Italië

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Repubblica Italiana
Italiaanse Republiek
Vlag van Italië Wapen van Italië
Vlag Wapen
Volkslied: Il Canto degli Italiani
(Italiaans vir: "Die Lied van die Italianers")
Ligging van Italië
Hoofstad Rome

41°54′N 12°29′O / 41.900°N 12.483°O / 41.900; 12.483

Grootste stad Rome
Amptelike tale Italiaans
Regering Unitêre parlementêre
grondwetlike republiek
Sergio Mattarella
Giuseppe Conte
Onafhanklikheid
Vorming
• Unifikasie
• Republiek


17 Maart 1861
2 Junie 1946
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
301 338 km2  (71ste)
116 347 myl2
2,4
Bevolking
 - 2016-skatting
 - 2011-sensus
 - Digtheid
 
60 589 445[1] (23ste)
59 433 744[2]
201,3 / km2 (63ste)
521,4 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2018-skatting

$2 378 miljard[3] (12de)
$39 145[3] (32ste)

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2018-skatting

$2 049 miljard[3] (8ste)
$33 725[3] (27ste)

MOI (2015) Green Arrow Up Darker.svg 0,887[4] (26ste)  –  baie hoog
Gini (2016) 33,1[5] –  medium
Geldeenheid Euro (€) (EUR)
Tydsone
 - Somertyd
MET (UTC+1)
MEST (UTC+2)
Internet-TLD .it
Skakelkode +39

Italië (Italiaans: Italia, [iˈtaːlja], ), amptelik die Italiaanse Republiek (Repubblica Italiana, [reˈpubblika itaˈljaːna]), is 'n land in Suid-Europa wat - naas die Povallei in Noord-Italië - grotendeels uit die stewelvormige Appenyne-skiereiland sowel as twee ander groot eilande in die Middellandse See bestaan: Sisilië (Sicilia) en Sardinië (Sardegna). Daarbenewens behoort kleiner eilande in die Middellandse See soos Capri en Elba ook tot Italië. Die land het 'n gematigde Sentraal-Europese klimaat in die noorde en 'n Mediterreense in die suidelike landsdele.

Nasa-Satellietbeeld van Italië in Maart 2003
Die Alpynse meer Lago Maggiore op die grens tussen Italië en Switserland

Aan die noordekant word dit begrens deur die Alpe, en grens aan Frankryk in die noordweste, Switserland en Oostenryk in die noorde en Slowenië in die noordooste. Die onafhanklike lande van San Marino en die Vatikaanstad word as eksklawes deur Italiaanse gebied omsluit. In die suide is die eilandnasie Malta geleë wat nie deel van Italië is nie.

Dikwels word Italië as 'n land van besondere skoonheid beskryf - met 'n veeldvuldigheid aan landskapsvorme. Die noorde van die land word deur die ruwe bergwêreld van die Alpe beslaan. Die hoogste bergpieke is in die Monte Rosa-massief langs die grens met Switserland en in die Mont Blanc-massief in die Frans-Italiaanse grensgebied geleë. Net suid van die westelike Alpe het gletsers diep valleie in die bergrotse gesny en 'n Alpynse landskap van mere geskep wat suidwaarts tot die Povallei en die Piemont strek.

Toskane, 'n historiese landskap in westelike Sentraal-Italië, is een van die belangrikste kultuurlandskappe van Europa met 'n ryk geskiedenis. As kernland van die Renaissance het dit kulturele invloed ver buite Italië se grense uitgeoefen. 'n Tweede groot bergreeks, die Appenyne, strek vanaf die die Sentraal-Alpe suidwaarts. In die omgewing van Rome strek oor byna die hele wydte van die Italiaanse stewel-skiereiland. Dit vernou in Suid-Italië waar twee wye kusvlaktes aan weerskante van die berge geleë is - een langs die Tirreense See, die ander langs die Adriatiese See.

Groot dele van die suidelike Appenyne het as byna ongerepte wildernis bewaar gebly. Hierdie landskap is die habitat van dierspesies wat elders in Europa nog nouliks aangetref word, soos wolwe en bere. Tektonies is die suidelike Appenyne-bergwêreld een van die mees onstabiele streke in Europa met aktiewe vulkane, waaronder die majestueuse Vesuvius wat 'n konstante bedreiging vir die miljoenestad Napels en eilande in die Golf van Napels inhou. Wes en suidwes van Italië is die land se twee grootste eilande geleë, Sardinië en Sisilië.

Vanaf die eerste 1ste eeu v.C. tot die 5de eeu was Italië in 'n enkele ryk verenig, die Romeinse Ryk. Italië se besonderse topografie het vervolgens oor eeue heen die politieke geskiedenis en geografie van die land bepaal. Die bou van paaie is deur ontoeganklike bergterrein belemmer sodat kommunikasie, handel en ander betrekkinge tussen die verskeie landsdele dikwels tot 'n minimum beperk was. In Italiaanse stede en streke is sodoende 'n sterk onafhanklike gees geskep. Stadstate soos Venesië en Genua het hulle liewer tot die see gewend om handel met ander Mediterreense gebiede te dryf. Elke streek het sy spesifieke dialek van Italiaans en sy eie kookkuns ontwikkel.

Nog in 1847 was die land in politieke opsig verdeel in agt onafhanklike state en kon die Oostenrykse staatsman en minister van buitelandse sake Klemens von Metternich sy beroemde en omstrede uitspraak doen waarvolgens Italië eintlik geen nasie was nie, maar net une expression géographique, 'n suiwer geografiese term[6], terwyl die Italiaanse skrywer Umberto Eco in 'n onderhoud met die Franse dagblad Le Monde taal as die band beskryf het wat die verskillende streke van Italië en hul bewoners saamsnoer.[7]

In teenstelling met byvoorbeeld Frankryk en Engeland, wat reeds vroeg in hul geskiedenis as eenheidstate gevestig is, en net soos Duitsland, is die verskillende landsdele van Italië eers betreklik laat met die 19de eeuse Risorgimento-beweging in 'n gemeenskaplike monargie verenig wat tussen 1861 en 1946 deur die Huis van Savoje geregeer is. Vinnige industrialisering het bygedra tot die land se nuut verworwe status as een van Europa se groot moondhede wat vanaf die 1880's 'n koloniale ryk in Noord- en Oos-Afrika gevestig het.

Groot verliese is in die Eerste Wêreldoorlog gely waarin Italië tussen 1915 en 1918 aan die kant van die geallieerdes teen die Duitse Keiserryk en Oostenryk-Hongarye geveg het. Alhoewel die staatsgebied met die insluiting van Suid-Tirol vergroot is, het sosiale en politieke onluste 'n klimaat geskep wat die weg gebaan het vir die magsoorname deur die fascistiese beweging onder Benito Mussolini in 1922. As bondgenoot van die Spilmoondhede - die Duitse Ryk en Japan - het Italië 'n verpletterende neerlaag gely. Koloniale besittings in Afrika het ná die oorlog verlore gegaan, terwyl 'n klein gebied in die noordooste aan Joego-Slawië afgestaan moes word. In Junie 1946 is die monargiese regeringstelsel in 'n referendum verwerp en die Republiek Italië geproklameer.

Italië is 'n stigterslid van die Europese Unie en die NAVO asook 'n lidland van die Verenigde Nasies. In 1999 is die Euro-geldeenheid ingevoer en in 2002 die Euro-banknote en -muntstukke.

Geografie[wysig | wysig bron]

Die topografie van Italië

Italië het 'n oppervlakte van 301 300 km2 en is sodoende ietwat kleiner as die Suid-Afrikaanse provinsie Noord-Kaap (361 830 km2). Groot dele van die staatsgebied strek as Appenynse skiereiland ver in die Middellandse See uit, met 'n maksimale afstand tussen die uiterste noordweste en suidooste van 1 200 km. Die internasionale grens in die noorde strek oor 1 900 km (488 km met Frankryk, 734 km met Switserland, 430 km met Oostenryk en 232 km met Slowenië). Die kuslyn is heelwat langer met sowat 7 500 km.

35 persent van die oppervlakte word deur berggebiede (montagne) beslaan (veral die Noord-Italiaanse Alpe en die Appenyne-bergreeks in Sentraal-Italië), 23 persent deur vlaktes (pianure; die Povlakte in Noord-Italië is die grootste laagvlakte in Europa met 48 000 km2) en 42 persent uit heuwellande (colline).

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Italië het 'n groot invloed gehad op die kulturele en sosiale ontwikkeling van die hele gebied rondom die Middellandse See, en het ook die Europese kultuur sterk beïnvloed. Belangrike kulture en beskawings het daar voorgekom sedert pre-historiese tye. Na Magna Graecia, die Etruskiese beskawing en veral die Romeinse Ryk wat hierdie deel van die wêreld vir eeue oorheers het, was Italië die middelpunt van Europese wetenskap en kuns gedurende die Middeleeue en die Renaissance.

Moderne Italië het eers onlangs 'n land geword, op 17 Maart 1861, toe die meeste van die lande van die skiereiland verenig is onder Koning Viktor Emanuel II van die Savoje-dinastie, wat regeer het oor Sardinië en Piëmont. Die argitekte van die Italiaanse eenwording was Camillo Benso di Cavour, die hoofminister van Victor Emmanuel, en Giuseppe Garibaldi, 'n generaal en nasionale held. Rome self het vir 'n dekade daarna nog onder die regering van die Pous gebly, en het eers deel van die Koninkryk van Italië geword op 20 September 1870. Die Vatikaan is nou 'n onafhanklike staat wat omring word deur Rome.

Ekonomie[wysig | wysig bron]

Energievoorsiening[wysig | wysig bron]

Die Reschenmeer in Suid-Tirol is tussen 1947 en 1949 ingedam vir 'n nuwe waterkragsentrale. Landbougrond en die Middeleeuse Sint Katharinakerk in die dorpie Alt-Graun het in die damwater versink

Italië is sterk afhanklik van energie-invoere wat in sowat 79 persent van sy behoeftes voorsien. 'n Voorstel om hierdie afhanklikheid deur die hervatting van kernkragprojekte te verminder is in 'n referendum, wat op 12 en 13 Junie 2011 gehou is, deur Italiaanse kiesers verwerp.

Tans voorsien ruolie in 36 persent van die land se energiebehoeftes, gevolg deur aardgas met 35 persent, hernieubare energiebronne met 15 persent, vaste brandstowwe met 9 persent en ingevoerde elektrisiteit met vyf persent.[8]

Administratiewe verdeling[wysig | wysig bron]

Kaart van Italië
Nasa-Satellietbeeld van Rome

Italië word verdeel in 20 gebiede (regioni, enkelvoud regione), waarvan vyf 'n spesiale outonome status geniet, aangedui deur 'n *:

'n "Gebied" (Regione) sou beter in Afrikaans 'n provinsie genoem word, behalwe dat so 'n gebied weer verder in provinsies verdeel word. So byvoorbeeld vind mens die gebied Veneto (Regione Veneto) wat opgedeel is in provinsies soos Belluno, Padova, Rovigo, Treviso ens. Dit is hieruit duidelik dat 'n letterlike vertaling nie moontlik is nie, en dat die benaming "provincia" nie dieselfde betekenis het as "provinsie" in Afrikaans nie. (In Italiaans is "province" die meervoud van "provincia".)

Demografie[wysig | wysig bron]

Italië se bevolking van 60,5 miljoen is oneweredig oor die land versprei. So kontrasteer die dig bevolkte Noord-Italiaanse Povallei, waar die miljoenestede Milaan en Turyn en die groot agglomerasies rondom Verona, Vicenza en Padua geleë is, net soos die kusgebiede rondom Genua, Napels, Rome, Bari, Catania en Palermo met die yl bevolkte bergagtige binneland waar slegs twee stedelike nedersettings met bevolkings van meer as 300 000 aangetref word. Die hartland van die Suid-Italiaanse streke Kalabrië en Basilicata is net soos die binneland van die eiland Sardinië yl bevolk.

Kultuur[wysig | wysig bron]

Al is Italië 'n betreklik jong nasie as politieke entiteit, strek sy kulturele tradisies ver terug in die geskiedenis. Sy identiteit is gevorm in die glanstye van die Romeinse Ryk, die Renaissance- en die Baroktydperk. So is Italië die land met die meeste Unesco-wêrelderfenisgebiede (altesaam 53, waarvan 48 kulturele en vyf natuurerfenisgebiede).

Sport[wysig | wysig bron]

Italië teen Wallis tydens die Sesnasies-toernooi in 2007

Die by verre gewildste sport in Italië is sokker. Die Italiaanse nasionale sokkerspan, Gli Azzurri – "die bloues", is een van die suksesvolste nasionale sokkerspanne wêreldwyd en kon die FIFA Sokker-Wêreldbeker vier keer wen (1934, 1938, 1982 en 2006). Italiaanse sokkerspanne kon 48 belangrike Europese trofee oorwin wat van Italië die tweede suksesvolste nasie in Europa maak. Italië se hoogste sokkerliga is die Serie A, gevolg deur die Serie B.

Ander gewilde sportsoorte sluit in vlugbal, basketbal en rugby. Rugby geniet 'n goeie vlak van gewildheid, veral in die noorde van dié land. Die Italiaanse nasionale rugbyspan ding in die Sesnasies-toernooi met Engeland, Frankryk, Ierland, Skotland en Wallis mee en neem gereeld aan die Rugbywêreldbeker deel.

Die Giro d'Italia is 'n belangrike fietswedren wat elke Mei gehou word en tot die drie Grand Tours behoort, saam met die Tour de France en die Vuelta a España. In Formule Een word sedert 1950 die Italiaanse Grand Prix aangebied, oorwegend in Monza.

Italië het al verskeie groot sportgeleenthede soos twee FIFA Sokker-Wêreldbekers (1934 en 1990), een Olimpiese Somerspele (1960) en twee Olimpiese Winterspele (1956 en 2006) gehuisves.

Vakansiedae[wysig | wysig bron]

Die Festa della Liberazione is op 25 April 2009 in Florence gedenk
Die Festa della Repubblica is op 2 Junie 2005 in Italië gedenk
Datum Afrikaanse Naam Plaaslike Naam Opmerking
1 Januarie Nuwejaarsdag Capodanno  
6 Januarie Epifanie Epifania  
Veranderend Paassondag Pasqua  
Veranderend Paasmaandag Lunedì di Pasqua  
25 April Herdenking van bevryding Liberazione 1945
1 Mei Werkersdag Festa del Lavoro  
2 Junie Republiekdag Festa della Repubblica 1946
15 Augustus Hemelvaart Assunzione  
1 November Alle Heiligesdag Tutti i Santi  
8 Desember Onbevlekte Opneming Immacolata  
25 Desember Kersfees Natale  
26 Desember St. Stefandag Santo Stefano  
31 Desember Oujaarsdag San Silvestro  

Verwysings[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]


Vlag van Italië

Streke van Italië

Abruzze (Abruzzo)Apulië (Puglia)BasilicataKalabrië (Calabria)Kampanië (Campania)Emilia-RomagnaFriuli-Venezia GiuliaLatium (Lazio)Ligurië (Liguria)Lombardye (Lombardia)Marke (Marche)MolisePiëmont (Piemonte)Sardinië (Sardegna)Sisilië (Sicilia)Toskane (Toscana)Trentino-Suid-Tirol (Trentino-Alto Adige) • Umbrië (Umbria)
Valle d'AostaVeneto