Armenië
|
|||||
| Nasionale leuse: geen | |||||
| Volkslied: Mer Hayrenik Armeens:Ons Vaderland |
|||||
_(zoomed).svg) |
|||||
| Hoofstad | Jerewan |
||||
| Grootste stad | Jerewan | ||||
| Amptelike tale | Armeens | ||||
| Regering | Republiek Serzh Sargsyan Tigran Sargsyan |
||||
| Onafhanklikheid
Onafhanklikheid
verklaar erken |
Van Sowjetunie 21 September 1991 |
||||
| Oppervlakte - Totaal - Water (%) |
29 800 km2 (138ste) |
||||
| Bevolking - 2012 skatting - Digtheid |
3 274 300[1] (133ste) =109,9 / km2 (72ste) |
||||
| BBP (KKP) - Totaal - Per capita |
2010 skatting $16,858 miljard |
||||
| Geldeenheid | Dram (AMD) |
||||
| Tydsone - Somertyd |
(UTC+4) (UTC+5) |
||||
| Internet-TLD | .am | ||||
| Skakelkode | +374 |
||||
Armenië (Armeens: Հայաստան Hayastan, Հայք Hayq), amptelik die Republiek van Armenië, is 'n landomringde land in die suidelike Kaukasus, tussen die Swart See en die Kaspiese See, begrens deur Turkye in die weste, Georgië in die noorde, die Republiek van Nagorno-Karabach (Artsach) en Azerbeidjan in die ooste en Iran en die Naxçıvan-eksklave van Azerbeidjan in die suide.
Armenië is 'n voormalige republiek van die Sowjetunie en tans 'n unitêre, veelparty-demokratiese staat. Dit is een van die oudste beskawings ter wêreld met 'n lang geskiedenis en ryk kulturele erfenis. Dit was ook die eerste land wat Christendom as amptelike geloof aangeneem het. Alhoewel Armenië grondwetlik 'n sekulêre staat is speel die Christengeloof 'n belangrike rol in die land se geskiedenis en die identiteit van die Armeniërs.
Kultureel, histories en polities word Armenië gewoonlik as deel van Europa gesien.[2][3] Die ligging van die land in suidelike Kaukasus beteken dat dit ook gesien word as deel van die redelik arbitrêre grens tussen Europa en Asië: met ander woorde 'n transkontinentale land .[4] [5]
Armenië is tans 'n lid van meer as 35 internasionale organisasies insluitend die Verenigde Nasies, die Raad van Europa, die Asiatiese Ontwikkelingsbank, die Gemenebes van Onafhanklike State en die Wêreldhandelsorganisasie. Dit is lid van die Vennootskap vir Vrede-projek van NAVO en is in 'n militêre alliansie met die Gemeenskaplike Sekuriteits Verdrag Organisasie. Dit is ook 'n waarnemerlid van die Eurasiese Ekonomiese Gemeenskap, La Francophonie, en die Organisasie van Nie-gebonde Lande. Armenië is ook aktief in die internasionale sportgemeenskap met volle lidmaatskap van die Unie van Europese Voetbal Verenigings en die Internasionale Yshokkie Federasie. Die ontluikende demokrasie val as gevolg van sy strategiese geografiese posisie in beide die westerse en Russiese invloedsfeer.
Inhoud |
[wysig] Geografie
[wysig] Ligging en struktuur
Armenië is in die oorgangsgebied tussen Klein-Asië en Transkaukasië geleë. Die huidige staatsgebied beslaan 29 800 km² in die noord-ooste van die Armeense Hoogland en aan die suidelike uitlopers van die Klein Kaukasus. Armenië grens in die noorde aan Georgië, in die ooste aan Azerbeidjan, in die suid-ooste aan Iran, in die suide aan die Azerbeidjanse eksklawe Nachitsjewan en vanuit die suid-weste tot in die weste aan Turkye. Die huidige bevolking is sowat 3,2 miljoen.
Armenië is 'n bergagtige land - sowat negentig persent van sy oppervlakte is hoër as 1 000 en veertig persent hoër as 2 000 meter bo seevlak geleë, met 'n gemiddelde hoogte van 1 800 meter. Uitlopers van die Klein Kaukasus strek tot in Noord-Armenië waar hul pieke hoogtes van meer as 3 000 meter bereik.
Die hoogste piek in Armenië is die uitgedoofde vulkaan Aragaz (4 090 m) naby die Bybelse berg Ararat, sy laagste punt (380 m) is langs die oewer van die Aras-rivier in die grensgebied met Iran en Azerbeidjan geleë.
Armenië is in 'n uitgestrekte geplooide bergreeks temidde van 'n geologies en seismies aktiewe gebied geleë. Die berggebied is as gevolg van die botsing van twee tektoniese plate, die Eurasiese en die Arabiese Plaat, gevorm. Druk en skeuring langs dié breuklyn veroorsaak aardbewings. Die laaste groot skudding het in 1988 plaasgevind en groot skade in stede soos Gyumri (destyds nog Leninakan), Spitak, Vanadzor asook in kleiner nedersettings berokken.
Die plaaslike gesteentes is dikwels van vulkaniese oorsprong. Natuurlike hulpbronne, wat in Armenië aangetref word, is onder meer koperoksiede wat neweprodukte soos molibdeen, yster en goud bevat, naas uraan, 'n verskeidenheid halfmetale, sierstene, tufsteen, basalt en marmer. Armenië se sowat driehonderd minerale warmwaterbronne word vir geneeskundige en alledaagse doeleindes gebruik.
Die Sewan-meer, wat 1 900 meter bo seevlak oos van Jerewan geleë is, is die grootste in die land met 'n oppervlak van 940 km². Weens oorbenutting van sy waterbronne het die oppervlak sedert 1984, toe dit nog 1 262 km² beloop het, sterk gekrimp. Die langste riviere in die land is Aras, Worotan, Kasach, Hrasdan en Debed.
[wysig] Geskiedenis
[wysig] Geologiese en geopolitiese omgewing
Die huidige Republiek van Armenië beslaan net 'n deel van die historiese Armenië, 'n land wat van die suidelike uitlopers van die Klein Kaukasus oor die Armeense Hoogland tot by die Tavros-bergreeks gestrek het.
Seismiese aktiwiteit is hoog in die gebied wat naby 'n groot breuk geleë is sodat Armenië verskeie kere in sy geskiedenis deur aardbewings getref is. Die geografiese ligging het nog in 'n tweede opsig 'n beslissende rol in die geskiedenis van Armenië gespeel. As 'n welvarende en kultureel hoogs ontwikkelde land in die grensgebied tussen Europa en Asië, waardeur hoofhandelsroetes tussen dié twee vastelande geloop het, het dit steeds 'n geostrategiese belangrike posisie ingeneem wat die belangstelling van omliggende moondhede gewek het.
Eeue lank was Armeniërs in 'n stryd met 'n reeks invallers en veroweraars gewikkel - Assiriërs, Romeine, Bisantyne, Parthers, Arabiere en Turke wat almal oorlog teen Armenië gevoer het om die land in te neem, maar steeds met felle weerstand te kampe gehad het. Die Armeniërs het ondanks hul onstuimige geskiedenis daarin geslaag om hul historiese identiteit en hul nasionale erfenis te bewaar. Sosiale, intellektuele en godsdienstige faktore het naas historiese gebeure bygedra tot die vorming van 'n veelsydige en unieke beskawing met 'n ryk kulturele lewe.
[wysig] Oorsprong
Die Armeense mitologie vertel oor die oorsprong van die land en sy bewoners in verhale soos dié van die Hayk, 'n held wat dieselfde naam dra as die Armeense volk wat na hulself as Hayk en na hul land as Hayastan verwys het. Movses Khorenatsi, 'n 5de eeuse geskiedskrywer, het die heldedade van Aram uitvoerig beskryf wat ver oor die grense van Armenië bekendheid verwerf het. Naburige volke het na Armeniërs as Armene of Armeniërs verwys.
In geskiedkundige en argeologiese opsig maak die vroegste episode in die geskiedenis van Armenië deel uit van die vroeë geskiedenis van die Ašelyan-gebied sowat 500 000 jaar gelede toe die gebied deur jagters en versamelaars bewoon is. Die Armeense Hoogland is later duisende jaar lank deur nomadiese volke bewoon voordat Indo-Europese groepe soos die Hetiete en die Semitiese Hurriters hulle hier gevestig het. Die etnogenese van die huidige Armeense volk was 'n langdurige en ingewikkelde proses waarin Indo-Europese stamme uiteindelik 'n beslissende rol sou speel. Navorsers neem aan dat die Haias-stam die belangrikste invloed uitgeoefen het en ook sy naam aan die latere Armeense volk verleen het.
Argeologiese navorsing toon dat die vroeë Armeniërs die wiel vir vervoerdoeleindes gebruik het, meesters van bronsvervaardiging was en druiwe verbou het. Die eerste geskrewe dokumente oor Armeniërs is hiërogliewe wat tussen 1388 en 1347 v.C. in Klein-Asië gegraveer is. Die oudste inskrif, wat na Armenië as land verwys, is in 1114 v.C. deur Assiriërs gegraveer en beskryf die vereniging van konings in die sentrale gebiede van Armenië. Die Armeniërs word hier die Nairi-volk genoem.
[wysig] Urartu, die eerste Armeense koninkryk
In die 9de eeu v.C. het 'n konfederasie van inheemse stamme in 'n eenheidstaat, Urartu, saamgesluit. Urartu het vinnig tot een van die magtigste ryke in die Nabye Ooste en 'n ernstige bedreiging vir die Assiriërs as oorheersende moondheid in die streek ontwikkel.
Die oorspronge van die Koninkryk Urartu is by die Wes-Armeense Van-meer geleë. Om Assiriese aanvalle af te weer het Arama van Arzaškun omstreeks 850 v.C. 'n militêre alliansie met die Aramese stadstaat Bit Agusi gesluit. Naburige volke het na die Urarteïese voorvaders van die huidige Armeense volk as Aramene verwys.
Salmanassar III het Arzaškun in 848 v.C. in 'n militêre offensief aangeval waartydens ook nedersettings in die omgewing vernietig is. Arama het na die berge gevlug. Salmanassar III het tussen 844 en 832 v.C. verdere aanvalle teen Nairi geloods. Onder Sarduri I is in 832 v.C. Toesjpa in 'n provinsie van Nairi by die Van-meer as koninklike setel en hoofstad gestig.
Sy opvolgers het die ryk verder uitgebrei en 'n bloeitydperk ingelui. Nuwe vestings het ontstaan, heel waarskynlik om nuut verowerde gebiede te beskerm. Onder die regering van Menua (omstreeks 810-785 v.C.) is ambagte en landbou verder ontwikkel en talle graanstore opgerig. Aangesien die water in die nabygeleë Van-meer te souterig was om as drinkwater te kan dien, is 'n kanaal met 'n lengte van 70 km gebou om water uit die Hosap-vallei na Van te vervoer. Dié kanaal word vandag valslik na die legendariese koningin Semiramis vernoem.
Onder Sarduri II (omstreeks 765-733 v.C.) het Urartu sy grootste uitbreiding bereik. Sy pogings om die Assiriërs uit hul oorhersende posisie in die Nabye Ooste te verdring het egter gefaal. Urartu het 'n verpletterende nederlaag teen die Assiriese magte gely.
Onder Rusa I (omstreeks 733-714) het Urartu van dié militêre ramp begin herstel. Maar in 714 v.C. het die Assiriese koning Sargon II (721-704 v.C.) die stad Musasir aangeval en vernietig. Rusa I het volgens oorlewerings selfmoord gepleeg. Sy opvolgers het pogings onderneem om die ryk weer te konsolideer. Die ondergang van die Assiriese Ryk het tot in 547 v.C. 'n nuwe bloeitydperk bevorder. In dié jaar het Kyros II Urartu gedwing om tribuut te betaal.
Die Urarteërs het goedere uit keramiek, steen en metaal vervaardig en uitgevoer, kastele, kloosters en ander groot openbare geboue opgerig. Waterkanale, wat as deel van besproeiingstelsels gebou is, is in die hoofstad Jerewan vandag nog in gebruik. Die antieke Urarteïese vesting van Erebuni is eweneens in Jerewan geleë. Aan die einde van die Urarteïese periode het alle bewoners een gemeenskaplike taal, Armeens, gepraat.
[wysig] Die Persiese heerskappy
Urartu is in die 6de eeu v.C. deur Medië (Marastan) geannekseer wat ná 'n kort tyd op sy beurt deur die Persiërs verower is. Armenië het tot in die 4de eeu v.C. onder Persiese heerskappy gestaan. Op kulturele en godsdienstige gebied het die Persiërs beduidende invloed op Armenië uitgeoefen. So is die Armeense religie, 'n politeïstiese en spirituele geloof, deur Zoroastriese elemente deurweef.
In administratiewe opsig is Armenië in satrapestate verdeel wat deur plaaslike satrapeleiers geregeer is - onder toesig van Persiese amptenare. Die vreemde heersers het nie net hoë belasting van die Armeense bevolking ingevorder nie, maar ook dikwels op hul eiendom beslag gelê. Die Erwanduniërs, 'n Satrape-dinastie, het die land tweehonderd jaar lank geregeer totdat die Grieke in Wes-Asië binnegedring het.
[wysig] Ekonomie
[wysig] Ontwikkeling
Die Armeense ekonomie het 'n sterk agrariese karakter. Kort ná die onafhanklikheidwording in 1991 is Armenië in 'n ernstige ekonomiese krisis gedompel wat deur 'n sterk krimpende bruto nasionale produk en 'n verlaging van lewenstandaarde gekenmerk was. Eers vanaf die middel van die 1990's het die ekonomie begin konsolideer.
Die transformasieproses na 'n markgerigte ekonomie, wat privatisering van staatsondernemings, hervormings en die integrasie in die wêreldekonomie behels het, is deur die oorlog met Azerbeidjan en die geopolitiese gevolge daarvan bemoeilik. So was Armenië nie net genoodsaak om vlugtelinge uit die oorlogsgebied in Nagorno-Karabach en Azerbeidjan te akkommodeer nie, maar ook om sy veredigingsuitgawes aansienlik te verhoog en Azerbeidjanse en Turkse blokkademaatreëls te omseil. In- en uitvoere word onder meer deur Georgië vervoer wat ekstra koste veroorsaak.
Vanaf 1998 het die Armeense ekonomie stewige groei getoon waarby die bruto binnelandse produk (BBP) tussen 1998 en 2004 jaarliks met tussen 3,4 en 13,9 persent gegroei het. Baie van dié ekonomiese groei is deur beleggings van welvarende Armeniërs in die buiteland gestimuleer. Daarnaas is sowat 700 000 Armeniërs ten minste tydelik in die buiteland werksaam en stuur 'n deel van hul inkomste huis toe. Die geldoordragte van Armeniërs in die buiteland dra sowat 19 persent tot die BBP by.[6] So ontvang Armeense huishoudings jaarliks omstreeks 900 miljoen VSA-$ uit die buiteland, waarvan sowat 40 persent uit Rusland en 25 persent uit die Verenigde State. Die informele sektor speel steeds 'n belangrike rol.
[wysig] Landbou
Die ongunstige geografie beperk landboubedrywighede tot 44 persent van die oppervlakte. Die landbousektor het in 2006 twintig persent van die BBP bygedra, maar nog in 2004 47 persent van die ekonomies aktiewe bevolking in diens gehad. Die akkerbougebiede is hoofsaaklik in die Ararat-vlakte rondom Jerewan en in 'n aantal riviervalleie geleë. Hoë opbrengste word slegs deur besproeiing behaal.
Katoen, rys, tabak, suikerbiet, meloene, wyn en vrugte word in gebiede met 'n hoogte van maksimaal 900 meter bo seevlak verbou, terwyl graan nog in hoogtes tot 2 300 meter geoes kan word. Naas skaapteelt speel ook beesboerdery 'n belangrike rol.
[wysig] Mynbou en energiebedryf
Klein hoeveelhede koper, bauxiet, goud, molibdeen, sink en nefelien ('n veldspatoïed) word plaaslik ontgin en verwerk. Waterkragsentrales soos dié by die afloop van die Hrasdan-rivier uit die Sewanmeer voorsien net in 'n relatief klein persentasie van Armenië se totale kragverbruiker. 'n Aantal termiese kragsentrales maak gebruik van ingevoerde aardgas en ru-olie. Die kernaanleg Metsamor naby Jerewan daareenteen produseer byna veertig persent van die land se elektrisiteit.
[wysig] Nywerheid- en dienstesektor
Die belangrikste nywerheidsektore is masjienbou, die chemiese bedryf (wat onder meer kaoetsjoek, kunsmis en plastiek produseer), tekstiel- en skoene-, metaal-, voedsel- en aluminiumvervaardiging. 'n Spesiale industriële sektor is die bewerling van ingevoerde ru-diamante.
Die sleutelbedrywe energie en telekommunikasie word deur 'n aantal Russiese ondernemings oorheers. So is die meerderheid aandele aan Armrosgazprom, 'n Armeense onderneming wat aardgas invoer en aan plaaslike verbruikers verskaf, in besit van die Russiese staatsbedryf Gazprom, die Armeense kragnetwerk is in besit van 'n dogtermaatskappy van die Russiese staatsbeheerde onderneming UES, terwyl die Armenia Telephone Company volledig in besit van die Russiese privaat onderneming VimpelCom is.
Die Armeense hoë tegnologiebedryf trek voordeel uit die beleggings van buitelandse inligtingstegnologie-ondernemings wat hul produkte in die land laat ontwikkel. Lycos Europe het in sy plaaslike filiaal sowat 400 programmeerders in diens. Die Armenian Internet Company (Arminco) is die grootste internetverskaffer in Armenië.
[wysig] Buitelandse beleggings en ekonomiese samewerking
Die doeltreffende regstelsel is een van baie faktore wat 'n gunstige beleggingsklimaat in Armenië verseker. Die grootste beleggingsprojekte word tans - naas Russiese maatskappye - deur ondernemings uit Duitsland, die Verenigde State, Frankryk, die Volksrepubliek van Sjina, Iran en Japan aangepak.
Armenië is 'n lidstaat van die Wêreldhandelsorganisasie. Bilaterale vryehandelsooreenkomste is onder meer met Georgië en Rusland gesluit.
[wysig] Vervoer
Die bergagtige terrein bemoeilik die bou van verkeersroetes en spoorweë. Groot dele van die hooglandgebiede is derhalwe nie maklik toeganklik nie. Die Armeense vervoerstelsel het in 1999 altesaam 852 kilometer se spoorlyne (die spoorlyn tussen Tiflis, Jerewan en Bakoe is die belangrikste roete) en 16 000 kilometer se paaie behels. Groot dele hiervan moet gemoderniseer word.[7]
'n Opvallende kenmerk van Armenië se vervoerwese is die hoë persentasie motorvoertuie wat met aardgas in plaas van petrol of diesel aangedryf word. Die Armeense departement van vervoer beraam die aandeel gasaangedrewe motors op tussen 20 en 30 persent - 'n rekordgetal in vergelyking met ander Europese lande (drie persent in Nederland, aansienlik minder in Duitsland).
Die rede vir hierdie ontwikkleing is die hoë vervoerkoste van petrol en diesel, terwyl aardgas teen laer pryse per pyplyn uit Rusland ingevoer kan word. Die strategies belangrike Irans-Armeense oliepyplyn is in Maart 2007 in bedryf gestel.
[wysig] Verwysings
- ^ Amptelike webtuiste van die Regering van die Republiek van Armenië - Demografie
- ^ Juergen-Zahorka, Hans. "How Armenia Could Approach the European Union". LIBERTAS - Europaeisches Institut GmbH. URL besoek op 23 Desember, 2006.
- ^ "EUROPE AND ARMENIA". Inside Europe. URL besoek op 23 Desember, 2006.
- ^ World Atlas en meeste Europese regerings en bronne plaas Armenië in Europa insluitend die BBC; die VN klassifikasie van wêreld gebiede en die CIA World Factbook plaas Armenië egter in Westelike Asië. Die Armeense regering en die algemene bevolking identifiseer hulle self as Europees en deel van Europe. [1], [2], [3].
- ^ Rosenberg, Matt. "Where is the border between Europe and Asia?". The New York Times Company. URL besoek op 23 Desember, 2006.
- ^ Der Fischer Weltalmanach 2009. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2008, bl. 651
- ^ Das Große WELT Lexikon in 21 Bänden. Boekdeel 1: Armenien. Berlyn: Axel Springer 2007, bl. 454
[wysig] Eksterne skakels en bronne
- Armeniapedia.org - die Armeense Wiki
- Armenica.org: Algehele geskiedenis van Armenië, vanaf 800 v.C. tot 2004. (Engels, Sweeds)
- Werf oor Armenië. Daar is algemene inligting oor Armenië, die berg Ararat (Masis), foto's, ens (Armeens, Engels, Pools)
- PanARMENIAN Netwerk: Armeense Nuus (Armeens, Russies, Engels)
- Armeense Nuus en beelde van kerke en Araratberg
- Armeense Soekenjin en Gids
- Armeense letterkunde en geskiedenis
- CIA - The World Factbook -- Armenia
- Die geskiedenis van die Antieke Nabye Ooste
- Armenianhistory.info
- Library of Congress Portaal oor die Wêreld - Armenië
- Caucaz.com : Weeklikse aanlyn bulletien wat artikels en verslae oor Armenië en die Suid Kaukase publiseer (en) , (fr)
- Virtual Armenia (de) , (en)
Albanië | Andorra | Armenië2 | Azerbeidjan1 | België | Bosnië-Herzegowina | Bulgarye | Denemarke | Duitsland | Estland | Finland | Frankryk | Georgië1 | Griekeland | Hongarye | Ierland | Italië | Kasakstan1 | Kroasië | Letland | Liechtenstein | Litaue | Luxemburg | Malta | Masedonië | Moldowa | Monaco | Montenegro | Nederland | Noorweë | Oostenryk | Oekraïne | Pole | Portugal | Roemenië | Rusland1 | San Marino | Serwië | Siprus2 | Slowakye | Slowenië | Spanje | Swede | Switserland | Tsjeggië | Turkye1 | Vatikaanstad | Verenigde Koninkryk | Wit-Rusland | Ysland
Omstrede gebiede: Kosowo | Transnistrië | Turkse Republiek van Noord-Siprus2
Afhanklike gebiede: Akrotiri en Dhekelië2 | Åland | Faroëreilande | Gibraltar | Guernsey | Jan Mayen | Jersey | Eiland Man | Svalbard
1. Land deels in Asië. 2. Geografies in Asië, maar gereeld beskou as deel van Europa a.g.v. kulturele en historiese oorwegings.
Lande van: Afrika Asië Noord-Amerika Oseanië Suid-Amerika
