Aartappel

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Aartappel
Wetenskaplike klassifikasie
Koninkryk: Plantae
Divisie: Angiosperms
Klas: Eudicots
(geen rang): Asterids
Orde: Solanales
Familie: Solanaceae
Genus: Solanum
Spesie: S. tuberosum
Binomiale naam
Solanum tuberosum
L.

Die aartappel (Solanum tuberosum) is 'n styselryke, knolagtige plant van die Solanaceae-familie. Die woord aartappel kan verwys na die plant, sowel as die eetbare knol. In die omgewing van die Andes, is daar 'n ander verwante spesie aartappel gekweek. Aartappels is die wêreld se vierde gewildste voedselgewas, ná rys, koring en mielies.[1] Langtermynstoor van aartappels vereis gespesialiseerde sorg in koue pakhuise [2] en hierdie pakhuise is van die oudste en grootste stoorgeriewe vir bederfbare goedere in die wêreld.

Oorsprong en verspreiding[wysig | wysig bron]

Wilde aartappelspesies kom steeds voor in die Verenigde State, Uruguay en Chili.[3] Genetiese toetsing van die wye verskeidenheid van kultivars en die wilde spesie dui daarop dat die aartappel 'n enkele oorsprong gehad het in suidelike Peru,[4] van 'n spesie in die Solanum brevicaule kompleks. Hoewel Peru in wese die geboorteplek van die aartappel is, is vandag meer as 99% van alle wêreldwye verboude aartappels afstammelinge van 'n subspesie inheems aan suid-sentrale Chili.[5] Op grond van historiese rekords, plaaslike landboukundiges, en DNS-ontleding, is die mees verboude wêreldwye variant, Solanum tuberosum ssp. tuberosum, inheems aan die Chiloé Archipelago waar dit selfs tot 10 000 jaar gelede al gekweek is.[6][7]

Sedert die eerste Europese invoere deur Spanje in 1536, is die aartappel deur Europese seevaarders versprei na hawens en gebiede wêreldwyd. Duisende rasse volhard in die Andes, waar meer as honderd kultivars in 'n vallei gevind kan word, en 'n dosyn of meer kan onderhou word deur 'n landbouhuishouding.[8] Aartappels het gou 'n belangrike stapelvoedsel en veldgewas geword nadat dit in Europa gevestig is. Maar 'n gebrek aan genetiese diversiteit, weens die feit dat baie min rasse aanvanklik ingevoer is, het die gewas kwesbaar gemaak vir siektes. In 1845 het 'n plantsiekte bekend as laatroes, veroorsaak deur die swam-agtige oomiseet Phytophthora infestans, vinnig deur die armer gemeenskappe van Wes-Ierland versprei, wat gelei het tot oesmislukkings en die groot Ierse hongersnood.

Produksie[wysig | wysig bron]

Die jaarlikse dieet van 'n gemiddelde wêreldburger in die eerste dekade van die twintigste eeu het meer as 33 kg (of 73 lb) aartappels ingesluit. Die plaaslike belangrikheid van die aartappel is ongelukkig baie wisselvallig en kan vinnig verander. Dit bly 'n belangrike gewas in Europa (veral Oos- en Sentraal-Europa), waar die per kapita-produksie steeds die hoogste in die wêreld is, maar die vinnigste groei oor die afgelope paar dekades het in Suid- en Oos-Asië plaasgevind. Sjina is nou die wêreld se grootste aartappelprodusent, en byna 'n derde van die wêreld se aartappels word in Sjina en Indië geproduseer.[9]

Aartappels reproduseer in oormaat met min moeite en is redelik goed aangepas by diverse klimaatstoestande, mits die klimaat koel en klam genoeg is vir die plante om genoeg water te versamel uit die grond om die styselagtige knolle te vorm. Aartappels stoor nie baie goed nie en is kwesbaar vir swamme wat op die gestoorde knolle voed en hulle vinnig laat vrot. In teenstelling kan gewasse soos graan vir 'n paar jaar gestoor word met 'n lae risiko van verrotting. Die opbrengs van kalorieë per akker (sowat 9.2 miljoen) is hoër as dié van mielies (7.5 miljoen), rys (7.4 miljoen), koring (3 miljoen), of sojaboon (2.8 miljoen).[10]

Top aartappelproduserende lande[wysig | wysig bron]

Land Miljoen metrieke ton (2013)
Vlag van Volksrepubliek van Sjina Sjina 88.9
Vlag van Indië Indië 45.3
Vlag van Rusland Rusland 30.2
Vlag van Oekraïne Oekraïne 22.3
Vlag van Verenigde State VSA 19.8
Vlag van Duitsland Duitsland 9.7
Vlag van Bangladesj Bangladesj 8.6
Vlag van Frankryk Frankryk 7.0
Vlag van Nederland Nederland 6.8
Vlag van Pole Pole 6.3
Wêreldtotaal 368.1
Bron: FAOSTAT[11]

Bestanddele[wysig | wysig bron]

Die berekende voedingswaarde van 100 gram gekookte aartappel is: [12]

Energiewaarde 458 kJ
Water 71,2 %
Koolhidraat 22,7 gram
Proteïne 2,3 gram
Vet 0,1 gram
Vitamien C 13 mg
Kalsium 10 mg

Aartappelplant[wysig | wysig bron]

Aartappelgeregte[wysig | wysig bron]

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. Potatoes – Notes”. Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University. URL besoek op 15 Januarie 2009.
  2. Potato storage, value Preservation: Kohli, Pawanexh (2009). “Potato storage and value Preservation: The Basics”. Crosstree Techno-visors.
  3. Hijmans, RJ; DM Spooner (2001). “Geographic distribution of wild potato species”. American Journal of Botany 88 (11): 2101–12. DOI:10.2307/3558435.
  4. Spooner, DM; et al. (2005). “A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping”. Proceedings of the National Academy of Sciences 102 (41): 14694–99. DOI:10.1073/pnas.0507400102. Lay summary
  5. Miller, N (29 Januarie 2008). “Using DNA, scientists hunt for the roots of the modern potato”. American Association for the Advancement of Science. URL besoek op 10 September 2008.
  6. Solis, JS; et al. (2007). “Molecular description and similarity relationships among native germplasm potatoes (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) using morphological data and AFLP markers”. Electronic Journal of Biotechnology 10 (3). DOI:10.2225/vol10-issue3-fulltext-14.
  7. John Michael Francis (2005). Iberia and the Americas. ABC-CLIO. ISBN 1-85109-426-1. 
  8. Theisen, K (1 Januarie 2007). “World Potato Atlas: Peru – History and overview”. International Potato Center. URL besoek op 10 September 2008.
  9. Hijmans, Robert (2001). “Global distribution of the potato crop”. American Journal of Potato Research 78 (6): 403–12. DOI:10.1007/BF02896371.
  10. Ensminger, Audrey (1994). Foods & Nutrition Encyclopedia. CTC Press. ISBN 0-8493-8981-X. 
  11. FAOSTAT”. faostat.fao.org. URL besoek op 25 Januarie 2015.
  12. USDA National Nutrient Database for Standard Reference
Commons
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Potato (bladsy)
Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Engelse Wikipedia vertaal.