Lugbesoedeling

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Lugbesoedeling van 'n Tweede Wêreldoorlogse produksie-aanleg.

Lugbesoedeling is enige vorm van kontaminasie van die atmosfeer met gasse, vloeistowwe of soliede afval of byprodukte wat menslike gesondheid en die welvaart van plante en diere in gevaar stel, of wat nuttige stowwe en materiale afbreek, sigbaarheid verminder, of ongewenste reuke produseer. Onder die lugbesoedelaars wat deur natuurlike prosesse vrygestel word, word slegs die radioaktiewe gas radon as 'n noemenswaardige gesondheidsgevaar geag. Radon is die byproduk van die radioaktiewe verval van uraanminerale in sommige rotstipes en sluip in die kelders in van huise wat op hierdie rots gebou is, en stel die inwoners van die woning in gevaar om longkanker te ontwikkel.

Elke jaar word biljoene tonne besoedelaars deur geïndustrialiseerde lande gegenereer. Die meeste besoedelstowwe kom uit bronne wat direk identifiseerbaar is, soos swaweldioksied (SO2) wat byvoorbeeld van elektriese kragsentrales kom wat steenkool of olie verbrand. Ander besoedelaars word gevorm deur die aktiwiteit van sonlig op voorheen vrygestelde reaktiewe stowwe. Osoon, 'n gevaarlike komponent van rookmis (smog), word byvoorbeeld gevorm wanneer koolwaterstowwe en stikstofoksiedes onder die invloed van sonlig met mekaar reageer. Osoon veroorsaak ook ernstige skade aan oeste. Aan die ander kant is osoon weer 'n belangrike komponent in die aarde se beskermende laag in die atmosfeer, die osoonlaag, en nadat in die 1980's waargeneem is dat fluoorkoolstowwe die osoon in hierdie beskermende laag in suurstof (O2) omskakel, is die gebruik van hierdie FK's begin uitfaseer.[1]

Van die grootste lugbesoedelaars is koolstofmonoksied (CO) wat met motoruitlaatgasse en sommige industriële prosesse vrygestel word, swaweldioksied (SO2) wat vrygestel word deur kragsentrales wat swawelbevattende olie of koolstof verbrand, PM10 partikelstof (TSP) wat by motoruitlaat, industriële prosesse, afvalverbranding, hitte- en kragopwekking, en die reaksie van besoedelgasse in die atmosfeer vrygestel word, lood (Pb) wat by motoruitlaat, loodsmelterye en battery-aanlegte vrygestel word, fotochemiese oksidante (hoofsaaklik osoon (O3, maar ook peroksie-asetielnitraat (PAN) en aldehiede) wat in die atmosfeer gevorm word by die reaksies tussen stikstofoksiedes, koolwaterstowwe en sonlig, nie-metaankoolwaterstowwe (soos etaan, etileen, propaan, butane, pentane, asetileen) wat by gasuitlaat van motors, die verdamping van oplossings, industriële prosesse, soliede afval-vernietiging en brandstofverbranding vrygestel word, en koolstofdioksied (CO2) wat by brandstofverbranding vrygestel word.[2]

Meteorologie en gesondheidskwessies[wysig]

Besoedelingskonsentrasie word gemoontlik deur atmosferiese skommelinge verlaag, wat afhang van weertoestande soos temperatuur, windspoed, en die beweging van hoë- en laedrukstelsels en hul interaksie met die plaaslike topografie, soos berge en valleie. Normaalweg daal temperatuur met 'n toename in hoogte bo seevlak. Soms kan 'n koue laag egter onder 'n warm laag lug vorm en 'n termiese inversie laat ontstaan; atmosferiese skommelinge word hierdeur vertraag en besoedelaars gader naby die aardoppervlak op. Inversielae kan vir verlengde tydperke onder 'n stilstaande hoëdrukstelsel onderhou word, veral indien windspoede boonop laag is.

Tydperke van slegs drie dae van swak atmosferiese aktiwiteit kan tot hoë konsentrasies gevaarlike materiale in hoë-besoedelingsareas lei, en dit kan in ernstige gevalle tot gesondheidskade en selfs die dood lei. 'n Inversielaag bo-oor Donora, Pennsilvanië in die VSA het in 1948 asemhalingssiektes by meer as 6 000 mense laat ontstaan het tot die verlies van twintig lewens gelei.[1] Erge lugbesoedeling in Londen het in 1952 tussen 3 000 lewens geëis en 700 in 1962.[1] Die vrystel van metiel-isosianaat in die lug tydens 'n termiese inversie het in Desember 1984 'n ramp in Bhopa (Indië) veroorsaak toe 3 300 hul lewens verloor het en 20 000 siek geraak het[1] Die effekte van langtermyn blootstelling tot lae konsentrasies besoedeling is nie wel bekend nie; dié wat egter veral vatbaar is, is baie jong of ou mense, rokers, werkers wat in hul werk aan giftige materiale blootgestel word, en mense met hart- of longkwale. Ander effekte van lugbesoedeling is die moontlike besering van vee en die beskadiging van oeste.

Die eerste tekens van lugbesoedeling is gewoonlik esteties en onskadelik. Hierdie tekens is byvoorbeeld verlaagde sigbaarheid weens klein deeltjies wat in die lug hang, of slegte reuke, soos die reuk van vrot eier wat deur waterstofsulfied geproduseer word by pulp- en papiermeule.

Bronne[wysig]

Die verbranding van steenkool, olie en petrol dra tot veel van die besoedeling in die lug by. Meer as 80% van die swaweldioksied, 50% van die stikstofoksiedes, en 30 tot 40% van die partikelstof wat in die VSA in die lug vrygestel word, word deur fossielbrandstofkragsentrales, industriële kokers, en residensiële kaggels veroorsaak. Tagtig persent van die koolstofmonoksied en 40% van die stikstofoksiedes en koolwaterstowwe kom van die verbranding van petrol en diesel in motors en vragvoertuie (trokke). Ander belangrike bronne van lugbesoedeling sluit in yster- en staalmeule, sink-, lood- en kopersmelterye, munisipale verbranders, olierafinaderye, sementaanlegte, en stikstof- en swaelsuur-aanlegte.

Beheer[wysig]

Potensiële besoedelaars kan bestaan in die stowwe wat 'n chemiese of verbrandingsproses binnegaan (soos lood in petrol), of dit kan as gevolg van die proses self geproduseer word. Koolstofmonoksied is byvoorbeeld 'n algemene produk van interne verbrandingsenjins. Metodes om lugbesoedeling te beheer, is onder meer om die gevaarlike stowwe te verwyder voordat dit gebruik word, om die besoedelaars te verwyder nadat dit gevorm is, en om die proses te wysig sodat die besoedelaar nie gevorm word nie of net op lae vlakke ontstaan. Motoruitlaatbesoedelaars kan beheer word deur die brandstof so geheel as moontlik te verbrand, om die dampe van die branstoftenk, vergasser en die krukkas (die houer vir die kruk-as) te hersirkuleer, en om die uitlaat in katalitiese omskakelaars onskadelik te stel. Industrieel vrygestelde partikels kan in siklone, elektrostatiese presipitators, en filters vasgevang word. Besoedelgasse kan in vloeistowwe of soliede stowwe versamel word, of tot onskadelike stowwe verbrand word.

Grootskaalse effekte[wysig]

Die hoë rooktorings wat deur industrieë gebruik word, verminder nie besoedeling nie, maar laat dit net op hoër vlakke in die atmosfeer vry, sodat konsentrasies op die perseel verlaag word. Hierdie besoedelaars kan dan ver vervoer word en areas ver weg van die oorspronklike vrylating negatief affekteer. Swaweldioksied- en stikstofoksied- vrylatings van Brittanje veroorsaak suurreën in Noorweë en Swede.[1] Die pH, of relatiewe suur, van menige varswatermere is só drasties deur suurreën beïnvloed dat ganse visbevolkings uitgewis is. Swaweldioksieduitlaat en gevolglike vorming van swawelsuur kan ook verantwoordelik wees vir die vernietiging van kalksteen- en marmerkonstruksies op 'n ver afstand van die bron van hierdie besoedelaars.

Die wêreldwye toename in die verbranding van steenkool en olie sedert die laat 1940's het tot immer toenemende konsentrasies van koolstofdioksied gelei. Sommige wetenskaplikes beweer dat die gevlolglike ontstaan van 'n kweekhuiseffek, wat toelaat dat sonenergie die atmosfeer binnekom, maar verhoed dat die aarde die hitte in die vorm van infrarooibestraling weer uitstraal, moontlik tot 'n verwarmingstendens lei wat die globale klimaat kan affekteer en tot die smelt van die ys by die pole kan lei.

Regeringsaksies[wysig]

Verskeie lande het standaarde in wetgewing in plek gestel om die konsentrasievlakke in so 'n mate te reguleer sodat dit laag genoeg is om onsadelik vir openbare gesondheid te wees. Bronuitlaatstandaarde is ook gespesifiseer om die vrystel van besoedelaars in die lug te beperk sodat luggehaltestandaarde bereik kan word. Die aard van die probleem verg egter die implementering van internasionale omgewingsooreenkomste, en daartoe het 49 lande in Maart 1985 toegestem op 'n Verenigde Nasies-konvensie om die osoonlaag te beskerm. Hierdie Montreal-protokol, wat in 1990 ooreengekom is, het vir die uitfasering van sekere chloor- en fluoorkolstowwe teen die einde van die eeu gevra en het hulp aan ontwikkelende lande verleen om hierdie verandering te ondergaan. Bykomend is verskeie internasionale protokole in werking gestel om spesifiek te voorvalle van suurreën te bekamp.

Sien ook[wysig]

Verwysings[wysig]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 *"Air Pollution", Microsoft(R) Encarta(R) 99-ensiklopedie. (c) 1993-1998 Microsoft-korporasie. Alle regte voorbehou.
  2. "Major Air Pollutants", Microsoft(R) Encarta(R) 99-ensiklopedie. (c) 1993-1998 Microsoft-korporasie. Alle regte voorbehou.

Bronne[wysig]

  • "Air Pollution", Microsoft(R) Encarta(R) 99-ensiklopedie. (c) 1993-1998 Microsoft-korporasie. Alle regte voorbehou.
  • "Major Air Pollutants", Microsoft(R) Encarta(R) 99-ensiklopedie. (c) 1993-1998 Microsoft-korporasie. Alle regte voorbehou.