Renoster

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Renoster
Tydperk: Eocene–Recent
'n Witrenoster by Mpofu, Oos-Kaap, Suid-Afrika
Wetenskaplike klassifikasie
Koninkryk: Animalia
Filum: Chordata
Klas: Mammalia
Orde: Perissodactyla
Familie: Rhinocerotidae
Gray, 1821
Verspreiding
Verspreiding
Genera

Ceratotherium
Dicerorhinus
Diceros
Rhinoceros

Die renoster is die grootste lewende landsoogdier met die uitsondering van die olifant. Daar bestaan tans vyf spesies renosters wêreldwyd: drie spesies in Asië en twee in Afrika. Altwee die spesies van Afrika kom ook in Suid-Afrika voor, en is die witrenoster en die skaarser swartrenoster. Die meeste renosters is bedreigde spesies.

Renosters word veral gekenmerk deur die horings wat aan die voorkant van hul kop groei. Die horings is van keratin gemaak, dieselfde materiaal as menslike naels en hare, maar word in sommige lande fyngemaal en in tradisionele medisyne gebruik. Daar is dus 'n groot aanvraag na renosterhoring, en per gewig kan dit dieselfde prys as goud op die swartmark haal. Suid-Afrika het tans 'n baie groot probleem met rensosterstropery, en honderde renosters word jaarliks onwettig vir hul horings gejag.

Benaming[wysig | wysig bron]

Die naam renoster kom via Latyns vanaf die Grieks ῥῑνόκερως (rhinokeras), wat 'n samestelling van ῥῑνο (rhino) betekende "neus" en κέρας (keras) betekende "horing" is. In Nederlands word daar deesdae dan ook van 'n "neushoorn" gepraat. Dit is 'n leenvertaling van die oorspronklike Griekse woord. Net soos in die geval met kameelperd het Afrikaans die outydse Latynse benaming behou, terwyl moderne Nederlands 'n nuwe naam vir die dier gekry het.[1]

Daar heers 'n mate van onsekerheid oor waar die name wit- en swartrenoster vandaan kom, aangesien daar byna geen kleurverskil tussen hulle is nie. Een algemene verklaring is dat die Afrikaanse/Nederlandse naam wat destyds vir die witrenoster gebruik is die wye/wijderenoster was. Dit sou na die grasvretende witrenoster se wye bek verwys het. Die Engelse sou dan hierdie wyd foutiewelik as white vertaal het, en dit sou dan weer op sy beurt in Afrikaans vertaal word as witrenoster.[2] Die swartrenoster is dan die spesie wat die teenoorgestelde van die witrenoster is.

Hierdie verklaring word egter betwis, en daar is geen duidelike antwoord te vinde nie.[3] Die gebruik van "wyd" of "wydbek" renoster is nêrens in 18e en 19e eeuse Nederlandse geskrifte aan die Kaap opgeteken nie. As dit 'n algemene naam vir die dier was sou mens verwag het dat dit ten minste êrens genoem word. In Engels is die naam white rhinoceros vir die eerste keer in 1798 opgeteken, en van die begin af was daar bespeigelings oor die naam se oorsprong. Daar is 'n hele reeks verduidelikings wat oor die volgende eeu voorgestel is, onder andere: die witrenoster is moontlik effens ligter as die swartrenoster; die swartrenoster se vel is met mis en modder besmeer wat hom swart laat voorkom, die witrenoster se horing is 'n ligter kleur aan die binnekant.[2][3] Die teorie dat white rhinoceros 'n korrupsie van 'n Afrikaanse woord is, is eers in 1930 geopper en het aanvanklik nie veel aanhang geniet nie, maar is in die 1950's gepopulariseer. Dit is dus net een van menigte teorieë.[3]

Voorkoms[wysig | wysig bron]

Die renosterfamilie (rhinocerotidae) is herbivore wat gekenmerk word deur hulle aansienlike grootte (weeg meer as 'n ton), 'n dik beskermende vel van 1,5 – 5 cm dik, betreklike klein breinvolumes (500 – 600 g) in vergelyking met hul liggaamsgrootte, en die teenwoordigheid van een of meer groot horings bo-op die voorkant van hul koppe.

Die gemiddelde gewig van volwasse renosters wissel van 700 – 800 kg vir die kleinste spesie, die Sumatraanse renoster, tot meer as 2000 kg vir die Wit- en Indieserenosters. Die grootse witrenosters weeg in die omgewing van 3600 kg. Die renosterbulle is gewoonlik swaarder as die koeie.

Sommige spesies, soos die wit- en Indieserensosters eet meestal gras, terwyl ander spesies, soos die swart- en Sumatraanse renosters meestal blare eet. Renosters het nie voortande wat gebruik word om plantmateriaal mee af te byt nie, maar gebruik eerder hul lippe om kos mee te pluk. Hulle lippe het dan ook kenmerklike vorme, met grasvretende renosters wat plat bree lippe het wat goed werk om gras mee te pluk, en blaarvretende renosters wat skerper gepunte lippe het.

Die renosters in Suid-Afrika (wit- en swartrenosters) asook die Sumatraanse renoster het almal twee horings. Die voorste horing is aansienlik groter as die agterste een. Ander spesies, soos die Indiese- en Javaanse renoster het egter slegs een horing.

Verskillende spesies[wysig | wysig bron]

In die moderne era is daar vyf renosterspesies: die witrenoster en swartrenoster in Afrika, en die Javaanse renoster, Sumatraanse renoster en Indiese renoster in Asië.

Witrenoster

Die witrenoster (Cerarotherium simum) van Afrika is die renosterspesie wat nog die volopste in die wêreld voorkom. Die totale bevolking van hierdie soort in die natuur beloop 20 170 indiwidue (2010), waarvan die oorgrote meerderheid van 18 800 indiwidue (2010) in Suid-Afrika voorkom.[4] Die witrenoster het, nes die swartrenoster, twee neushorings, maar 'n meer "vierkantige" bolip as die swartrenoster s'n. Hierdie lip gebruik hy om gras na sy mond te "vee". Aangesien dit 'n grasvreter is, word die witrenoster gewoonlik gesien met sy kop grond toe gebuig.

Twee witrenosters by Waterberg, Namibië.
Swartrenoster

Die swartrenoster (Diceros bicornis) is baie skaarser as die witrenoster. Volgens skattings was daar in 2010 nog slegs 4 880 van dié renosterspesie in lewe. Hoewel hierdie aantal 'n verdubbeling van die aantal swartrenosters in 1995 is, is dit nog 90% minder as wat daar drie (mens)geslagte gelede was.[5] Dié renostersoort het ’n lang, gepunte bolip (in teenstelling tot die vierkantige bolip van die witrenoster), wat dit gebruik om blare en fyn takkies mee beet te kry om te vreet. Hierdie renoster word daarom, in teenstelling met die witrenoster, gewoonlik met sy kop in die lug waargeneem.

'n Swartrenosterkoei en haar kalf in die Nasionale Etoshawildtuin, Namibië.
Javaanse renoster

Die Javaanse renoster (Rhinoceros sondaicus) is die mees bedreigde renostersoort. In die Ujong Kulon Nasionale Park op Java (Indonesië) is daar net nog 60 van hulle oor. In 2010 is die laaste Javaanse renoster in Viëtnam deur stropers afgemaai.[6] Hulle massa kan vergelyk word met die Swartrenoster s'n (900 -2300 kg). Daar is net een horing wat tot 20 cm lank kan word. Hulle lewe in die woud.[7]

'n Tier val 'n Javaanse renosterkalfie aan
Sumatraanse renoster

Die Sumatraanse renoster (Dicerorhinus sumatrensis) is die kleinste lewende renostersoort, met 'n gemiddelde gewig van so 700-800 kg. Alhoewel hulle oorspronklik in byna die hele Suidoos-Asië voorgekom het, is hulle deesdae kritiek bedreig, en slegs in Sumatra, Borneo en Maleisië te vinde. Daar is waarskynlik minder as 250 Sumatraanse renosters oor. Die renoster word gekenmerk deur voue in sy dik vel, wat soos ringe rondom sy lyf loop. Daar is twee voue; 'n opmerklike vou net na sy voorpote, en 'n minder prominente vou net voor sy agterbene.

Die Sumatraanse renoster se vel maak plooie net agter die voorpote en net voor die agterpote
Indiese renoster

Die Indiese renoster (Rhinoceros unicornis) kom in 'n paar streke in Noord-Indië voor en daar is omtrent 2600 renosters wat nog oor is. Hulle het slegs een horing, en hul lyf word bedek deur dik plooiende vellae wat soos skilde of pantserwering lyk. Die Nederlandse naam vir die dier is dus ook 'n pantserneushoorn. Gemiddelde massa is tussen 1800 en 2200 kg.

Die Indiese renoster se vel maak prominente voue wat soos pantserlae lyk

Sien ook[wysig | wysig bron]

Bronnelys[wysig | wysig bron]

  1. http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/neushoorn
  2. 2,0 2,1 ETIMOLOGIEWOORDEBOEK VAN AFRIKAANS (EWA) EN SUPPLEMENT op CD
  3. 3,0 3,1 3,2 Rookmaker (2003) "Why the name of the white rhinoceros is not appropriate" , Pachyderm Jan-Jun 2003, toegang via http://www.rhinoresourcecenter.com/pdf_files/117/1175858144.pdf op 11 Junie 2016
  4. Emslie, R. (2012). “"Ceratotherium simum"”. IUCN Rooilys van Bedreigde Spesies. Weergawe 2014.2. Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur. URL besoek op 9 September 2014.
  5. Emslie, R. (2012). “"Diceros bicornis"”. IUCN Rooilys van Bedreigde Spesies. Weergawe 2014.2. Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur. URL besoek op 9 September 2014.
  6. worldwildlife.org”.
  7. savetherhino.org”.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Wiktionary-logo-af.png Vir woordeboekinligting, sien die bladsy renoster op WikiWoordeboek