Aartappel

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Aartappel
Wetenskaplike klassifikasie
Koninkryk: Plantae
Divisie: Angiosperms
Klas: Eudicots
(geen rang): Asterids
Orde: Solanales
Familie: Solanaceae
Genus: Solanum
Spesie: S. tuberosum
Binomiale naam
Solanum tuberosum
L.

Die aartappel (Solanum tuberosum) is 'n styselryke, knolagtige plant van die Solanaceae-familie. Die woord aartappel kan verwys na die plant, sowel as die eetbare knol. In die omgewing van die Andes, is daar 'n ander verwante spesie aartappel gekweek. Aartappels is die wêreld se vierde gewildste voedselgewas, ná rys, koring en mielies[1]. Langtermynstoor van aartappels vereis gespesialiseerde sorg in koue pakhuise [2] en hierdie pakhuise is van die oudste en grootste stoorgeriewe vir bederfbare goedere in die wêreld.

Oorsprong en verspreiding[wysig]

Wilde aartappelspesies kom steeds voor in die Verenigde State, Uruguay en Chili [3]. Genetiese toetsing van die wye verskeidenheid van kultivars en die wilde spesie dui daarop dat die aartappel 'n enkele oorsprong gehad het in suidelike Peru [4], van' n spesie in die Solanum brevicaule kompleks. Hoewel Peru in wese die geboorteplek van die aartappel is, is vandag meer as 99% van alle wêreldwye verboude aartappels afstammelinge van 'n subspesie inheems aan suid-sentrale Chili [5]. Op grond van historiese rekords, plaaslike landboukundiges, en DNA-ontleding, is die mees verboude wêreldwye variant, Solanum tuberosum ssp. tuberosum, inheems tot die Chiloé Archipelago waar dit so lank terug as 10 000 jaar gelede al gekweek is[6][7].

Sedert die eerste Europese invoere deur Spanje in 1536, is die aartappel deur Europese seevaarders versprei na hawens en gebiede oor die hele wêreld. Duisende rasse volhard in die Andes, waar meer as 100 kultivars in 'n vallei gevind kan word, en 'n dosyn of meer kan onderhou word deur 'n landbou-huishouding [8]Aartappels het gou 'n belangrike stapelvoedsel en veldgewas geword nadat dit in Europa gevestig is. Maar 'n gebrek aan genetiese diversiteit, weens die feit dat baie min rasse aanvanklik ingevoer is, het die gewas kwesbaar gemaak vir siektes. In 1845, het 'n plantsiekte bekend as laatroes, veroorsaak deur die swam-agtige oomiseet Phytophthora infestans, vinnig deur die armer gemeenskappe van Wes-Ierland versprei, wat gelei het tot oesmislukkings en die groot Ierse hongersnood.

Produksie[wysig]

Die jaarlikse dieet van 'n gemiddelde wêreldburger in die eerste dekade van die twintigste eeu het meer as 33 kg (of 73 lb) aartappels ingesluit. Die plaaslike belangrikheid van die aartappel is ongelukkig baie wisselvallig en kan vinnig verander. Dit bly 'n belangrike gewas in Europa (veral Oos- en Sentraal-Europa), waar die per kapita-produksie steeds die hoogste in die wêreld is, maar die vinnigste groei oor die afgelope paar dekades het plaasgevind in Suid- en Oos-Asië. Sjina is nou die wêreld se grootste aartappelprodusent, en byna 'n derde van die wêreld se aartappels word in Sjina en Indië geproduseer[9].

Top aartappelproduserende lande[wysig]

Land Metrieke ton (2012)
Vlag van Volksrepubliek van Sjina Sjina 85 860 000
Vlag van Indië Indië 45 000 000
Vlag van Rusland Rusland 29 532 530
Vlag van Oekraïne Oekraïne 23 250 200
Vlag van Verenigde State VSA 19 165 865
Vlag van Duitsland Duitsland 10 665 600
Vlag van Bangladesj Bangladesj 9 740 000
Vlag van Pole Pole 9 091 900
Vlag van Belarus Wit-Rusland 6 910 945
Vlag van Nederland Nederland 6 765 618
Vlag van Frankryk Frankryk 6 340 807
Wêreldtotaal 368 374 112

Bestanddele[wysig]

Die berekende voedingswaarde van 100 gram gekookte aartappel is [10]:

Energiewaarde 458 kJ
Water 71,2 %
Koolhidraat 22,7 gram
Proteïne 2,3 gram
Vet 0,1 gram
Vitamien C 13 mg
Kalsium 10 mg

Aartappelplant[wysig]

Aartappelgeregte[wysig]

Sien ook[wysig]

Verwysings[wysig]

  1. Potatoes – Notes”. Purdue University Department of Horticulture and Landscape Architecture. URL besoek op 15 Januarie 2009.
  2. Potato storage, value Preservation: Kohli, Pawanexh (2009). “Potato storage and value Preservation: The Basics”. Crosstree Techno-visors.
  3. Hijmans, RJ; DM Spooner (2001). “Geographic distribution of wild potato species”. American Journal of Botany 88 (11): 2101–12. DOI:10.2307/3558435.
  4. Spooner, DM; et al. (2005). “A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping”. PNAS 102 (41): 14694–99. DOI:10.1073/pnas.0507400102. Lay summary
  5. Miller, N (29 Januarie 2008). “Using DNA, scientists hunt for the roots of the modern potato”. American Association for the Advancement of Science. URL besoek op 10 September 2008.
  6. Solis, JS; et al. (2007). “Molecular description and similarity relationships among native germplasm potatoes (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) using morphological data and AFLP markers”. Electronic Journal of Biotechnology 10 (3). DOI:10.2225/vol10-issue3-fulltext-14.
  7. John Michael Francis (2005). Iberia and the Americas. ABC-CLIO. ISBN 1851094261. 
  8. Theisen, K (1 Januarie 2007). “World Potato Atlas: Peru – History and overview”. International Potato Center. URL besoek op 10 September 2008.
  9. Hijmans, Robert (2001). “Global distribution of the potato crop”. [American Journal of Potato Research] 78 (6): 403–12. DOI:10.1007/BF02896371.
  10. USDA National Nutrient Database for Standard Reference
Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Engelse Wikipedia vertaal.