Aartappel

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Aartappel
Potato and cross section.jpg
Wetenskaplike klassifikasie
Koninkryk:
Divisie:
Klas:
(klade):
Orde:
Familie:
Genus:
Spesie:
S. tuberosum
Binomiale naam
Solanum tuberosum

Die aartappel (Solanum tuberosum) is 'n styselryke, knolagtige plant van die Solanaceae-familie. Die woord aartappel kan verwys na die plant, sowel as die eetbare knol. In die omgewing van die Andes, is daar 'n ander verwante spesie aartappel gekweek. Aartappels is die wêreld se vierde gewildste voedselgewas, ná rys, koring en mielies.[1] Tans word meer as 8 000 aartappelsoorte in meer as 130 lande verbou. Daar word beraam dat sowat 350 miljoen ton aartappels op 195 000 vierkante kilometer se aartappelvelde verbou word.[2]

Langtermynstoor van aartappels vereis gespesialiseerde sorg in koue pakhuise[3] en hierdie pakhuise is van die oudste en grootste stoorgeriewe vir bederfbare goedere in die wêreld.

Oorsprong en verspreiding[wysig | wysig bron]

Wilde aartappelspesies kom steeds voor in die Verenigde State, Uruguay en Chili.[4] Genetiese toetsing van die wye verskeidenheid van kultivars en die wilde spesie dui daarop dat die aartappel 'n enkele oorsprong gehad het in suidelike Peru,[5] van 'n spesie in die Solanum brevicaule kompleks. Hoewel Peru in wese die geboorteplek van die aartappel is, is vandag meer as 99% van alle wêreldwye verboude aartappels afstammelinge van 'n subspesie inheems aan suid-sentrale Chili.[6] Op grond van historiese rekords, plaaslike landboukundiges, en DNS-ontleding, is die mees verboude wêreldwye variant, Solanum tuberosum ssp. tuberosum, inheems aan die Chiloé-eilandgroep waar dit selfs tot 10 000 jaar gelede al gekweek is.[7][8]

Sedert die eerste Europese invoere deur Spanje in 1536, is die aartappel deur Europese seevaarders versprei na hawens en gebiede wêreldwyd. Duisende rasse volhard in die Andes, waar meer as honderd kultivars in 'n vallei gevind kan word, en 'n dosyn of meer kan onderhou word deur 'n landbouhuishouding.[9] Aartappels het gou 'n belangrike stapelvoedsel en veldgewas geword nadat dit in Europa gevestig is. Maar 'n gebrek aan genetiese diversiteit, weens die feit dat baie min rasse aanvanklik ingevoer is, het die gewas kwesbaar gemaak vir siektes. In 1845 het 'n plantsiekte bekend as laatroes, veroorsaak deur die swam-agtige oomiseet Phytophthora infestans, vinnig deur die armer gemeenskappe van Wes-Ierland versprei, wat gelei het tot oesmislukkings en die groot Ierse hongersnood.

Aan die Kaap die Goeie Hoop is aartappels vanaf die 1770's (moontlik al heelwat vroeër) sowel vir plaaslik verbruik verbou asook as proviand aan verbygaande skepe op die roete na Indië en elders voorsien. In die res van Afrika is die gewas eers deur sendelinge ingevoer wat hulle in die 1830's in Basoetoland (tans Lesotho) en in die 1880's in Oos-Afrika gevestig het.[10]

Produksie[wysig | wysig bron]

Aartappeloes in Noord-Lincolnshire, Engeland

Die jaarlikse dieet van 'n gemiddelde wêreldburger in die eerste dekade van die twintigste eeu het meer as 33 kg (of 73 lb) aartappels ingesluit. Die plaaslike belangrikheid van die aartappel is ongelukkig baie wisselvallig en kan vinnig verander. Dit bly 'n belangrike gewas in Europa (veral Oos- en Sentraal-Europa), waar die per kapita-produksie steeds die hoogste in die wêreld is, maar die vinnigste groei oor die afgelope paar dekades het in Suid- en Oos-Asië plaasgevind. China is nou die wêreld se grootste aartappelprodusent, en byna 'n derde van die wêreld se aartappels word in China en Indië geproduseer.[11]

Aartappels reproduseer in oormaat met min moeite en is redelik goed aangepas by diverse klimaatstoestande, mits die klimaat koel en klam genoeg is vir die plante om genoeg water te versamel uit die grond om die styselagtige knolle te vorm. Aartappels stoor nie baie goed nie en is kwesbaar vir swamme wat op die gestoorde knolle voed en hulle vinnig laat vrot. In teenstelling kan gewasse soos graan vir 'n paar jaar gestoor word met 'n lae risiko van verrotting. Die opbrengs van kalorieë per akker (sowat 9,2 miljoen) is hoër as dié van mielies (7,5 miljoen), rys (7,4 miljoen), koring (3 miljoen), of sojaboon (2,8 miljoen).[12]

Top aartappelproduserende lande[wysig | wysig bron]

Land Megaton (2013)
Vlag van Volksrepubliek China China 88.9
Vlag van Indië Indië 45.3
Vlag van Rusland Rusland 30.2
Vlag van Oekraïne Oekraïne 22.3
Vlag van Verenigde State van Amerika VSA 19.8
Vlag van Duitsland Duitsland 9.7
Vlag van Bangladesj Bangladesj 8.6
Vlag van Frankryk Frankryk 7.0
Vlag van Nederland Nederland 6.8
Vlag van Pole Pole 6.3
Wêreldtotaal 368.1
Bron: FAOSTAT[13]

Bestanddele[wysig | wysig bron]

Die berekende voedingswaarde van 100 gram gekookte aartappel is: [14]

Energiewaarde 458 kJ
Water 71,2 %
Koolhidraat 22,7 gram
Proteïne 2,3 gram
Vet 0,1 gram
Vitamien C 13 mg
Kalsium 10 mg

Aartappelplant[wysig | wysig bron]

Die aartappel is 'n blaarryke, kruidagtige gewas wat tot een meter hoog kan word. Die blomme wissel in kleur volgens die variëteit en wit, ligroos en bloupers word aangetref. Die vruggies wat uiteindelik na bevrugting uit die blomme ontstaan, is groen bessies wat baie na klein, groen tamaties lyk.

Die ondergrondse gedeelte van die plant bestaan uit ʼn betreklik swak ontwikkelde wortelstelsel en vertakkings van die stam, waarvan die punte verdik om die knolle te vorm. Dat die aartappelknol 'n stam en nie ʼn wortel is nie, blyk onder meer uit die feit dat dit onontwikkelde sytakke, bekend as oë, het; verder word dit groen deur blootstelling aan lig. As die knol geplant word, ontwikkel die oë tot 'n nuwe plant. Indien die knol in stukke, elk met een of meer oë, gesny word, is elke stuk in staat om tot 'n plant te ontwikkel. Gewoonlik word egter kleinerige heel knolle as plantmateriaal (moere) verkies.

Aartappelgeregte[wysig | wysig bron]

Verskillende soorte[wysig | wysig bron]

'n Baie groot verskeidenheid aartappelsoorte (variëteite) wat by bepaalde klimaatstoestande aangepas is, word oor die wêreld aangetref. Die planttelers het deur middel van kruisteelt en seleksie reeds 'n baie groot bydrae gelewer tot die ontwikkeling van beter aangepaste variëteite met hoe siekteweerstand en kwaliteit.

Afgesien van algemene groeiwyse, verskil die verskillende aartappelvariëteite aansienlik wat knoleienskappe betref. So byvoorbeeld verskil die, vorm van die knolle en die kleur van die skil. Laasgenoemde wissel van ligbruin tot donkerrooi. Ook die vleiskleur wissel van wit tot heldergeel. In Suid-Afrika bestaan daar by huisvrouens 'n vooroordeel teen aartappels met geel vleis, waarskynlik omdat hulle ongewoond daaraan is. Variëteite met geel vleis het dikwels 'n besonder goeie geur.

Samestelling van die aartappel[wysig | wysig bron]

Die aartappelknol bestaan uit 72-80% water. Die droë materiaal bestaan oorwegend (80-88%) uit stysel. Aartappels bevat slegs 3-8% suiker. Die stikstofverbindings vorm sowat 3% van die droë massa en bestaan uit proteïen, veral globulien, en sekere vry aminosure. Slegs spore van vet kom voor. Wat minerale bestanddele betref, is die knol ryk aan kalium, fosfor en yster, maar arm aan kalsium. Die aartappel kan as 'n goeie bron van sekere vitamiene, veral, askorbiensuur (vitamien C), tiamien (vitamien B1), riboflavien (vitamien B2) en niasien, beskou word.

Ongelukkig is die belangrike vitamiene A en D feitlik nie aanwesig nie. Met uitsondering van die tropiese gebiede, word aartappels oral waar landbou beoefen word as voedselgewas geplant. Die voedingswaarde van aartappels word dikwels onderskat, maar dit is beslis een van die mees ekonomiese stapelvoedsels. 'n Dieet bestaande uit aartappels en volmelk het min of meer al die bestanddele vir liggaamsonderhoud. Dit kan ook met groot voordeel as veevoer aangewend word. Ook in die nywerheid word die aartappel gebruik, veral as bron van nywerheidstysel en alkohol. Laasgenoemde word verkry deur die gisting en distillasie van aartappels.

Sien ook[wysig | wysig bron]


Bronne[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. "Potatoes – Notes". Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University. Besoek op 15 Januarie 2009.
  2. Potatoes South Australia: Industry. Potatoes – The World's favourite vegetable. Besoek op 29 Mei 2017
  3. Potato storage, value Preservation: Kohli, Pawanexh (2009). "Potato storage and value Preservation: The Basics" (PDF). Crosstree Techno-visors.
  4. Hijmans, RJ (2001). “Geographic distribution of wild potato species”. American Journal of Botany 88 (11): 2101–12. doi:10.2307/3558435.
  5. Spooner, DM; et al. (2005). “A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping”. Proceedings of the National Academy of Sciences 102 (41): 14694–99. doi:10.1073/pnas.0507400102. Lay summary
  6. Miller, N (29 Januarie 2008). "Using DNA, scientists hunt for the roots of the modern potato". American Association for the Advancement of Science. Besoek op 10 September 2008.
  7. Solis, JS (2007). “Molecular description and similarity relationships among native germplasm potatoes (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) using morphological data and AFLP markers”. Electronic Journal of Biotechnology 10 (3). doi:10.2225/vol10-issue3-fulltext-14.
  8. John Michael Francis (2005). Iberia and the Americas. ABC-CLIO. ISBN 1-85109-426-1.
  9. Theisen, K (1 Januarie 2007). "World Potato Atlas: Peru – History and overview". International Potato Center. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Januarie 2008. Besoek op 10 September 2008.
  10. John Reader: The Untold History of the Potato. London: Vintage Books 2009, bl. 246-47
  11. Hijmans, Robert (2001). “Global distribution of the potato crop”. American Journal of Potato Research 78 (6): 403–12. doi:10.1007/BF02896371.
  12. Ensminger, Audrey; Ensminger, M. E.; Konlande, James E. (1994). Foods & Nutrition Encyclopedia. CTC Press. ISBN 0-8493-8981-X.
  13. "FAOSTAT". faostat.fao.org. Besoek op 25 Januarie 2015.
  14. USDA National Nutrient Database for Standard Reference

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Engelse Wikipedia vertaal.