Fries

vanuit Wikipedia, die vrye ensiklopedie.

Fries Frysk

Taalgebied :	Nederland (Friesland), Duitsland (Saterland, Nordfriesland)
Sprekers:	Moedertaal: 350 000 Totaal: 440 000
Taalfamilies:	Indo-Europees Germaans West-Germaans Ingweoons (Anglo-Fries) Fries
Amptelike status
Ampstaal :	Nederland (Friesland)
Taalbeheer :	Fryske Akademy
Kodes
ISO 639-1 :	fy
ISO 639-2 :	fry
ISO 639-3 :	fri — Wes-Fries frs — Saterland-Fries frr — Noord-Fries

Hierdie artikel handel oor die taal, Fries. Sien gerus Fries (dubbelsinnig) vir ander moontlike betekenisse van die term.

Fries (Wes-Fries: Frysk, Noord-Fries Fresk of Frasch; na die standaardtaal word ook as Friisk verwys) is 'n selfstandige taal wat deel uitmaak van die Noordseegermaanse groep van Wes-Germaans. In taalhistoriese opsig is Fries nou verwant aan Oud-Engels sodat daar dikwels ook na die Anglo-Friese taalgroep verwys word.^[1]

Die Friese taal word vandag deur sowat 440 000 mense in drie variante - Wes-, Oos- en Noord-Fries - langs die Nederlands-Duitse Noordseekus gepraat.

Die meeste Friessprekendes woon in die Noord-Nederlandse provinsie Friesland (Fryslân), terwyl kleiner taalgemeenskappe van Oos-Fries en Noord-Fries in die Duitse deelstate Nedersakse (in die dorp Saterland) en Sleeswyk-Holstein (distrik Noordfriesland) bestaan. Duitsland en Nederland erken Fries as 'n inheemse minderheidstaal. Die taal word beskerm deur die Europese Unie.

[wysig] Wes-Fries

Fries is een van die twee amptelike tale in Nederland. In Friesland praat ongeveer 440 000 mense die taal, waarvan 350 000 mense as 'n moedertaal. Die variant wat in Nederland gepraat word, word wetenskaplik Westerlauwers Fries genoem. Die Fries wat op die skole geleer word en wat vir amptelike dokumente gebruik word, is Standaardfries.

[wysig] Onderverdeling

Die huidige Friese taalgebied

Wes-Fries word onderverdeel in:

Westerlauwers Fries, wat weer onderverdeel kan word in:

Kleifries (in die Kleistreek)
Woudfries (in die Friese Wouden)
Suidwesthoeks (in die Suidwesthoek)
Hindeloopers (in Hindeloopen)
Aasters en Westers (op resp. Oos- en Wes-Terschelling)
Schiermonnikoogs of Eilanders (op Skiermonnikoog)

Op basis van Kleifries en Woudfries is een Standaardfries ontwikkeld, wat as onderwys- en bestuurstaal in Fryslân gebruik word.

Die Onse Vader in Standaardfries:

Us Heit
dy't yn de himelen is
Jins namme wurde hillige
Jins keninkryk komme
Jins wollen barre allyk yn 'e himel
sa ek op ierde
Jou ús hjoed ús deistich brea
En ferjou ús ús skulden
allyk ek wy ferjouwe ús skuldners
En lied ús net yn fersiking
mar ferlos ús fan 'e kweade
Want Jowes is it keninkryk en de krêft
en de hearlikheid oant yn ivichheid.

Die Friese taal self word in Westerlauwers Frysk genoem, in Noordfries: Friisk en in Saterfries: Fräisk.

[wysig] Noord-Fries en Oos-Fries

Tweetalige borde by 'n Duitse polisiekantoor in Husum (Noord-Friesland)

In Duitsland word Noord-Fries in die mees noordelike deelstaat Sleeswyk-Holstein aan die grens met Denemarke gepraat. Alhoewel sowat 60 000 mense in Noord-Friesland van Friese afkoms is, het slegs sowat 10 000 mense kennis van Noord-Fries.

Oos-Fries of Osterlauwersfries was vroeër die taal van die huidige streek Oos-Friesland in die noordweste van die Duitse deelstaat Nedersakse. Die Oos-Friese het reeds omtrent die jaar 1500 na Nederduits as die skryftaal vir belangrike dokumente oorgeskakel, en tot by die begin van die 19de eeu het Oos-Fries sy status as omgangstaal verloor. Die laaste taalgebiede op die Duitse Noordsee-eilande het tot by die begin van die 20ste eeu bestaan.

Saterfries, wat deur sowat 2 000 mense in die Nedersaksiese dorp Saterland (Saterfries: Selterlound) naas Hoogduits gepraat en deur 'n bykomende 2 000 mense verstaan word, is die laaste oorblywende dialek van Oos-Fries. Aangesien die dorp Saterland vroeër 'n baie afgeleë nedersetting was, is Saterfries as 'n selfstandige taal tot vandag toe bewaar, alhoewel daar 'n groot aantal Nederduitse leenwoorde in Saterfries voorkom. Die taal word tans ook weer deur kinders aangeleer.^[2]

[wysig] Klassifikasie

Indo-Europees
- Germaans
  - Wes-Germaans
    - Ingweoons (Anglo-Fries)
      - Fries

Die stamboom van die Friese taal kan miskien 'n bietjie verander, hierdie taal is al meer als 1300 jaar los van die Engelse, sodat die taal meer na Nederlands lyk as op Engels. Die band van die Friese taal met Engels is egter baie duidelik in woorde as grien, tsiis, tsjerke, sykje, dream, troch vir groen, kaas, kerk, soek, droom, deur (= Eng. 'through').

[wysig] Verwysings

[wysig] Eksterne skakels

Sien gerus Wikipedia se uitgawe in Fries

http://www1.fa.knaw.nl/noardfrysk/

Indo-Europese tale: Germaanse tale
Noord-Germaanse tale:
Deens \| Faroëes \| Nynorsk en Bokmål (Noors) \| Yslands \| Sweeds
Wes-Germaanse tale:
Afrikaans \| Duits \| Engels \| Fries \| Jiddisj \| Luxemburgs \| Nederlands \| Nedersaksies \| Skots
Oos-Germaanse tale:
Boergondies \| Goties \| Vandaals