Peru

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
República del Perú (Spaans)
Piruw Republika (Quechua)
Piruw Suyu (Aymara)
Republiek Peru
Vlag van Peru Wapen van Peru
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Firme y feliz por la unión
(Spaans vir: "Sterk en gelukkig vir die Unie")
Volkslied: Himno Nacional del Perú
(Spaans vir: "Volkslied van Peru")

Marcha de Banderas
(Spaans vir: "Mars van die vlae")
Ligging van Peru
Hoofstad Lima

12°2′S 77°1′W / 12.033°S 77.017°W / -12.033; -77.017

Grootste stad Lima
Amptelike tale Spaans, Quechua en Aymara
Regering Unitêre presidensiële
grondwetlike republiek[1][2]
Martín Vizcarra
Salvador del Solar
Mercedes Aráoz
Onafhanklikheid
• Verklaar
• Bereik
• Erken
• Huidige grondwet
van Spanje
28 Julie 1821
9 Desember 1824
14 Augustus 1879
31 Desember 1993
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
1 285 216 km2  (19de)
496 225 myl2
0,41
Bevolking
 - 2019-skatting
 - 2017-sensus
 - Digtheid
 
32 495 510[3] (43ste)
31 237 385
23 / km2 (198ste)
57 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2019-skatting

$487,417 miljard[4] (36ste)
$15 000[4] (85ste)

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2019-skatting

$239,217 miljard[4] (41ste)
$7 362[4] (80ste)

MOI (2017) Green Arrow Up Darker.svg 0,750[5] (89ste)  –  hoog
Gini (2016) 43,8[6](35ste) –  medium
Geldeenheid Nuevo sol (PEN)
Tydsone
 - Somertyd
PET (UTC-5)
nie toegepas nie (UTC-5)
Internet-TLD .pe
Skakelkode +51

Peru (Spaans: Perú, [peˈɾu]; Quechua: Peruu of Piruw, [pɪɾʊw]; Aymara: Piruw, [pɪɾʊw]), amptelik die Republiek Peru (República del Perú, [reˈpuβlika ðel peˈɾu], ; Quechua: Piruw Republika; Aymara: Piruw Suyu), is 'n republiek in die weste van Suid-Amerika, net suid van die ewenaar. Peru het 'n oppervlakte van 1 285 216 km² en 'n bevolking van 32 495 510 in 2019. Dit word begrens deur Colombia en Ecuador in die noorde, Brasilië en Bolivië in die ooste, Chili in die suide en die Stille Oseaan in die weste. Die hoofstad en grootste stad is Lima. Peru het drie amptelike tale: Spaans, Quechua en Aymara. Peru was tussen 1542 en 1821 'n Spaanse kolonie.[7]

Geografie[wysig | wysig bron]

Nasa-Satellietbeeld van Peru

Peru is volgens oppervlakte na Argentinië en Brasilië die derde grootste land in Suid-Amerika. Dié land se geografie word deur die Andesgebergtes in die suide en die weste asook die Amasonebekken in die ooste en noorde gekenmerk.

Die Amasonerivier se twee bronriviere, die noordelike Río Marañón en die suidelike Río Ucayali, ontspring in Nevado Mismi, Arequipa, in die Peruaanse Andes. Naby Iquitos kom die twee takke bymekaar en vorm die Amasonerivier. Ander belangrike sytakke in Peru sluit in Rio Juruá, Río Madre de Dios, Rio Purus en Río Putumayo.

Die grootste see is die Titicacameer in die Andes op die grens met Bolivië.

Peru se hoofstad Lima is aan die sentrale kus langs die Stille Oseaan geleë. Ander belangrike stede sluit in Arequipa in die suide, die Inkahoofstad Cusco in die sentrale Andes en Iquitos in die noordelike Amasonebekken.

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Die vesting van Machu Picchu, 'n ikoniese simbool van die pre-Columbiaanse Peru en sedert 1983 'n Unesco-wêrelderfenisgebied

Die langste tydperk van Peruaanse geskiedenis is net voor die Spaanse verowering van die Inka-ryk onder Francisco Pizarro in die laat 15de eeu. Die vroegste bewyse van die mens in Peru dui daarop dat die mens omtrent tienduisend jaar gelede van die ander kontinente teen die einde van die laaste ystydperk in die Pleistoseen Suid-Amerika bereik het.

Die eerste Peruaanse georganiseerde bendes en stamme was jagters en versamelaars. Die jag van die Suid-Amerikaanse camelids in die Andiese hooglande (veral guanacos), visvang en skulpvisoes langs die Stille Oseaankus was die belangrikste ekonomiese aktiwiteite. Hulle het ook klipwerktuie uitgekap.

Die progressiewe ontdekking van die landbou (Argaïese tydperk) het 'n toenemend groeiende ekonomie toegelaat. Landbou-siklusse, oorheers deur die sterrekundige priesters, het dit met met groot krag toegerus. Dit is dus geglo dat die eerste komplekse organisasies teokratiese van aard was. Die eerste tempels het langs die sentrale kus en die sentrale noordelike en sentrale hooglande ontstaan. Hulle het die Andes-beskawing ingelui.

As gevolg van die Salpeteroorlog (1879–1883) moes Peru sy suidelikste gedeeltes aan Chili afstaan. Sedertdien is die stad Arica suid van die Chileens-Peruaanse grens geleë.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (en) Shugart, Matthew Søberg (September 2005). “Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns”. Graduate School of International Relations and Pacific Studies. Besoek op 31 Augustus 2017.
  2. (en) Shugart, Matthew Søberg (Desember 2005). “Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns”. French Politics 3 (3): 323–351. doi:10.1057/palgrave.fp.8200087.
  3. (es) Perú: Estimaciones y Proyecciones de Población Total, por Años Calendario y Edades Simples, 1950–2050”. National Institute of Statistics and Informatics.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Peru”. Internasionale Monetêre Fonds. URL besoek op 12 Maart 2019.
  5. (en) 2018 Human Development Report”. United Nations Development Programme: 2018. URL besoek op 12 Maart 2019.
  6. (en) Gini Index”. Wêreldbank. URL besoek op 12 Maart 2019.
  7. (en) Peru”. CIA World Factbook. Central Intelligence Agency. URL besoek op 12 Maart 2019.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]