Boom

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
'n Rooihoutboom, die hoogste boomspesie op aarde

In plantkunde is 'n boom 'n meerjarige plant met 'n langwerpige stam wat gewoonlik takke en blare ondersteun. Sommige definisies van 'n boom kan nouer wees, insluitend slegs houtplante met sekondêre groei, plante wat bruikbaar is as hout of plante bo 'n bepaalde hoogte. In wyer definisies is langer palms, boomvarings, piesangs en bamboes ook bome. Bome is nie 'n taksonomiese groep nie, maar sluit 'n verskeidenheid plantspesies in wat onafhanklik 'n stam en takke ontwikkel het as 'n manier om bo ander plante uit te toring om vir sonlig te kompeteer. Die meerderheid boomspesies is angiospermae of hardehoutsoorte; baie van die res is gimnospermae of sagtehoutsoorte. Bome is geneig om langlewend te wees, sommige word etlike duisende jaar oud. Bome bestaan al vir 370 miljoen jaar. Daar word beraam dat daar sowat drie biljoen volwasse bome in die wêreld is.

'n Boom het tipies baie sekondêre takke wat vry van die grond deur die stam ondersteun word. Hierdie stam bevat tipies houtagtige weefsel vir sterkte, en vaskulêre weefsel om materiaal van een deel van die boom na 'n ander te vervoer. Die meeste bome word omring deur 'n laag bas wat as 'n beskermende versperring dien. Onder die grond vertak die wortels en sprei wyd uit; hulle dien om die boom te anker en vog en voedingstowwe uit die grond te onttrek. Bo die grond verdeel die takke in kleiner takke en lote. Die lote dra gewoonlik blare, wat ligenergie opvang en dit deur fotosintese in suikers omskakel, wat die voedsel vir die boom se groei en ontwikkeling verskaf.  

Bome plant gewoonlik voort met behulp van sade. Blomme en vrugte kan teenwoordig wees, maar sommige bome, soos konifere, het eerder stuifmeelkegels en saadkeëls. Palms, piesangs en bamboes produseer ook sade, maar boomvarings produseer eerder spore.  

Bome speel 'n beduidende rol om erosie te verminder en die klimaat te modereer. Hulle verwyder koolstofdioksied uit die atmosfeer en stoor groot hoeveelhede koolstof in hul weefsels. Bome en woude bied 'n habitat vir baie spesies van diere en plante. Tropiese reënwoude is een van die mees biodiverse habitatte ter wêreld. Bome bied skadu en skuiling, hout vir konstruksie, brandstof vir kook en verhitting, en vrugte vir kos sowel as baie ander gebruike. In sommige dele van die wêreld krimp woude omdat bome afgekap word om die hoeveelheid grond wat vir landbou beskikbaar is, te vergroot. As gevolg van hul lang lewe en bruikbaarheid, is bome nog altyd eerbiedig, met heilige bome in verskeie kulture, en hulle speel 'n rol in baie van die wêreld se mitologieë.

Dit is bekend dat sommige bome soos die moerassipres (Taxodium distichum) van die oostelike Verenigde State meer as 2 000 jaar oud kan word.[1] Sade van bome kan ook lank oorleef. Verskeie sade van die Judese dadelpalm, 'n uitgestorwe variëteit van Phoenix dactylifera, is vanaf 1963 te Masada in Israel gevind. Die sade het volgens koolstofdatering uit die eerste, tweede en vierde eeue voor Christus dateer, asook die eerste eeu n.C.. Etlike hiervan is tog tussen 2005 en 2014 ontkiem en het lewenskragtige dadelpalms van albei geslagte opgelewer.[2]

Beskermde spesies en eksemplare[wysig | wysig bron]

In Suid-Afrika geniet etlike boomspesies amptelike beskerming. Teen November 2021 het die Departement van Omgewing, Bosbou en Visserye reeds 52 inheemse boomspesies op die beskermde lys geplaas.[3] Eksemplare van hierdie spesies mag ingevolge die Nasionale Bosbouwet (Wet nr. 84 van 1998) nie vernietig, teruggesnoei, verwyder, geskenk, verhandel, vervoer of uitgevoer word sonder die nodige vergunning of lisensie van die departement nie.

Die mees onlangse spesies om tot die lys gevoeg te word is die rooi-ivoor, jakkalsbessie, manketti en omtisa (Umtiza listeriana) in 2021.[4] Ander bome wat deur die wet beskerm word is die kameeldoring, vaalkameeldoring, kremetart, peulmahonie, groendoring, poeierkwasboom, witgat, msasa, mingerhout, swartwortelboom, swazi-uiehout (Cassipourea swaziensis), boesmanstee, Indiese wortelboom (Ceriops tagal), bastertambotie, Pondo-treurdoring (Colubrina nicholsonii), hardekool, assegaai, bosveldsaffraan, bosveld-rooiklapperbos, ebbehoutghwarrie, moerasvy, silwerboom, Tongawortelboom (Lumnitzera racemosa), Pondo-boesmanstee (Lydenburgia abbottii), Sekhukhuni-boesmanstee (L. cassinoides), kusrooimelkhout, Lebombowattel, stinkhout, Gariep-harpuisboom (Ozoroa namaquensis), appelblaar, kasuur, breëriviergeelhout, Outeniekwageelhout, Henkel-se-geelhout, opregte geelhout, Barbertonse bergsuikerbos, Barbertonse veldsuikerbos, rooistinkhout, kiaat, rooiwortelboom, maroela, krinkhout, witmelkhout, Pondo-gifertjie (Tephrosia pondoensis), peperbasboom, Clanwilliamseder en Baviaanskloofseder.[5]

Die wet maak ook voorsiening vir die beskerming van besonderse individuele bome deur hulle as kampioenbome te verklaar. Sogenaamde "grootbome" benewens sekere lanings en aanplantings van historiese belang, hetsy inheems of uitheems, kan hierdeur beskerming verkry. Teen 2015 is amptelike beskerming reeds aan 82 Suid-Afrikaanse kampioenbome toegeken,[6] waaronder die Kanferlaning (Cinnamomum camphora) te Vergelegen, die Poskantoorboom (Sideroxylon inerme) in Mosselbaai, die Ou slaweboom (Quercus robur) in George en die Wonderboom (Ficus salicifolia) in Pretoria. Buite Suid-Afrika word registers van amptelike kampioenbome ook in Kanada, die Verenigde State, Verenigde Koninkryk en Nieu-Seeland gehou.

Hoofboomgroepe[wysig | wysig bron]

Blomdraende plante (Magnoliophyta; angiosperme)[wysig | wysig bron]

Dikotiele (Magnoliopsida) A – F[wysig | wysig bron]

Berkeboom (voorgrond) en Moepelboom (agtergrond) in herfs
Saailing van 'n koorsboom (Acacia xanthophloea), met die twee saadlobbe (bo en onder) van 'n dikotiele plant

H – P[wysig | wysig bron]

Nyssaceae: 'n Duifboom in blom

R – Z[wysig | wysig bron]

Geelmoepel in herfs

Monokotiele (Liliopsida)[wysig | wysig bron]

'n Judese dadelpalm, Metusalag genoem, te Ketura, Israel. Hierdie manlike plant het uit 2000 jaar oue saad ontkiem.

Konifere (Pinophyta; Sagtehoutbome)[wysig | wysig bron]

Ginkgos (Ginkgophyta)[wysig | wysig bron]

Peule is die vrugte van peulplante, d.i. struike en bome in die familie Fabaceae
Keëls, vrugte en sade van bome. Konifeersade kan dekades lank in hul keëls oorleef, voordat dit deur byvoorbeeld 'n bosbrand vrygestel word.

Broodbome (Cycadophyta)[wysig | wysig bron]

Varings (Pterophyta)[wysig | wysig bron]

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. Georgiou, Aristos (10 Mei 2019). "2,624-Year-Old Tree Discovered In North Carolina Swamp Is One Of The Oldest On Earth". newsweek.com. Newsweek. Besoek op 6 Maart 2020.
  2. Gillan, Joanna. "The Judean Date Palm: Extinct Tree Resurrected from Ancient Seeds". Ancient Origins. ancient-origins.net. Besoek op 26 November 2020.
  3. Daniel, Luke (2022-03-28). "UPDATE - These 4 types of trees are now protected in SA – disturbing them could land you in jail". businessinsider.co.za. Business Insider SA. Besoek op 19 Junie 2022.
  4. Creecy, Barbara Dallas (8 November 2021). "Goewermentskennisgewing nr. 1487 van 2021, National Forests Act: Proposed Amendments to List of Protected Tree Species Declared as Protected" (PDF). gov.za. Staatskoerant nr. 45435. Besoek op 20 Junie 2022.
  5. Creecy, Barbara Dallas (1 Maart 2021). "Goewermentskennisgewing nr. 15 van 2021, National Forests Act: List of protected tree species" (PDF). gov.za. Staatskoerant nr. 44204. Besoek op 20 Junie 2022.
  6. Zokwana, Senzeni (1 Maart 2021). "Goewermentskennisgewing nr. 1056 van 2015, Declaration of particular groups of trees "Champion Trees" under the National Forests Act, 1998 (Act no. 84 of 1998)," (PDF). gov.za. Staatskoerant nr. 39379. Besoek op 6 November 2015.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]