, batterye, ontdekte aanvalle (veral ontdekte skake), tussensette (zwischenzugs), defleksies, valstrikke, offers, ondermynings, oorbelastings, en storings.^[13]

'n Afgedwonge variasie wat 'n opoffering behels en wat gewoonlik tot tasbare voordeel lei word 'n kombinasie genoem.^[12] Briljante kombinasies – soos dié in die Immortal Game – word as beeldskoon beskou en word deur skaakliefhebbers bewonder. 'n Algemene tipe skaakoefening wat daarop gemik is om spelers se vermoëns te ontwikkel, is om spelers 'n posisie te wys waar 'n beslissende kombinasie bestaan en hulle uit te daag om dit te vind.

[wysig] Opening

'n Skaakopening is die groep aanvanklike skuiwe van 'n spel. herkenbare reekse skuiwe word openings genoem en is name soos die Ruy Lopez of Sisiliaanse Verdediging gegee. Die openings word in naslaanwerke soos die Encyclopaedia of Chess Openings gedokumenteer.

Daar is tientalle verskillende openinge wat heelwat wissel in hulle aard van stil posisie spel (b.v. die Réti-opening) tot baie aggressiewe openinge (b.v. die Lettiese Gambiet). In sommige openingslyne is die presiese opeenvolging wat vir beide kante as die mees voordelige volgorde beskou word uitgewerk tot 30–35 skuiwe of meer.^[14] Professionele spelers spandeer jare aan die studie van openings en volhou daarmee deur hulle hele loopbaan soos openingteorie steeds ontwikkel.

Die fundamentele strategiese doelwitte van meeste opneings is soortgelyk:^[15]

• Ontwikkeling: Om die stukke op nuttige blokkies te plaas (ontwikkel) (veral lopers en ruiters) waar hulle 'n optimale impak op die spel sal hê.
• Beheer van die middel van die bord: beheer van die middelsblokkies maak dit moontlik om stukke betrklik maklik na enige plak op die bord te skuif en kan ook 'n inperkende effek op die teenstander hê.
• Koningveiligheid: Om die koning teen gevaarmoontlikhede te beskerm. Korrekte tydsberekening van rokade kan dikwels deurslaggewend wees.
• Pionnestruktuur: Spelers streef daarna om pionswakpunte soos geïsoleerde, verdubbelde, agterpionne en pioneilande te vermy en om sulke gebreke by die teenstander af te dwing.

Meeste spelers en skaakkundiges meen dat Wit die spel met 'n voordeel begin as gevolg daarvan dat wit eerste skuif. Swart streef gewoonlik daarna om Wit se voordeel te neutraliseer en gelykheid te bereik, of om dinamiese teenspel in 'n ongebalanseerde posisie te ontwikkel.

[wysig] Middelspel

Die middelspel is die deel van die spel waar meeste stukke reeds ontwikkel is. Aangesien openingsteorie nie verder kan help nie moet spelers hulle posisie beoordeel om planne te beraam gegrond op eienskappe van die posisies en terselfdertyd die taktiese moontlikhede van hulle posisie ondersoek.^[16]

Tipiese planne of strategiese temas — byvoorbeeld die minderheidsaanval, dit wil sê die aanval van damekant pionne teen 'n teenstander wat meer pionne aan die damekant het — is baie keer toepaslik vir sommige pionstruktuere wat ontstaan as gevolg van 'n spesifieke groep openinge. Die studie van openinge moet dus verbind word met die voorbereiding van planne vir middelspelle wat tipies op sekere openings volg.

Die middelspel is ook die fase waarin die meeste kombinasies voorkom. Middelspel kombinasies word baie keer verbind met aanvalle op die teenstander se koning; sommige het hulle eie name, byvoorbeeld Boden se Mat of die Lasker—Bauerkombinasie.

'n Ander belangrike strategiese vraagstuk in die middelspel is óf en hóé om die spelmateriaal te verminder en die oorgang na die eindspel te bewerkstellig (i.e. vereenvoudinging). Byvoorbeeld, klein materiaal voordele kan oor die algemeen in die eindspel tot oorwinning lei en die sterker kant moet dus 'n gepaste manier vind om 'n eindspel te bewerkstellig. Nie alle verminderings van materiaal is goed vir die doeleinde nie, as een kant 'n ligte-blokkie loper behou en die teenstander 'n donker-blokkie het is die transformasie na 'n "lopers en pionne" eindspel slegs vir die swakker kant voordelig aangesien die eindspel met lopers op teenoorgestelde kleure waarskynlik tot 'n gelykop uitslag sal lei, selfs met 'n voordeel van een of twee pionne.

[wysig] Eindspel

Die eindspel is die stadium van die spel wanneer daar min stukke op die bord oorbly. Daar is drie hoof startegiese verskille tussen die vroeëre fases van die spel en die eindspel:^[17]

• Gedurende die eindspel word pionne meer belangrik; eindspelle gaan baie keer oor pogings om 'n pion te promoveerdeur dit tot by die agste ry te skuif.
• Die koning, wat in die middelspel beskerm moes word as gevolg van die gevaar van skaakmat, word in die eindspel 'n kragtige stuk. Dit word baie keer na die middel van die bord gebring waar dit sy eie pionne kan beskerm, die pionne van die teenstander kan aanval en die bewegings van die teenstander se koning kan belemmer.
• Zugzwang, 'n nadeel omdat die speler 'n skuif moet maak is baie keer 'n faktor in eindspelle maar selde in ander stadiums in die spel. Byvoorbeeld, die diagram na regs is zugzwang vir beide kante aangesien as Swart moet speel moet hy 1...Kb7 en daarmee toelaat dat die Wit dame 'n pion vang na 2.Kd7; en as Wit moet speel moet hy gelykop speel deur 1.Kc6 pat of sy laaste pion deur enige ander wettige skuif verloor.

Eindspelle kan geklassifisser word volgens die soort stukke wat op die bord oorbly. Basiese skaakmatte is posisies waarin die een kant slegs 'n koning het en die ander kant een of twee stukke het en die teenstander se koning in skaakmat kan plaas met die koning wat met die ander stukke saamwerk. Byvoorbeeld koning en pionne eindspelle behels slegs konings en pionne aan een of beide kante en die taak van die sterker kant is om een van die pionne te promoveer. Ander meer ingewikkelde eindes word geklassifiseer volgens die stukke op die bord benewens die konings, b.v. "toring en pion teen toring eindspel".

[wysig] Geskiedenis

[wysig] Voorgangers

Daar word algemeen gemeen dat skaak tydens die Gupta Ryk in Indië onsttaan het^{[18][19][20][21]} waar die vroegste vorm in die 6de eeu as caturaṅga bekend gestaan wat vertaal kan word as "vier divisies [van die militêre magte]" – infanterie, kavallerie, olifante, en chariotry wat verteenwoordig is deur die skaakstukke wat onderskeidelik sou ontwikkel tot die moderne pion, ruiter, loper en toring. Beide die Perse en Arabiere skryf die ontstaan van die spel aan Indië toe.^[22] In Sassanidiese Persië in ongeveer 600 het die naam na sjatrandj ontwikkel en is die reëls verder ontwikkel. Sjatrandj is na die Islamitiese oorwinning van Persië deur die Moslem wêreld opgeneem met die stukke wat grootliks hulle Persiese name behou het. In Spaans is "sjatrandj" as ajedrez weergegee, in Portugees as xadrez, en in Grieks as zatrikion, maar in die res van Europa is dit vervang deur weergawes van die Persiese shāh (sjah of "koning"), wat 'n welbekende uitroep was en tot die woorde "skaak" "check en "chess" gelei het.^[23] Murray meen dat die verandering gebeur het toe Moslem handelaars na Europese hawens gekom het met ornamentele skaakkonings wat as kurios verkoop is voor hele skaakstelle later verkoop is.^[21]

Die spel het Westelike Europa en Rusland deur ten minste drie roetes bereik waarvan die vroegste uit die 9de eeu dateer. Teen die jaar 1000 het dit oor die hele Europa versprei.^[24] Dit is in die 10de eeu deur die More na die Iberiese Skiereiland gebring en is in 'n beroemde 13de-eeuse manuskrif genaamd die Libro de los juegos beskryf wat ook sjatrandj, backgammon, en dice gedek het.

'n Ander teorie beweer dat skaak afkomstig is van die spel chiangtsi (Sjinese Skaak) of een van die voorgangers daarvan.^[25]

[wysig] Oorspong van die moderne spel (1450–1850)

In ongeveer 1200 is daar in suidelike Europa begin om die reëls van sjatrandj aan te pas. Teen ongeveer 1475 is verskeie belangrike veranderinge gemaak wat die spel wesenlik tot sy moderne vorm laat ontwikkel het.^[24] Hierdie moderne reëls vir die basiese skuiwe is in Italië en Spanje aangeneem.^[26][27] Pionne het die opsie om op hulle eerste skuif twee blokkies ver te skuif verkry terwyl lopers en dames hulle moderne vermoëns bekom het. Dit het die dame die mees kragtige stuk gemaak en moderne skaak is dus na verwys as "Dameskaak" (axedrez de la dama), "Skaak van die kwaad dame" (eschés de la dame enragée) of "malskaak" (scacchi alla rabiosa) teenoor die oustyl skaak (axedrez al viejo).^[28] Hierdie nuwe reëls het vinnig oor die hele westelike Europa versprei, met die uitsondering van die patreëlwat eers aan die begin van die 19de eeu gefinaliseer is. Die weergawe van die reëls word soms westelike skaak^[29] of internasionale skaak.^[30] genoem om dit van sy voorgangers te onderskei Geskrifte oor die teorie van skaakspeel het in die 15de eeu begin verskyn. Die oudste gedrukte skaakboek wat behoue gebly het , Repetición de Amores y Arte de Ajedrez (Herhaling van Liefde en die Kuns van Skaakspeel) deur die Spaanse kerkman Luis Ramirez de Lucena is in 1497 in Salamanca uitgegee.^[27] Lucena en latere meesters soos Portugese Pedro Damiano, Italianers Giovanni Leonardo Di Bona, Giulio Cesare Polerio en Gioachino Greco of die Spaanse biskop Ruy López de Segura het elemente van Skaakopeningsteorie ontwikkel en het begin om eenvoudige eindspelle te analiseer.

In die 18de eeu het die middelpunt van skaaklewe van die suidelike Europese lande gekuif na Frankryk. Die twee belangrikste skaakmeesters was François-André Danican Philidor, wat volgens beroep 'n musikant was, wat die belangrikheid van pionne vir skaakstrategie ontdek het, en later Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais wat 'n beroemde stel wedstryde teen die Ierse meester Alexander McDonnell gewen het in 1834.^[31] Die skaaklewe is in die tyd veral gevoer in koffiehuise in groot Europese stede soos Café de la Régence in Parys en Simpson's Divan in Londen.^[32][33]

In die verloop van die 19de eeu het skaakorganisasie snel onstwikkel. Talle skaakklubs en skaakjoernale het hulle verskynin gemaak. Daar was korrespondensiewedstryde tussen stede; die Londonse Skaakklub het byvoorbeeld teen die Edinburgse Skaakklub gespeel in 1824.^[34] Skaakprobleme het 'n gewilde deel van 19de eeuse koerante geword; Bernhard Horwitz, Josef Kling en Samuel Loyd het van die mees invloedryke probleme opgestel. In 1843 het Von der Lasa sy en Bilguer se Handbuch des Schachspiels (Handboek van Skaakspel) uitgegee, die eerste uitvoerige handleiding oor skaakteorie.

[wysig] Geboorte van 'n sport (1850–1945)

Die eerste moderne skaaktoernooi is in Londen gehou in 1851 en is op verrassende wyse deur die op daardie stadium betreklik onbekende Duitser Adolf Anderssen gewen. Anderssen is geloof as die voorste skaakmeester en sy briljante, energieke aanvallende styl het tipies van die die tyd geword al is dit later as strategiese vlak beskou.^[35][36] Skitternde spelle soos Anderssen se Immortal game of Morphy se Operaspel is beskou as die hoogste moontlike piek in skaakkuns.^[37]

Dieper insig in die aard van skaak is deur twee jonger spelers te weeg gebring. Die Amerikaner Paul Morphy, 'n buitengewone skaakwonderkind, het teen alle belangrike wedyweraars, insluitend Anderssen, gewen gedurende sy kort skaakloopbaan tussen 1857 en 1863. Morphy se sukses het gespruit uit 'n kombinasie van briljante aanvalle en gesonde strategie; hy het op intuïtiewe wyse geweet hoe om sy aanvalle voor te berei.^[38] Die Praag-gebore Wilhelm Steinitz het later beskryf hoe mens swakpunte in jou eie posisie moes vermy en hoe om sulke swakhede in die teenstander se posisie te skep en uit te buit.^[39]Benewens sy teoretiese prestasies het Steinitz 'n belangrike tradisie begin: sy triomf oor die voorste Duitse meeste Johannes Zukertort in 1886 word beskou as die eerste amptelike Wêreld Skaakkampioenskap. Steinitz het sy titel in 1894 aan 'n baie jonger Duitse wiskundige, Emanuel Lasker, verloor wat sy titel vir 27 jaar behou het, die langste van alle wêreldkampioene.^[40]

Dit sou 'n wonderkind uit Kuba, José Raúl Capablanca (Wêredlkampioen 1921–27), wat lief was vir eenvoudige posisies en eindspel, om die Duitsspreknde oorheersing in skaak tot 'n einde te bring; hy was onoorwonne in toernooispel vir agt jaar tot 1924. Sy opvolger was die Russies-Franse Alexander Alekhine, 'n sterk aanvallende speler wat as die Wêreldkampioen gesterf het in 1946, nadat hy die titel vir 'n kort tydperk aan die Nederlander Max Euwe verloor het in 1935 en dit weer terugbekom het twee jaar later.^[41]

Tussen die wêreldoorloë is skaak op revolusionêre wyse verander deur die nuwe teoretiese skool van sogenaamde hipermoderniste soos Aron Nimzowitsch en Richard Réti. Hulle was voorstanders van die beheer van die middel van die bord met afgeleë stukke eerder as met pionne en het teenstanders uitgenooi om die middel met pionne te beset wat dan die onderwerp van aanvalle geword het.^[42]

Ná die einde van die 19de eeu het die aantal meesterstoernooie en wedstryde wat per jaar gehou is vinnig gegroei. Sommige bronne stel dat die titel skaakgrootmeester vir die eerste keer in 1914 deur Tsaar Nicholas II van Rusland aan Lasker, Capablanca, Alekhine, Tarrasch en Marshall toegeken is, maar die bewering word betwis.^[43] Die tradisie van toekenning van sulke titels is deur die Wêredlskaakfederasie (FIDE), wat in 1924 in Parys gestig is voortgesit. In 1927 is die Vroue Wêredlkamioenskap gevestig waarvan die eerste deur die Tsjeggies-Engelse meester Vera Menchik gehou is.^[44]

[wysig] Na-oorlogse era (1945 en daarna)

Ná die dood van Alekhine is 'n nuwe Wêreldkampioen bepaal deur 'n toernooi onder beheer van FIDE gereël, wat die titel sedertdien met een onderbreking beheer het. Die wenner van die 1948 toernooi, die Rus Mikhail Botvinnik, het 'n tydperk van Sowjet oorheersing van die skaakwêredl ingelui. Tot aan die einde van die Sowjetunie was daar net een nie-Sowjet kampioen, die Amerikaner Bobby Fischer (kampioen 1972–1975).^[45]

In die vorige informele stelsel het die Wêreldkampioen besluit watter uitdager om die titel teen hom sou speel. Die uitdager is gedwing om borge vir die wedstryd te werf. FIDE het 'n nuwe stelsel van kwalifiserende toernooie en wedstryde in plek gestel. Die wêreld se sterkste spelers is in "Intersonetoernooie" gekeur waar spelers wat deur "sonale toernooie" gekwalifiseer het by hulle aangesluit het. Die spelers wat die beste gedoen het in dié Intersonetoernooie sou dan tot die "Kandidaat" stadium vorder wat aanvanklik 'n toernooi was en later 'n reeks uitklop wedstryde. Die wenner van die Kandidate sou dan om die titel teen die heersende kampioen speel. 'n Kampioen wat verslaan is het die reg gehad om later in die jaar in 'n herontmoeting sy titel terug te wen. Die stelsel het op 'n drie-jaar siklus grondslag gefunksioneer.

Botvinnik het oor 'n tydperk van vyftien jaar aan kampioenskap wedstryde deelgeneem. Hy het die wêreldkampioenskap in 1948 gewen en die titel in gelykopwedstryde in 1951 en 1954 behou. In 1957 het hy teen Vasili Smyslov verloor maar die titel in 'n herontmoeting in 1958 teruggewen. In 1960 het hy die titel verloor aan die Lettiese wonderkind Mikhail Tal, 'n bekwame taktikus en aanvallende speler. Botvinnik het die titel weer in 'n herontmoeting in 1961 bekom.

Ná die 1961 gebeure het FIDE die outomatiese reg op 'n herontmoeting deur 'n afgesette kampioen afgeskaf en die volgende kampioen, die Armeniër Tigran Petrosjan, 'n genie in verdediging en sterk posisionele speler, het daarin geslaag om die titel vir twee siklusse te behou, 1963–1969. Sy opvolger Boris Spasski van Rusland (kampioen 1969–1972), was 'n speler wat deur beide posisionele en skerp taktiese spel kon wen.^[46]

Die volgende kampioen, die sogenaamde Wedstryd van die Eeu, het die eerste nie-Sowjet uitdager sedert die Tweede Wêreldoorlog betrek, die Amerikaner Bobby Fischer, wat sy Kandidaatteenstanders met ongekende marges geklop heten die wêreldkampioenskapwedstryd oortuigend gewen het. In 1975 het Fischer egter geweier om sy titel teen die Sowjetse Anatoli Karpov te verdedig toe FIDE geweier het om aan sy eise te voldoen en Karpov die titel met verstek gewen het. Karpov het sy titel twee keer teen Viktor Kortsjnoj verdedig en het die 1970's en vroeë 1980's met 'n string toernooi suksesse gedomineer.^[47]

Karpov se heerskappy het uiteindelik in 1985 tot 'n einde gekom deur die toedoen van nog 'n Russiese speler, Garry Kasparov. Kasparov en Karpov het vyf keer tussen 1984 en 1990 in titelwedstryde kragte gemeet; Karpov het nooit daarin geslaag om die titel terug te wen nie.^[48]

In 1993 het Garry Kasparov en Nigel Short van FIDE weggebreek om hulle eie wedstryd om die titel te reël en die Professionele Skaak Assosiasie (PCA) te stig wat met FIDE gewedywer het. Van toe af tot 2006 was daar gelyktydig twee Wêreldkampioene en Wêreldkampioenskappe: die PCA of Klassieke kampioen wat die Steinitze tradisie voortgesit het waarvolgens die heersende kampioen in reeks potte teen 'n uitdager speel; die ander wat FIDE se nuwe formaat gevolg het waarin baie spelers in 'n toernooi meeding om die kampioen te bepaal. Kasparov het sy klassieke titel in 2000 aan Vladimir Kramnik van Rusland verloor.

Die 2006 Wêreldskaakkampioenskap het die titels herenig toe Kramnik die FIDE-Wêreldkampioen Veselin Topalov verslaan het en die onbetwiste Wêreldskaakkampioen geword het.^[49] In September 2007 het hy die titel aan Viswanathan Anand afgestaan wat die 2007 Wêreldskaakkampioenskap toernooi in Meksiko Stad gewen het. Anand het sy titel in die wraak wedstryd in 2008 behou.^[50]

[wysig] Skaak in die kultuur

[wysig] Voormoderne tydperk

In die Middeleeue en gedurende die Renaissance was skaak deel van die adellike kultuur. Die spel het hoë aansien geniet en was 'n vername deel van die verfynde smaak van die hof.^[51] Dit is gebruik om oorlogstartegie te leer en is die "Koningspel" genoem.^[52]. 'n Ridder moes nie net kon perdry, swem en wapens gebruik nie maar moes ook kon sing, dig en skaakspeel. Ook adellike vroue het skaak gespeel en een van die aantrekkings van die spel was die moontlikheid wat dit gebied het om met die teenoorgestelde geslag op gelyke grondslag kontak te hê. ^[51] Here moet "to be meanly seene in the play at Chestes," sê die oorsig aan die begin van Baldassare Castiglione se The Book of the Courtier (1528, Engelse vertaling 1561 deur Sir Thomas Hoby), maar skaak moes nie 'n heer se hoofpassie wees nie. Castiglione verduidelik verder:

And what say you to the game at chestes? It is truely an honest kynde of enterteynmente and wittie, quoth Syr Friderick. But me think it hath a fault, whiche is, that a man may be to couning at it, for who ever will be excellent in the playe of chestes, I beleave he must beestowe much tyme about it, and applie it with so much study, that a man may assoone learne some noble scyence, or compase any other matter of importaunce, and yet in the ende in beestowing all that laboure, he knoweth no more but a game. Therfore in this I beleave there happeneth a very rare thing, namely, that the meane is more commendable, then the excellency.^[53]

Middeleeuse literatuur het gereeld na die speel van skaak onder adellikes verwys soos in die Arturroman Ferguut (uit ongeveer 12:50) soos in die uitreksel wat voorkom waar die jong held Ferguut sy opwagting by die hof maak toe die koning pas teruggekeer het van die mis en hom gereed maak om skaak te speel:

Een scaec bert haddi genomen
ende soude scaec hebben gaen spelen^[51]

Baie van die uitgevoerde skaakstelle wat deur die Engelse aristokrasie gebruik is het verlore gegaan maar sommige het behoue gebly soos die Lewis chessmen.

Terselfdertyd is skaak ook baie keer as die basis vir preke oor moraliteit gebruik. 'n Voorbeeld is Liber de moribus hominum et officiis nobilium sive super ludo scacchorum ('Boek van die gebruike van mans en die pligte van adellikes of die Boek van Skaak') wat deur 'n Italiaanse Dominikaanse monnik Jacobus de Cessolis circa 1300 geskryf. Hierdie boek was een van die gewildste van die Middeleeue.^[54] Die werk is in baie ander tale vertaal (eertse druk in Utrecht in 1473) en was die grondslag vir William Caxton se The Game and Playe of the Chesse (1474), een van die eerste boeke wat in Engels gedruk is.^[55] Verskillende skaakstukke is gebruik as metafore vir verskillende stande mense, en menslike pligte is van die reëls van die spel afgelei of van visuele eienskappe van die skaakstukke:^[56]

The knyght ought to be made alle armed upon an hors in suche wyse that he haue an helme on his heed and a spere in his ryght hande/ and coueryd wyth his sheld/ a swerde and a mace on his lyft syde/ Cladd wyth an hawberk and plates to fore his breste/ legge harnoys on his legges/ Spores on his heelis on his handes his gauntelettes/ his hors well broken and taught and apte to bataylle and couerid with his armes/ whan the knyghtes ben maad they ben bayned or bathed/ that is the signe that they shold lede a newe lyf and newe maners/ also they wake alle the nyght in prayers and orysons vnto god that he wylle gyue hem grace that they may gete that thynge that they may not gete by nature/ The kynge or prynce gyrdeth a boute them a swerde in signe/ that they shold abyde and kepe hym of whom they take theyr dispenses and dignyte.^[57]

Nadat skaak reeds in kerklike kringe en onder studente en handelaars bekend was, het dit in die Middeleeue ook deel van die populêre kultuur geword. 'n Voorbeeld is die 209ste lied van Carmina Burana uit die 13de eeu wat begin met die naam van skaakstukke, Roch, pedites, regina…^[58]

[wysig] Moderne tydperk

Tydens die Verligting is skaak hoofsaaklik gesien as 'n tydverdryf vir selfverbetering. Benjamin Franklin het in sy artikel "The Morals of Chess" (1750), geskryf:

"The Game of Chess is not merely an idle amusement; several very valuable qualities of the mind, useful in the course of human life, are to be acquired and strengthened by it, so as to become habits ready on all occasions; for life is a kind of Chess, in which we have often points to gain, and competitors or adversaries to contend with, and in which there is a vast variety of good and ill events, that are, in some degree, the effect of prudence, or the want of it. By playing at Chess then, we may learn: I. Foresight, which looks a little into futurity, and considers the consequences that may attend an action [...] II. Circumspection, which surveys the whole Chess-board, or scene of action: - the relation of the several Pieces, and their situations [...] III. Caution, not to make our moves too hastily [...]"^[59]

Met die of soortgelyke verwagtinge word skaak vandag oral ter wêreld aan kinders geleer in skole en deur leërs gebruik om hulle kadette en soldate op te lei.^[60] Baie skole het skaakklubs en daar is skolastiese toernooie spesifiek vir kinders. Verder het baie lande skaakfederasies, soos CHESS SOUTH AFRICA wat as beheerliggaam van skaak in Suid-Afrika optree.

Verder word skaak gereeld in die kunste uitgebeeld. Belangrike werke waar skaak 'n sleutelrol speel wissel van Thomas Middleton se A Game at Chess oor Through the Looking-Glass deur Lewis Carroll tot The Royal Game deur Stefan Zweig of Vladimir Nabokov se The Defense. Skaak is ook belangrik in films soos Ingmar Bergman se Det sjunde inseglet (Die sewende seël) of Satyajit Ray se Shatranj Ke Khilari (Die Skaakspelers).

Skaak is ook teenwoordig in eietydse populêre kultuur. J. K. Rowling se Harry Potter speel byvoorbeeld Wizard's Chess terwyl die karakters in Star Trek Driedimensionele skaak verkies en die held van Searching for Bobby Fischer worstel teen die aanneem van die agressiewe en misantropiese uitkyke van 'n ware skaakmeester.^[61] Skaak kan ook gesien word as 'n kerntema van die musiekblyspel Chess deur Tim Rice, Björn Ulvaeus en Benny Andersson.

[wysig] Skaakkomposisie

Skaakkomposisie of probleemskaak is die kuns van die skep van skaakprobleme (hierdie probleme word soms ook skaakkomposisies genoem). Iemand wat skaakprobleme skep staan as 'n skaakomponis bekend.^[62] Skaakkomposisie is reeds baie oud. Reeds in Arabiese skaak in die 10de eeu was daar in sjatrandj die mansūba (meervoud mansūbāt), soos byvoorbeeld die bekende “Mat van die Dilaram“, en in middeleeuse Europa was matprobleme gewilde onderwerpe van weddenskappe. In die vroeë skaakliteratuur van die 15de en 16de eeue is skaakprobleme behandel in die werk van Lucena en Damiano. In die 17de eeu het die Siriër Philipp Stamma 'n belangrike rol gespeel in die vestiging van Europese aandag op die Middeoosterse konsep van die eindspel. Van ongeveer 1830 het 'n subkultuur van skaakkomponiste en oplossers begin vorm. 'n Oorvloed van temas en 'n eie vaktaal is deur die sosiale netwerk ontwikkel.

Meeste skaakprobleme vertoon die volgende eienskappe:

• Die posisie is gekomponeer, dit wil sê dit is nie uit 'n werklike spel geneem nie maar is vir die spesifieke doel om 'n probleem te skep uitgedink.
• Daar is 'n spesifieke stipulasie, dit wil sê 'n doel wat bereik moet word; byvoorbeeld om swart binne 'n sekere aantal skuiwe in skaakmat te plaas.
• Daar is 'n tema (of kombinasie van temas) wat die probleem illustreer: skaakprobleme verbeeld tipies spesifieke idees. Baie van die temas het hulle eie name, baie keer die naam van die persoon wat dit eerste gebruik het, byvoorbeeld Novotni of Lacny tema.
• Die probleem vertoon ekonomie in sy konstruksie: geen groter mag word ter berde gebring as wat nodig is om te verseker dat probleem se bestemde oplossing inderdaad 'n oplossing is en dat dit die probleem se enigste oplossing is nie.
• Die probleem het estetiese waarde. Probleme word ervaar as nie net as raaisels nie maar as iets moois. Dit is naverwant aan die feit dat probleme georganiseer word om duidelike idees op die mees ekonomiese wyse moontlik te vertoon.

Daar is baie soorte skaakprobleme. Die twee belangrikste soorte is:

• Direktemat: wit om eerste te skuif en swart binne 'n gespesifiseerde aantal skuiwe teen enige verdediging in skaakmat te plaas. Dié word baie keer "mat in n" genoem - byvoorbeeld "mat in drie" ('n drieskuifprobleem).
• Studies: ortodokse probleme waarin die stipulasie is dat wit moet speel om te wen of gelyk op te eindig. Byna alle studies is eindspelposisies. Skaakkomposisies is 'n onderskeibare tak van skaaksport en toernooie bestaan vir beide die komposisie en oplos van skaakprobleme.^[63]

[wysig] Skaakkompetisie

[wysig] Organisering van kompetisies

Eietydse skaak is 'n georganiseerde sport met gestruktureerde internasionale en nasionale ligas, toernooie en kongresse. Skaak se internasionale beheerliggaam is FIDE (Fédération Internationale des Échecs). Meeste lande het ook 'n nasionale skaakorganisasie (soos Chess SA en die Namibiese Skaakfederasie) wat op hulle beurt weer lede van FIDE is. FIDE is 'n lid van die Internasionale Olimpiese Komitee,^[64] maar skaak was nog nooit deel van die Olimpiese Spele nie; skaak het egter wel sy eie Olimpiade wat elke twee jaar gehou word as 'n spansport. 'n Geskatte 605 miljoen mense wêreldwyd weet hoe om skaak te speel en 7,5 miljoen mense is lede van nasionale skaakfederasies van 160 verskillende lande. Dit beteken dat skaak een van die gewildste sportsoorte ter wêreld is.

Die huidige wêreldkampioen is Viswanathan Anand van Indië.^[65] Die huidige vrouekampioen is Alexandra Kosteniuk van Rusland maar die wêreld se mees hoogaanskrewe vroulike speler, Judit Polgar, het nog nooit aan die Vroue Wêreldkampioenskap deelgeneem nie. Sy ding eerder met mans mee en word onder die top twintig mansspelers gelys.

Ander kompetisies vir individue sluit in die Wêredljuniorskaakkampioenskap , die Europese Individuele Skaakkampioenskap en al die Nationale Skaakampioenskappe. Op-uitnodiging-toernooie trek gereeld die wêreld se sterkste spelers; dié sluit in Spanje se Linares gebeurtenis, Monte Carlo se Melody Ambertoernooi, die Dortmund Sparkassenbyeenkoms, Sofia se M-tel Meesters en Wijk aan Zee se Corustoernooi.

Gereelde spanskaakbyeenkomste sluit die bogenoemde Skaak Olimpiade en die Europese Spankampiopenskap in. Die 37ste Skaak Olimpiade is in 2006 in Turyn, Italië gehou; Armenië het goud gewen in die onbeperkte kompetiese en Oekraïne het die topmedalje vir vroue verower. Die Wêredlskaakprobleemoploskampioen en Wêreldkorrespondensieskaakkampioenskappe is beide span en individuele byeenkomste.

Benewens hierdie vooraanstaande kompetisies is daar duisende ander skaaktoernooie, wedstryde en feeste wat jaarliks oral ter wêreld gehou word en wat spelers op alle vlakke dien, van beginners tot meesters. Skaak word as 'n "dinksport" bevorder deur die Mind Sports Organisation te same met ander denkspele soos Kontragbrug, Go en Scrabble.

[wysig] Titels en ranglyste

Die beste skaakspelers kan spesifieke lewesnlange titels verwerf wat deur FIDE toegeken word:^[66]

• Grootmeester (afgekort tot GM, soms word Internasionale Grootmeester of IGM gebruik) word toegeken aan wêreldklas skaakmeesters. Behalwe vir wêreldkampioen is Grootmeester die hoogste titel wat 'n skaakspeler kan behaal. FIDE sal die titel slegs aan 'n speler toeken as die speler op 'n stadium 'n Elo-skaakgradering (sien onder) van ten minste 2500 gehad het en drie gunstige resultate (genaamd norme) in toernooie wat ander grootmeesters betrek het behaal het, insluitend van lande buiten dié van die aansoeker. Daar is ook mylpale wat 'n speler kan behaal op pad na die titel soos om die Wêredljuniorskaakkampioenskap te wen.
• Internasionale Meester (afgekort as IM). Die voorwaardes is soortgelyk GM, maar is minder veeleisend. Die minimumgradering vir die titel is 2400.
• FIDE Meester (afgekort as FM). Spelers kwalifiseer normaalweg vir die FIDE-Meester titel deur 'n FIDE-Gradering van 2300 of hoër.
• Kandidaat Meester (afgekort as CM). Soortgelyk aan FM, maar met 'n FIDE-gradering van ten minste 2200.

Al die titels is oop vir mans en vroue. Aparte vroue-alleenliktitels, soos Vroeuegrootmeester (WGM), bestaan ook. As deel van 'n tendens wat deur Nona Gaprindashvili begin is in 1978, het 'n aantal vroue die GM-titel behaal en meeste van die toptien vroue hou tans die onbeperkte GM-titel.^[67]

Internasionale titels word aan skaakkomponiste en oplossers toegeken en aan korrespondensie skaakspelers (deur die Internasionale Korrespondensieskaakfederasie). verder kan nasionale skaakorganisasies ook titels toeken, gewoonlik aan gevorderde spelers wat nog nie op hoë genoeg vlak is vir die internasionale titels nie; 'n voorbeeld is die Chess expert titel wat in die VSA gebruik word.

Om spelers in rangvolgorde te plaas gebruik FIDE, ICCF en nasionale skaakorganisasies die Elo-graderingsstelsel wat deur Arpad Elo ontwikkel is. Elo is 'n statistiese stelsel wat gegrond is op die aanname dat die skaakprestasie van elke speler in hulle spelle 'n willekeurige veranderlike is. Arpad Elo het 'n speler se ware vermoeë as die gemiddeld van daardie speler se willekeurige veranderlike beskou en aangetoon hoe die gemiddelde uit die speler se spelle bepaal kon word. Die VSA-Skaakfederasie het Elo se voorstelle in 1960 geïmplimenteer en die stelsel het gou rekenining verkry as beide meer regverdig en meer akkuraat as ouer stelsels. Dit is in 1970 deur FIDE aangeneem.^[68]

Die hoogste FIDE-gradering ooit was 2851 wat Garry Kasparov gehad het op die Julie 1999 en Januarie 2000 lyste.^[69] In die mees onlangse lys (April 2009), was die hoogste gegradeerde speler die voormalige skaakkampioen Veselin Topalov van Bulgarye met 'n gradering van 2812.^[67]

[wysig] Wiskunde en rekenaars

Die spelstruktuur en aard van skaak is verwant aan verskeie takke van wiskunde. Baie kombinatoriese en topologiese probleme wat verband hou met skaak is reeds vir honderde jare bekend. In 1913 het Ernst Zermelo dit gebruik as die grondslag van sy teorie van spelstrategieë wat beskou word as een van die voorlopers van spelteorie.^[70]

Die aantal wettige posisies in skaak word geskat op tussen 10⁴³ en 10⁵⁰ met 'n spelboomkompleksiteit van ongeveer 10¹²³. Die spelboomkompleksiteit van skaak is vir die eerste keer deur Claude Shannon as 10¹²⁰ bereken, 'n getal wat as die Shannon-getal bekend staan.^[71] Tipies het 'n gemiddelde posisie dertig tot veertig moontlike skuiwe maar daar kan so min as nul (in die geval van skaakmat of pat) wees, of soveel as 218.

Die belangrikste wiskundige uitdaging van skaak is die ontwikkeling van algoritmes wat skaak kan speel. Die idee om 'n skaakspeelmasjien te ontwikkel dateer terug tot die 18de eeu; in ongeveer 1769 het die skaakspelende outomaat genaamd Die Turk beroemdheid verwerf voor die as oëverblindery blootgestel is.^[72] Ernstige proewe gegrond op outomate, soos El Ajedrecista, was te ingewikkeld en te beperk om bruikbaar te wees.

Sedert die koms van die digitale rekenaar in die 1950's het skaakentoesiaste en rekenaarwetenskaplikes, met al hoe meer erns en sukses, skaakspeelmasjiene en skaakprogramme ontwikkel. Die baanbreker artikel oor rekenaarskaak, "Programming a Computer for Playing Chess", is in 1950 deur Shannon gepubliseer.^[73] Hy het geskryf:

The chess machine is an ideal one to start with, since: (1) the problem is sharply defined both in allowed operations (the moves) and in the ultimate goal (checkmate); (2) it is neither so simple as to be trivial nor too difficult for satisfactory solution; (3) chess is generally considered to require "thinking" for skillful play; a solution of this problem will force us either to admit the possibility of a mechanized thinking or to further restrict our concept of "thinking"; (4) the discrete structure of chess fits well into the digital nature of modern computers.^[74]

Die Association for Computing Machinery (ACM) het die eerste hoof belangrike skaaktoernooi vir rekenaars gereël, die Noord-Amerikaanse rekanaarsskaakkampioenskap in September 1970. CHESS 3.0, 'n skaakprogram van Northwestern University het die kampioenskap gewen. Vandag ding skaakprogramme mee in die Wêreldrekenaarskaakkampioenskap wat sedert 194 jaarliks gehou word. Hoewel dit eerste as slegs 'n aardigheid beskou is het die beste skaakprogramme soos Rybka en Hydra baie sterk geword. In 1997 het 'n rekenaar vir die eerste keer daarin geslaag om 'n heersende Wêredlkampioen te klop: IBM se Deep Blue het Garry Kasparov 3½–2½ verslaan (dit het twee keer gewen, een keer verloor en drie keer gelykop gespeel.^[75] Nogtans is skaakprogramme uit die oogpunt van kunsmatige intelligensie betreklik eenvoudig: hulle ondersoek in wese reuse aantal toekomstige skuiwe deur beide spelers en pas 'n evaluasiefunksie op die resulterende posisies toe, 'n benadering wat as "brute-krag" (volledige soektog) bekend staan aangesien dit op die pure spoed van die rekenaar staat maak.^[76][77]

Met beskikking tot reuse databasisse van wedstryde uit die verlede en hoë analitiese vermoë kan rekenaars ook spelers help om skaak te leer en vir wedstryde voor te berei. Verder kan rekenaars spel tussen menslike spelers bemiddel soos wat deur Internetskaakbedieners gedoen word. Die teenwoordigheid van rekenaars en moderne kommunikasie gereedskap wek ook kommer aangaande verneuk tydens spelle, mees vernaamlik die "badkameromstredenheid" tydens die 2006 Wêreldkampioenskap.

[wysig] Sielkunde

Daar is uitgebreide wetenskaplike literatuur oor skaaksielkunde.^{[78][79][80][81]} Alfred Binet en ander het aangetoon dat kennis en verbale eerder as visueelruimtelike vermoeë die kern van die vernuf vorm.^[82][83] Adriaan de Groot het in sy doktorale tesis aangetoon dat skaakmeesters die sleutel eienskappe van 'n posisie baie vinnig kan herken.^[84] Volgens de Groot is herdie perseptuele vermoë, wat deur jare se oefen en studie moontlik gemaak word, belangriker as die blote vermoë om skuiwe te voorsien. De Groot het ook aangetoon dat skaakmeesters posisies vir 'n paar sekondes byna perfek kan memoriseer. Memorisering verklaar egter nie opsigself die vermoë nie aangesien meesters en nuwelinge ekwivalente vermoeë het om willekeurige rangskikkings van skaakstukke te onthou (omtrent 'n halfdosyn posisies in beide gevalle). Dit is eerder die vermoeë om patrone te herken wat bekwame spelers van beginners onderskei. Toe posisies uit werklike spel geneem is het die meesters byna gehele heroproepvermoë gehad.^[85]

Meer onlangse navorsing is gefokus op skaak as verstandelike opleiding; die onderskeie rolle van kennis en vooruitkyksoek; breinafbeeldingstudies van skaakmeesters en beginners; geblinddoekteskaak; die rol van persoonlikheid en intelligensie in skaakvermoeë, geslagsverskille en rekenmodelle van skaakvermoeë. Verder het die rol van oefen en talent in die ontwikkeling van skaak en ander kundigheidsdomeins onlangs tot baie navorsing gelei. Ericsson en sy kollegas voer aan dat doelbewuste oefen genoegsaam is om hoe vlakke van vernuf te bereik, soos meester in skaak.^[86] meer onlangse navorsing dui egter dat faktore buiten oefen belangrik is. Gobet en kollegas het byvoorbeeld aangetoon dat sterker spelers vroeër leer skaak speel het, dat hulle meer geneig is om linkshandig te wees en dat hulle meer waarskynlik in die laatwinter en vroeë lente gebore is.^[87]

[wysig] Variante

Skaakvariante is vorms van skaak waar die spel met 'n ander bord, spesiale feestukke of ander reëls gespeel word. Daar is meer as tweeduisend gepubliseerde skaakvariante waarvan die bekendste chiangtsi in Sjina en shogi in Japan is.^[88][89]

Skaakvariante kan verdeel word in:

• Direkte voorgangers van skaak, sjatoeranga en sjatrandj.
• Traditionele nasionale of streeksskaakvariante soos chiangtsi, shogi, janggi en makruk wat gemene voorgangers met Westerse skaak deel.
• Moderne variante van skaak soos Chess960 of Fischerrandom waar die aanvanklike posisie willekeurig gekies word. Dit is deur die voormalige Wêredlkampioen Bobby Fischer uitgevind en is daarop gemik om die rol van openingskennis te verminder.^[90] Chess960 is 'n voorbeeld van 'n variant wat die standaardskaakbord en stukke gebruik maar 'n ander begin posisies. Ander variante het onbgelyke magste soos in Dunsany se skaak waarin die een kant die standaard stukke het en die ander 32 pionne, variante met standaard stukke en reëls maar wat op 'n ander bord gespeel word met minder of meer blokkies of driehoekige of heksagonale blokkies ens, skaak met ongewone reëls soos Ruitermat waar 'n enkele ruiter eerder as een van die twee konings in mat geplaas moet word, skaak met onvolledige inligting of 'n element van kans, veelskuif en veelspeler variante, multideimensionele skaak en variante met ongewone stukke soos die maharajah wat soos 'n dame en 'n ruire kan beweeg.

[wysig] Verwysings

[wysig] Eksterne skakels

• Amptelike FIDE webwerf
• FICGS
• Aanhalings van Wikiquote (in Engels)
• Werf oor skaak variante

• Werf om skaak te speel en meesters se spelle te bestudeer
• Aan-lyn skaak databank