Soogdier

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
(Aangestuur vanaf Mammalia)
Spring na: navigasie, soek
Soogdiere
Tydperk: 167–0 m. jaar gelede
Wetenskaplike klassifikasie
Koninkryk: Animalia
Filum: Chordata
Klas: Mammalia
Linnaeus, 1758
Dolfyne in die Stille Oseaan.

Soogdiere is enige van 'n verskeidenheid warmbloedige vertebrata-diere van die klas Mammalia, insluitend mense,

Vandag is daar ongeveer 5000 spesies wat tot 26 ordes behoort.[1]

Alle huidige soogdiere is deur ses eienskappe gekenmerk.

  1. hulle het ore wat drie klein beentjies bevat
  2. die onderkaak bestaan uit net een been
  3. hulle het melkkliere en die kleintjies word met moedersmelk gevoed
  4. hulle het hare, hoewel dit nie die hele lyf hoef te bedek nie.
  5. hulle het 'n hart met vier kamers, hoewel dit by die monotreme nie heeltemal volledig is nie.
  6. hulle is warmbloedig, hoewel monotreme 'n laer temperatuur het

Die meeste word ook gekenmerk daardeur dat hul lewend deur hul moeders gebaar word, maar daar is van die soogdiere wat eiers lê.

Meeste soogdiere leef op land, alhoewel daar ook soogdiere is wat in die oseaan leef, soos die dolfyn en walvis. Die enigste vlieënde soogdier is die vlermuis. Suid-Afrika het die vinnigste landsoogdier, die jagluiperd. Suid-Afrika het ook die langste soogdier, die kameelperd en die grootste land-soogdier, die Afrika-olifant.

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Die soogdiere het 'n lang geskiedenis. Hulle stam van die Cynodonta, wat tot die Therapsides behoort, 'n groep wat reeds voor die dinosourusse bestaan het. Tydens die mesosoïkum het daar baie groepe soogdiere bestaan, die meeste van hulle was nie groter as 'n muis nie en heelparty van hierdie vorme het aan die Kryt-Paleogeen-grens uitgesterf. Van die mesosoïese groepe soos die Multituberculata, Gondwanatheria en Dryolestida het hierdie uitwissing wel oorleef, maar het later uitgesterf.

'n Vereenvoudigde stamboom sien so uit:[2][3]

Cynodontia
Mammaliaformes
Mammalia

Allotheria

Multituberculata



Gondwanatheria



Cladotheria
Theria

Eutheria

Placentalia


Metatheria

Marsupialia





Dryolestoidea




Australosphenida

Ausktribophenida†



Monotremata




Docodonta



Tritylodontida



Daar is drie groepe wat KT-uitwissing oorleef het en vandag steeds bestaan:

  1. die Monotremata -wat eiers lê-,
  2. die Marsupialia -wat die kleintjies in 'n buidel dra-
  3. die grootste groep: die Placentalia, wat beter ontwikkelde kleintjies kry omrde hul 'n nuwe orgaan het: die plasenta.


Deur genetiese navorsing het dit duidelik geword dat die Placentalia in vier groepe verdeel kan word en in watter tydperk hulle ongeveer ontstaan het: die laat Kryt. Saam met die Monotremata en die Marsupialia is daar dus ses groepe huidige soogdiere. [4]

Mammalia_223

Theria_164
Placentalia_93
Atlantogenata_90

Xenarthra_67



Afrotheria_73



Boreoeutheria_85

Euarchontoglires_77



Laurasiatheria_78





Marsupialia_78





Monotremata



Monotremata[wysig | wysig bron]

Platypus.jpg Echidna - melbourne zoo.jpg

Die oudste groep wat reeds in die Trias, ongeveer 223 mj geleë ontstaan het, is die Monotremata. Hulle is die eendbekdier en die mierystervarke. Hierdie soogdiere is die enigste wat steeds eiers lê en 'n laer liggaamstemperatuur het. Hulle is ook die enigste nie-Theria wat steeds bestaan. Hulle produseer melk en soog die kleintjies as sy uit die eier gekruip het, maar die moeder het geen tepels nie.

Vandag word hulle steeds net in Australië en op Nieu-Guinea aangetref. Daar is egter 'n fossiel van hulle uit die paleoseen van Argentinië gevind. [5]

Marsupialia[wysig | wysig bron]

Verwantskap tussen die 7 ordes buideldiere
Vombatus ursinus -Maria Island National Park Edit 2.jpg Opossum 1.jpg Sa-sleeping-koala.JPG

Ongeveer 164 mj geleë het die Theria verdeel in die Metatheria en die Eutheria. Nasate van die Metatheria, die Marsupialia of buideldiere word vandag -soos die kangaroe of die Tasmaniese duiwel- steeds in Australië en in Suid-Amerika aangetref. Noord-Amerika het ook een buideldier: die opossum. Hulle kry lewende jonge, maar die kleintjies is baie onderontwikkeld en bly in mama se buidel tot hulle groter geword het. Hulle suig vas aan 'n tepel.

Daar is sewe ordes, waarvan 3 in Suid-Amerika and die ander 4 in Australië

Placentalia[wysig | wysig bron]

Placentalia_93
Atlantogenata_90

Xenarthra_67



Afrotheria_73



Boreoeutheria_85

Euorchontoglires_77



Laurasiatheria_78





By die Eutheria, wat ongeveer 164 mj geleë verskyn, het 'n belangrike ontwikkeling plaasgevind. 'n Nuwe orgaan, die plasenta, het die verbinding tussen die moeder en die jong moontlik gemaak. Daardeur kan die kleintjie langer in die baarmoeder van sy moeder bly. Soogdiere wat se voortplanting 'n plasenta gebruik word die Placentalia genoem. Hulle is die grootste groep huidige soogdiere. Behalwe op Australië en Antarktika kom hulle op alle kontinente en in alle oseane voor.

In die Kryt-tydperk het die kontinente verder verbrokkel en daardeur het verskeie groepe Placentalia gevorm. Dit is moeilik om die presiese volgorde hiervan te bepaal, maar die nuuste werk van Tarver et al. (2015) sê dat eers (ongeveer 93 mj geleë) 'n noordelike groep, die Boreoeutheria, afgestig is van Gondwana s'n, die Atlantogenata. Daarná is die Atlantogenata omstreeks 90 mj verdeel in 'n Suid-Amerikaanse groep die Xenarthra en 'n Afrikaanse groep die Afrotheria. Die noordelike Boreoeutheria het later (ca. 87 mj) ook vertak in die Euarchontoglires en die Laurasiatheria.

Atlantogenata[wysig | wysig bron]

Atlantogenata_90

Xenarthra_67



Afrotheria_73



Die Atlantogenata het op die suidelike kontinent Gondwana ontstaan, wat ná 'n paar miljoen jaar in Suid-Amerika (met die Xenarthra) en Afrika (met die Afrotheria) verder verbrokkel is.

Xenarthra[wysig | wysig bron]

MC Drei-Finger-Faultier.jpg Gr. Ameisenbär auf Futtersuche.JPG Chaetophractus vellerosus3.jpg

Van hierdie Suid-Amerikaanse tak het net twee ordes oorgebly:

  1. Pilosa - die miervreters en die luiaards
  2. Cingulata - die gordeldiere

Hulle kom in Suid-Amerika voor, hoewel die armadillo ook in die Verenigde State aangetref kan word.

Aan die einde van die laaste Ystyd het baie megavorme verdwyn. Megalocnus het dalk 5000 jaar geleë nog op Kuba kan oorleef. Daar word gedink dat die mens hierdie vorme uitgewis het.[6]

Afrotheria[wysig | wysig bron]

Afrotheria
Paenungulata

Sirenia




Hyracoidea



Proboscidea




Afroinsectiphilia

Tubulidentata




Macroscelidea


Afrosoricidea

Chrysochloridae



Tenrecoidae






Dugong at the Sydney Aquarium (3506496824).jpg Rock Hyrax (Procavia capensis) (6437293107).jpg Elefant Masai Mara.jpg Aardvarks.jpg Eastern Rock Elephant Shrew.jpg NHM Chrysospalax trevelyani (cropped).JPG

Die Afrikaanse kontinent was lank 'n eilandkontinent en hierdie Afrikaanse tak van die Atlantogenata se nasate het daar ses ordes gevorm:

  1. Sirenia (lamantyne) -- lamantyne en doegongs
  2. Hyracoidea (dassies) -- die dassies
  3. Proboscidea (slurpeters) -- die olifante
  4. Tubilidentata (buistandige) -- die erdvark
  5. Macroscelidae (klaasneuse) -- die klaasneuse
  6. Afrosoricidea (tenreks, gouemolle)

Die meeste Afrotheria word ook vandag in Afrika aangetref, maar die slurpeters en die lamantyne het hulle voorkomsgebied oor die res van die wêreld uitgebrei. Baie van hulle -soos die mammoet- het later egter weer uitgesterf. Daar is lank gedink dat die Afrosoricida en die Eulipotyhpla (sien onder) tot een orde behoort, die Insectivora, maar genetiese inligtings het getoon dat dit glad nie waar is nie. Gouemolle en molle het amper dieselfde lewenswyse en sien amper dieselfde uit, maar die een behoort tot die suidelike Atlantogenata, die ander tot die noordelike Boreoeutheria.

Boreoeutheria[wysig | wysig bron]

Boreoeutheria_85

Euarchontoglires_77



Laurasiatheria_78




Die Placentalia op die noordelike kontinente, die Boreoeutheria het omstreeks 85 mj geleë in twee groepe vertak. Vandag kan hulle nasate op alle kontinente behalwe Antarktika en ook in alle oseane aangetref word.

Laurasiatheria[wysig | wysig bron]

Yezhik.jpg Steinbock 2006 08 2.jpg Hartmanns Mountain Zebra 010.jpg Square-townsend-fledermaus.jpg Badger Cornwall 3.jpg Scaly ant eater by by Dushy Ranetunge 1.jpg
  1. Eulipotyphla -- molle, krimpvarkies, skeerbekmuise
  2. Cetartiodactyla -- kamele, seekoeie, walvisse, beeste, bokke, skape
  3. Perissodactyla -- perde, esels, sebra's, renosters, tapirs
  4. Chiroptera -- vlermuise is die enigste Placentalia wat kan vlieg en ook in Australië en Nieu-Seeland aangetref kan word.
  5. Carnivora -- katte, honde, bere, seehonde,
  6. Pholidota -- ietermagog

Daar is lank gedink dat die walvisse en dolfyne 'n eie orde Cetacea vorm en die seehonde 'n orde Pinnipeda, maar genetiese navorsing het bewys dat die walvisse taamlik naverwant aan die seekoeie is en binne dieselfde orde Cetartiodactyla behoort, saam met kamele, wildsbokke en skape. Die seehonde behoort ook in een orde saam met die leeus, die wolwe en so meer.

Die Eulipotyphla is lank saam met die Afrosoricida in een orde Insectivora geplaas, maar die genetika het bewys dat dit op gesigsbedrog berus.

In Suid-Amerika het lank 'n hoefdierorde Meridiungulata bestaan, wat in die laaste Ystyd uitgesterf het. Genetiese navorsing op fossiele reste dui aan dat ook hierdie groep tot die Laurasiatheria behoort en dalk aan die perde en renosters verwant was.[7]

Euarchontoglires[wysig | wysig bron]

Hystrix africaeaustralis Blijdorp Rotterdam.JPG Polarhase 1 1997-08-04.jpg Stavenn Tupaia glis 00.jpg Kaguaani 02.jpg Gibraltar Barbary Macaque.jpg
  1. Rodentia -- knaagdiere: muise, rotte, ystervark
  2. Lagomorpha -- hase, konyne, pika's
  3. Scandentia -- boomspitsmuise
  4. Dermoptera -- kolugo's
  5. Primates -- nagapies, ape, mense

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

Eksterne Skakels[wysig | wysig bron]