Klipdassie

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Klipdassie[1]
Rock Hyrax SA.jpg
Wetenskaplike klassifikasie
Koninkryk:
Filum:
Klas:
Orde:
Familie:
Genus:
Procavia

Storr, 1780
Spesie:
P. capensis
Binomiale naam
Procavia capensis
(Pallas, 1766)
Rock Hyrax area.png
Verspreiding

Die klipdassie (Procavia capensis) is 'n dassie wat dwarsoor Suid-Afrika voorkom. Hulle staan ook bekend as die klipdas.

Die klipdassie (Procavia capensis) is die bekendste verteenwoordiger van die dassiefamilie (Procaviidae), waarvan die voorlopers aan olifante, renosters en tapirs verwant was. Klipdassies is klein, maar fris geboude, bruinerige diere met kort ore en merkwaardige pote met hoewe.

Die hoewe, asook die kiestande, stem ooreen met die van renosters. Die diere kom in Afrika, die Nabye Ooste en Arabië voor en leef in groot kolonies in klipperige gebiede. Hulle is planteters wat min water drink, wat meebring dat die urinekonsentraat baie hoog is. Die neerslag wat oorbly nadat die water uit die urine verdamp hel, staan as klipsweet bekend.


Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Die klipdassie se Afrikaanse naam dateer uit die vroeë Suid-Afrikaanse geskiedenis. In 1601 het 'n Nederlander, kaptein Joris van Spilbergen, op die huidige Dasseneiland (in die Atlantiese Oseaan, wes van Yzerfontein) aan land gegaan en na sy vertrek geskryf oor onder meer 'n aantal diere wat volgens hom soos die "steendasch" (die Europese ratel) gelyk het. Die diere waarvan hy gepraat het, was Procavia capensis, hoewel hulle glad nie soos die betrokke ratels lyk nie.

Die "steendasch" het later "klipdassie" geword. Van Spilbergen het ook gevind dat die vleis van klipdassies baie smaaklik is. Dit het glo soos lams - of skaapvleis geproe, en om die tekort aan vars vleis aan die Kaap te verlig, het hy klipdassies op Dasseneiland laat vang en hulle op Robbeneiland vrygelaat om aan te teeI. Ook Jan van Riebeeck het van klipdassievleis gehou, en hy het jagpartye na Dasseneiland onderneem om klipdassies te jag.

Hy was ook baie begaan oor die welstand van die klipdassies wat op Robbeneiland vrygelaat is, en in 1653 het hy beveel dat soveel moontlik van die diere op die eiland geplaas moet word. 'n Jaar later het hy selfs die jag op klipdassies verbied sodat hulle kon aanteel.

Bou[wysig | wysig bron]

Klipdassie naby Hardap-dam, Namibië
Skedel, gevind in Namibië (2012)

Hul kleur wissel van grysbruin tot vaalbruin met 'n geel of rooi skynsel en fyn swart spikkeltjies. Op die rug is daar 'n langwerpige kol swart hare wat by ander soorte dassies wit of geel is. Die soogdier het nie 'n stert nie, hulle lyk amper soos marmotte. Die mannetjie (3,2 – 4,7 kg) is effens swaarder as die wyfie (2,5 – 4,2 kg).

Die klipdassie (Procavia capensis) is 'n klein, bruinerige dier wat soos 'n marmot of 'n konyn met baie kort ore lyk. Klipdassies en ander dassies, wat hoofsaaklik in kleur en leefwyse verskil, vorm die familie Procaviidae en was vroeër in die orde van die hoefdiere (Ungulata) ingedeel, maar word tans in 'n eie orde, Hyracoidea, geklassifiseer.

Die pote van hierdie diere is baie eienaardig. Daar is 5 tone (waarvan een rudimenter is) aan die voorpote, en 3 aan die agterpote. Die binnekantste toon van elke agterpoot eindig in 'n gekromde klou, terwyl die ander tone almal in kort naels of hoewe eindig wat net in grootte van die van renosters verskil.

Die pote is van soolkussings voorsien. Wanneer die dier tussen rotse beweeg, word die kussings op so ʼn wyse teen die rotse gedruk dat ʼn lugleegte ontstaan wat meebring dat die sool vassuig. Klierafskeiding hou die sole voortdurend klam. Die bokaak dra een paar snytande wat goed ontwikkel is en net soos die van knaagdiere geboe is.

Dit groei ook weer namate dit afgeslyt word. In die onderkaak kom 2 paar snytande voor. Daar is 'n oop ruimte tussen die snytande en die maaltande, wat soos die van 'n renoster lyk. 'n Ander kenmerk van die klipdassie is die klier wat op 'n haarlose deel van die vel bo-op die rug voorkom. Die kleur van die langerige haarklossies wat daaromheen groei en dit bedek, is altyd ligter as die van die dier se pels. Daar word aangeneem dat dassies 'n baie ou dieregroep is wat uit hoefdiere ontstaan het. Hoewel daar 'n enorme verskil in grootte is, is hierdie diertjies aan olifante, renosters en tapirs verwant.

Fossiele van byna 40 miljoen jaar gelede wat gevind is, dui egter daarop dat die vroeë voorgangers baie groter was en selfs so groot soos perde kon gewees het.

Habitat en gewoontes[wysig | wysig bron]

Hulle verkies om op rotse, kranse of klipkoppies met 'n bedekking van bosse of bome te bly. Hulle eet gras, struike en kruide. Die dier is daglewend. Hulle bly in kolonies wat wissel van vier tot 'n paar honderd met 'n geordende hiërargie. Hulle kan goed boomklim en sit eers in die son om warm te word voor hulle begin wei. Een tot ses kleintjies word na 'n dratyd van ±7½ maande gebore; tussen September en Oktober in die winterreënvalgebiede en Maart en April in die somerreënvalgebiede.

Hule het baie natuurlike vyande: bruin hiëna, luiperd, breëkoparend, witkruisarend en die Afrikaanse jagarend. lipdassies kom in klipperige gebiede in Afrika, die Nabye Ooste en Arabië voor. Hulle is baie sosiaal en leef in groot kolonies van tot 60 diere saam. Die kolonies word gevorm deur afsonderlike families wat uit een volwasse mannetjie, ʼn aantal wyfies en hul kleintjies bestaan. Hulle is by uitstek dagdiere wat baie lief is om bo-op die rotse in die son te sit en bak.

As die diere hul skuilings in rotssplete of tussen klippe verlaat, hou 'n aantal mannetjies altyd wag en waarsku hulle die res as daar gevaar dreig. Hul gehoor- en gesigsvermoë is baie skerp en hulle beskik oor ʼn aantal verskillende geluide waarmee hul kan kommunikeer. Klipdassies is planteters wat hoofsaaklik van blare, gras, bessies en boombas leef. Hulle drink selde en hul maaginhoud is dan ook in vergelyking met die van ander diere baie droog, met die gevolg dat die urinekonsentraat bale hoog is.

Sodra die water uit die uitgeskeide urine verdamp het, bly daar 'n witterige neerslag van verskillende soute oor. Dit staan bekend as klipsweet (hyraceum), wat volgens boererate in poeiervorm vir blaasaandoenings en sekere vrouesiektes gebruik kan word. Klipsweet word ook vir die bereiding van parfuum gebruik. Die versameling van klipsweet word vergemaklik deurdat klipdassies die gewoonte het om almal op dieselfde plek te urineer. 'n Klipdassiewyfie is 7 maande dragtig en gewoonlik word 2 of 3 kleintjies in 'n skuilplek tussen ratse gebore. Soms word tot 6 kleintjies op 'n keer gebore. Hulle kan reeds by geboorte sien en is binne 'n kort tyd selfstandig. Klipdassies se natuurlike vyande is luiperds, wildehonde, rooi- en wildekatte, roofvoëls en muishonde, maar omdat hierdie jagdiere deur die mens uitgeroei word, het klipdassies in sekere gebiede 'n plaag geword wat die weiding van kleinvee vernietig.

Ander dassies[wysig | wysig bron]

Die ander verteenwoordigers van die familie Procaviidae word in 2 genera ingedeel, naamlik Heterohyrax en Dendrohyrax. Eersgenoemde is so nou aan die klipdassie verwant dat sommige dierkundiges hulle ook onder die genus Procavia klassifiseer. Die bekendste spesie van die genus is die geelkoldas (Heterohyrax brucei), wat in Namibië, Noord Gauteng en verder noordoos aangetref word. 'n Ander spesie, Heterohyrax syriaca, kom in Sirië en ander Midde-Oosterse lande voor.

Dit is die dasse waarvan daar in die Bybel in Ps 1 04:1 8 melding gemaak word. Die leefwyse en voorkoms van die geelkoldas verskil feitlik glad nie van die van die klipdassie nie. Opvallend is egter dat die hare oor die rugklier wit is. Die meeste spesies boomdasse, ook genoem bosdasse (genus Dendrohyrax) is boomlewend en kom in die woudstreke van Afrika voor. Een spesie, Dendrohyrax arboreus, word ook langs die Natalse ooskus aangetref.

Hulle woon in hol boomstamme of in digte loof en is nagdiere. Die draagtyd en gewoonte om op dieselfde plek te urineer, stem met die van klipdassies ooreen, maar die wit hare oor die rugklier is langer en kan orent staan wanneer die dier opgewonde is.

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

* Wêreldspektrum, 1982, ISBN 0908409567 band

Bron[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]