Tiglat-Pileser III

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Tiglat-Pileser III
Koning van Assirië
Tilglath pileser iii.jpg
Tiglat-Pileser III: stele van die mure van sy paleis (British Museum, Londen).
Bewind 745727 v.C.
Volle naam 𒆪𒋾𒀀𒂍𒊹𒊏 (Akkadies,
Tukultī-apil-Ešarra)
Ander titels Koning van Babilon
Koning van Sumer en Akkad
Gesterf 727 v.C.
Voorganger Assur-nirari V
Opvolger Shalmaneser V
Vader Assur-nirari V

Tiglat-Pileser III[1] (uit Hebreeus: תִּגְלַת פִּלְאֶסֶר; Akkadies: 𒆪𒋾𒀀𒂍𒊹𒊏 Tukultī-apil-Ešarra, "my vertroue is in die seun van Ešarra") was in die 8ste eeu v.C. (745-727 v.C.) ’n prominente koning van Assirië[2] wat gevorderde burgerlike, militêre en politieke stelsels in die Nieu-Assiriese Ryk ingestel het.[3][4]

Hy het die Assiriese troon tydens ’n burgeroorlog oorgeneem en die koninklike familie vermoor. Hy het groot veranderings in die regering teweeggebring en die doeltreffendheid en sekuriteit daarvan grootliks verbeter. Hy het Assirië se eerste vaste leër op die been gebring.[5][6]

Tiglat-Pileser III het ’n groot deel van die Antieke Nabye Ooste onderwerp; in die suide sy mede-Mesopotamiërs in Babilonië en Galdea, asook verskeie volke van die Arabiese Skiereiland; in die suidweste Israel, Juda, Filistea, Samarra, Moab, Edom, die Suteërs en Nabatea; in die noorde Urartu, Armenië en Skitië in die Kaukasus, Krimmerië aan die Swartsee, en Nairi; in die noordweste ’n groot deel van oostelike en suidwestelike Klein-Asië, insluitende die Hetiete, Frigië en Karië; in die weste die Grieke van Siprus en Aram (die hedendaagse Sirië), en die Mediterreense stadstate Fenisië/Kanaän; in die ooste Persië, Medië, die Gutiërs, die Manneërs en Elam. Later tydens sy bewind is hy ook in Babilonië as koning gekroon.

Tiglat-Pileser III het opstand teen die Assiriese bewind ontmoedig deur middel van die gedwonge deportasie van duisende mense dwarsoor sy ryk. Hy was een van die suksesvolste militêre aanvoerders in die wêreldgeskiedenis – hy het die grootste deel van die wêreld verower wat aan die Assiriërs bekend was.

Herkoms[wysig | wysig bron]

Die troonsteler Pulu was voorheen ’n goewerneur in Kalag/Nimrud[7][3] en ’n generaal. Hy het sy Assiriese troonnaam (Tiglat-Pileser) gevorm uit dié van twee meer wettige voorgangers. Hy het homself in inskripsies beskryf as die seun van Adad-nirari III, maar die akkuraatheid van dié bewering is onseker. Hy het midde-in ’n burgeroorlog in 745 v.C. die troon oorgeneem. In die bloedige bewindsoorname is die ou koninklike familie uitgemoor[3] en daarna het die nuwe monarg Assirië uitgebrei om die oorlewing daarvan te verseker.[3]

’n Stele wat in 1894 by Tell Abta ontdek is, toon die naam Tiglat-Pileser bo-oor dié van Salmaneser IV geskryf. Dit, tesame met ongerymdhede op die Assiriese Koningslys, laat dit lyk of Tiglat-Pileser wel ’n troonsteler was en dat hy rekords oor sy drie onmiddellike voorgangers laat vernietig het. Verder was hy in Babilonië as Pulu bekend en sy seun as Ululayu.[8] Die feit dat Pulu en albei sy seuns Assiriese name aangeneem het, is nog ’n aanduiding dat hulle buitelanders was wat die Assiriese troon oorgeneem het tydens die opstand van Kalag. Die identifisering van Pul (Die Bybel, 2 Konings 15:19) as Tiglat-Pileser III word onderskraag deur die ontdekking en interpretasie van die Fenisiese inskripsie van Incirli, waarvan reël 5 lees: פאל מל[ך] אשר רב ("Pu'lu, die groot koning van Assirië").[9]

Bewind[wysig | wysig bron]

Tiglat-Pileser III, ’n basreliëf van die koning se sentrale paleis in Nimrud, Mesopotamië.

Die Assiriese mag in die Antieke Nabye Ooste het geweldig toegeneem danksy Tiglat-Pileser se militêre hervormings en sy veroweringsveldtog. Nadat hy die troon bestyg het, het hy (in Annaal 9; dit is 745 v.C., sy eerste bewindsjaar) beweer hy het Babilonië geannekseer van Babilon tot die Persiese Golf[10] en een van sy eunugs as goewerneur aangestel.

Ook in sy eerste bewindsjaar het hy die magtige koninkryk Urartu (Armenië) oorgeneem, waarvan die heerskappy tot by Klein-Asië, Noord-Mesopotamië, Wes-Iran en Sirië gestrek het; daar het hy ongeëwenaarde perde vir sy oorlogstrydwaens gekry.[11] Hy het ook die Mede verslaan voordat hy teen die Nieu-Hetiete, Siriërs en Fenisiërs oorlog gemaak en hulle verslaan het. Hy het ook Arpad in 740 v.C. ingeneem ná ’n beleg van drie jaar en dit as ’n provinsie geannekseer (waarna hy ’n eunug as goewerneur aangestel het).

Volgens Assiriese inskripsies uit 740 v.C., die vyfde jaar van sy bewind, het hy ’n oorwinning behaal oor Ussia, koning van Juda, wie se prestasies in 2 Kronieke 26 beskryf word.

Hy het ook Damaskus, die Arabiere, Menahem van Israel en Azriyau van Sam'al verslaan en hulle moes heffings aan hom betaal.[12] In 737 en 736 v.C. het hy sy aandag op Iran toegespits en die Mede en Perse verslaan.[12] Volgens Tiglat-Pileser se inskripsies is baie inwoners slawe gemaak en na ander dele van die Assiriese Ryk gedeporteer, nes sy voorgangers dikwels gedoen het. Wanneer plekke oorgeneem is, is die gevangenes vermoor en hul liggame aan pale voor die stad ten toon gestel.

In Oktober 729 v.C. het Tiglat-Pileser algehele beheer oor Babilon oorgeneem, die Babiloniese koning gevange geneem en homself verklaar tot "koning Pulu van Babilon".

Bybelse weergawe[wysig | wysig bron]

In die Bybel word beskryf hoe Tiglat-Pileser III altesaam 34 ton silwer as heffing van koning Menahem van die Koninkryk Israel geëis het (2 Konings 15:19) en later sy opvolger, koning Peka, verslaan het (2 Konings 15:29).

Tiglat-Pileser III neem ’n dorp oor.
Tiglat-Pileser III staan bo-oor ’n vyand. Basreliëf van die sentrale paleis.

Peka het ’n bondgenootskap gesluit met Resin, koning van Aram, teen Agas van Juda, wat die Assiriese monarg se hulp gevra het met die tempel se goud en silwer. Tiglat-Pileser het gou gereageer. Hy het eers met sy leër aan die ooskus van die Middellandse See afgemarsjeer en al die kusstede tot by Egipte oorgeneem. Dit het sy vyand se toegang tot die see afgesny. Daarna het hy Israel se leër verwoes en die Rubeniete, Gadiete en Manassestam as krygsgevangenes weggevoer na Galag, Gabor, Hara en die Gosanrivier (1 Kronieke 5:26). Hy het ’n marionetkoning in Peka se plek aangestel. Hy het sy veldtog afgesluit deur noord en wes op te trek, Aram te verwoes en Damaskus te verower. Hy het Resin vermoor en die bevolking na Kir weggevoer (2 Konings 16:9).

Hierna was die Assiriese bondgenootskap nie tot Agas se voordeel nie (2 Kronieke 28:20).

Hervormings[wysig | wysig bron]

Nadat hy die troon bestyg het, het Tiglat-Pileser verskeie hervormings in verskillende sektore van die Assiriese staat deurgevoer, wat moontlik Assirië se heerskappy oor die Nabye Ooste herstel het.

Die eerste hervorming was daarop gemik om ’n stokkie te steek voor die mag van die Assiriese hoë amptenare, wat tydens die bewind van sy voorgangers buitensporig geraak het. Amptenare het dikwels hul eie veldtogte gelei en hul eie steles opgerig, dikwels sonder om die koning eens te noem.[13] Sedert sy vroegste inskripsies (en dus van die begin van sy bewind af) het hy dikwels genoem dat hy eunugs as goewerneurs aangestel het oor nuwe provinsies wat hy verower het. Hy het ook die grootte van die provinsies verklein om die goewerneurs se hulpbronne en dus mag te verklein indien hulle in opstand sou wou kom. Daar was dus meer provinsies, meer goewerneurs (van wie die meeste eunugs was) en minder mag per goewerneur.

Die tweede hervorming was in die weermag. In plaas daarvan om ’n hoofsaaklik Assiriese weermag te hê wat net in die somer op veldtogte gegaan het, het Tiglat-Pileser groot getalle soldate uit verowerde volke in die weermag opgeneem. As gevolg hiervan is die Assiriese weermag aansienlik uitgebrei en kon hulle deur die jaar op veldtogte gaan.

Nalatenskap[wysig | wysig bron]

Tiglat-Pileser III se verowerings en hervormings het gelei tot die vestiging van die Nieu-Assiriese Ryk as ’n ware ryk. Hy het ’n koninklike paleis in Kalag/Nimrud gebou (die sogenaamde "sentrale paleis"), wat later deur Esarhaddon afgebreek is. Hy het sy koninklike annale laat graveer oor die basreliëfs wat sy militêre prestasies uitgebeeld en die paleis versier het.

Ná sy dood is hy opgevolg deur sy seun Ululayu, wat die naam Shalmaneser V aangeneem en verdere veldtogte in die Levant onderneem, Egipte verslaan en Samaria verower het.

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. Spelling volgens 2 Konings, 1-2 Kronieke
  2. Tadmor 1994, p. 29.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Healy 1991, p. 17
  4. Frye, Wolfram & Dietz 2016.
  5. Howard 2002, p. 36.
  6. Schwartzwald 2014, p. 24.
  7. Die stad Nimrud word in Genesis 10:11-12 Kalag genoem.
  8. Nemet-Nejat 1998, p. 38.
  9. Kaufman 2007, pp. 7–26
  10. Tadmor 1994, p. 43.
  11. Luckenbill 1927, p. 84.
  12. 12,0 12,1 Roux, Georges. Ancient Iraq
  13. Shafer 1998, pp. 32–33.

Bronne[wysig | wysig bron]

  • Healy, Mark (1991). The Ancient Assyrians. London: Osprey. ISBN 1-85532-163-7. OCLC 26351868.
  • Howard, Michael (2002). Transnationalism in Ancient and Medieval Societies: The Role of Cross-Border Trade and Travel. McFarland. p. 36. ISBN 978-0786468034.
  • Kaufman, Stephen A. (2007). “The Phoenician Inscription of the Incirli Trilingual: A Tentative Reconstruction and Translation”. MAARAV 14: 7–26.
  • Luckenbill, D. D. (1927). Ancient Records of Assyria and Babylonia. II. Chicago.
  • Nemet-Nejat, Karen Rhea (1998). Daily Life in Ancient Mesopotamia. p. 38.
  • Schwartzwald, Jack (2014). The Ancient Near East, Greece and Rome: A Brief History. McFarland. p. 24. ISBN 978-0786478064.
  • Shafer, A.T. (1998). The Carving of an Empire: Neo-Assyrian Monuments on the Periphery. pp. 32–33.
  • Tadmor, Hayim (1994). The Inscriptions of Tiglath-Pileser III, King of Assyria: Critical Edition, with Introductions, Translations, and Commentary. Jerusalem: Israel Academy of Sciences and Humanities.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]