Saldanhabaai

Hierdie artikel handel oor die baai. Vir die dorp, sien Saldanha; en die munisipaliteit, sien Saldanhabaai Munisipaliteit.

Saldanhabaai
'n Satellietbeeld van Saldanhabaai, met Langebaan-strandmeer aan die suidekant. Schaapeneiland is by die aansluiting van die baai en strandmeer geleë.
Koördinate:	33°1′S 17°57′O
Ligging:	Wes-Kaap, Suid-Afrika
Soort:	Baai van die Atlantiese Oseaan
Lengte:	12 km
Breedte:	10 km
Uitvloei:	Atlantiese Oseaan

Saldanhabaai (Engels: Saldanha Bay) is 'n see-inham en hawe aan die suidweskus van die provinsie Wes-Kaap, (Suid-Afrika), 90 seemyl (140 kilometer) noord van Kaapstad. Saldanhabaai vorm die grootste natuurlike hawe in die land en aan die weskus van Afrika.

Saldanhabaai is ook die naam van die plaaslike owerheid wat uit ses dorpe bestaan: Saldanha, Vredenburg, St. Helenabaai, Paternoster, Hopefield en Langebaan. Voor die huidige munisipale bestel in 2000 in werking getree het, het Saldanha, Vredenburg, Paternoster en St. Helenabaai saam die Weskusskiereiland-oorgangsraad gevorm, terwyl Hopefield en Langebaan afsonderlike munisipaliteite was. Volgens die sensus van 2011 was die bevolking toe 99 193. Die munisipale gebied beslaan 1 767 vierkante kilometer en die hoofkwartier is op Vredenburg.

Geskiedenis

Hoedjeskop op Saldanha van Kusweg af gesien.

Saldanhabaai is vernoem na Antonio da Saldanha, die kaptein van 'n skip in Alfonso d' Albuquerque se vloot, wat Suid-Afrika in die jaar 1503 besoek. Aanvanklik dra Tafelbaai in Kaapstad hierdie naam (maar wel in sy Portugese vorm, Agoada de Saldanha), wat eers in 1601 gewysig is na sy huidige benaming. Die naam "Saldanhabaai" is toe oorgedra na die inham aan die weskus.

Op 18 April 1688 land die Nederlandse skip Voorschooten met 21 Franse Hugenote-vlugtelinge aan boord in Saldanhabaai. Die vlugtelinge is in opdrag van die destydse Kaapse kommandeur Simon van der Stel na die Kaap gehaal, waar hulle plase in die Drakensteinvallei ontvang het.

Weens die droë hinterland het Saldanhabaai oor 'n lang tydperk geen rol in Suid-Afrika se seevaart en ekonomie gespeel nie. Tydens die Tweede Wêreldoorlog was die baai egter weens sy strategiese ligging 'n belangrike ankerpunt vir skeepskonvooie. Tot 1967 was 'n walvisabattoir by Donkergat in bedryf.

Die huidige hawegeriewe, wat danksy 'n uitgestrekte stapelgebied groot hoeveelhede erts kan berg en verskeep, is deur die Suid-Afrikaanse Yster en Staal Industriële Korporasie Beperk (Yskor) ontwikkel vir die uitvoer van ystererts uit Sishen in die Noord-Kaap. Saldanha Staal (nou deel van die Mittal-groep), 'n staalfabriek, is as deel van die projek opgerig. In 1977 het die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste die Sishen-Saldanha Spoorlyn by Yskor oorgeneem. Die hawehoof van sowat 1,8 kilometer lank verbind sedert 1976 die vasteland met Marcuseiland.

Geriewe

Die Transnet-ysterertsterminaal uit die lug gesien

Saldanha huisves die krygsfakulteit van die Universiteit van Stellenbosch, die Militêre Akademie van die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag en die SAS Saldanha, 'n opleidingsentrum van die Suid-Afrikaanse Vloot.

Siviele skepe, wat die hawe gereeld aandoen, sluit 'n groot verskeidenheid vissersbote, sportbote en jagte in. Saldanhabaai is 'n gewilde bestemming vir watersportentoesiaste.

Sowat 4 km oos van Transnet se haweterminaal is Aquarius MOGS Saldanha se ru-oliegeriewe. Die firma bedryf 'n belangrike bergingsterminaal, waar verskillende tipes ru-olie ook binnetenks vermeng word. Dit verskaf belangrike verspreidingslogistiek vir die wêreldwye oliemark deur die Atlantiese en Indiese Oseaan-skeepvaartroetes te verbind. In 2025 word dit deur Aquarius Energy besit.

Die plaaslike visverwerkingbedryf steun onder meer op kreef, mossels, en oesters; daarnaas word ook seegras verwerk.

Die dorp beskik oor drie laerskole (Saldanha, St. Andrew's en Diazille) en die Hoërskool Diazville. Die Weskusskool vir leerders met spesiale onderwysbehoeftes is ook hier geleë asook 'n duikskool wat studente van oor die hele wêreld lok.

Omgewingsbewaring

Ingang tot Saldanhabaai

Die “Stand van die Baai”-verslag is 'n jaarlikse verslag oor die omgewingswelstand van Saldanhabaai. Die verslag word deur die Saldanhabaai-watergehalteforumtrust opgestel wat sedert die eeuwending wetenskaplike monitering en analise van die verskillende ekologiese aanwysers in die baai en aanliggende Langebaan-strandmeer doen.

Die verslag vir 2019 het aangedui dat dat die bevolking van brilpikkewyne, Kaapse malgasse en etlike waadvoëlspesies in die baai en strandmeer sedert die eeuwending dramaties afgeneem het en 'n laagtepunt bereik het. Die voorkoms van visspesies in die baai het insgelyk ook dramaties verminder van tussen tien tot twintig spesies in 1986, tot net ses of sewe spesies in 2019. Benewens laer diversiteit het hul bevolkingsgrootte ook afgeneem, ten spyte van hul voedselbronne wat bestendig blyk te wees.

Broeikolonies van seevoëls is op die sewe eilande in en om Saldanhabaai aanwesig. Pikkewyngetalle en dié van die Kaapse malgas, seemeeue en kuifkopkormorante het dramaties toegeneem ná verwydering van ghwano in die 1960's op dié eilande verbied is. Sedert die eeuwending was daar egter 'n dramatiese ommekeer. Hierdie bevolkingafnames is grootliks aan die afname in die voorkoms van hul prooispesies, sardyne en Kaapse ansjovis, te wyte. Sardyne was tewens in 2019 byna afwesig van die Weskus.

'n Hoë voorkoms van indringerspesies soos eendmossels en die Mediterreense mossel word ook deur toenemende skeepsaktiwiteite en mari-kultuur (mariene-teelt) meegebring. Weens die besoedelde baaiwater is dit onveilig om hier te swem of om die plaaslike mossels te nuttig. Water van Peperbaai bevat byvoorbeeld kommerwekkend hoë vlakke van spoormetale soos lood, kadmium, koper en sink in die bodemsediment. Ten spyte van die metaalbesoedeling is 'n toename in bentiese makrofauna (bodemdiere) tog in 2019 aangeteken. ArcelorMittal en ander plaaslike nywerhede het hul eie afvoerwater begin hersirkuleer, wat 'n verbetering in die baai se watergehalte tot gevolg het.

Besienswaardighede

Besienswaardighede sluit die Hugenote-gedenkteken, die voetslaanpaaie van Oranjevlei en die Hoedjieskop-bewaringsgebied in.

Inwoners

Saldanhabaai is ryk aan geskiedenis - die eerste vooraanstaande families wat hier gevestig was: Jannie Kotze en die Sadies. Die Kotze's het in die vroeë 1800's die plaas Kliprus besit, waar heelwat van hulle familielede nog begrawe lê. Daarna het hulle na Oorlogsvlei, Kalkrug en Pienaarspoort (vandag Blouwaterbaai) toe getrek. Die Sadies het op Prospect Hill gewoon. Afstammelinge van hierdie families is Jan Albertyn van Darling, Merle Albertyn Kappelmann en Freda Davidson van Saldanha.

Woonbuurte

Omdat Saldanha 'n plattelandse dorp van gemiddelde grootte is, is daar nie werklik sprake van voorstede nie. Nietemin is daar duidelik afgemerkte woonbuurte wat die inwoners self ken en wat hulle gebruik om na verskillende dele van die dorp te verwys.

Oorwegend blanke woonbuurte:

• Blouwaterbaai
• Die Lane
• Hillside
• Hoogland
• Parkersdorp
• Saldanha Heights

Oorwegend bruin woonbuurte:

• Des van Diemen Village (Hopland)
• Diazville
• White City

Oorwegend swart woonbuurte:

• Irak
• Middelpos

Eilande in en om die baai

Broeikolonie van Kaapse malgasse op Malgas-eiland. Die eiland word by die Weskus- Nasionale Park ingesluit.

• Jutten – 45 hektaar – Weskus- NP
• Schaapeneiland – 30 hektaar – Weskus- NP
• Vondeling – 21 hektaar
• Marcuseiland – 17 hektaar – Weskus- NP
• Malgas – 8,3 hektaar – Weskus- NP
• Meeuwen – 7 hektaar
• Jacob's Rock

Eksterne skakels

• Die stadsraad se amptelike webwerf