Rusyn

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Rusyn
русинська бесіда, русиньскый язык
Gepraat in: Vlag van Hongarye Hongarye
Vlag van Kroasië Kroasië
Vlag van Pole Pole
Vlag van Roemenië Roemenië
Vlag van Oekraïne Oekraïne
Vlag van Serwië Serwië
Vlag van Slowakye Slowakye
Flag of the Czech Republic Tsjeggië 
Gebied: Sentraal- en Oos-Europa
Totale sprekers: 600 000[1]
Taalfamilie: Indo-Europees
 Slawies
  Oos-Slawies
   Rusyn 
Skrifstelsel: Latynse alfabet 
Amptelike status
Amptelike taal in: Flag of Vojvodina.svg Vojvodina (Serwië)
Gereguleer deur: geen
Taalkodes
ISO 639-1: rue
ISO 639-2: rue
ISO 639-3: rue

Rusyn word deur meeste buitestaanders as 'n enkele taal met die enkele SIL taalkode, rue beskou. Dit word egter deur sprekers self as twee tale gesien:

  • Karpate-Rusyn (ook bekend as Roeteens¹ of Oetereinvëlt)
  • Pannonië-Rusyn (ook bekend as Rusnak)

¹Roeteens is ook die naam van 'n uitgestorwe taal van die voorouer van Wit-Russies, Oekraïens en Rusyn was; sien Ou Roeteens.

Karpate-Rusyn (Roeteens)[wysig]

Die Rusyn taal van die Karpate (bergreeks op die grens van Tsjeggië, Slowakye, Pole, Roemenië en Oekraïne) is 'n Oos-slawiese taal (saam met Russies, Wit-Russies en Oekraïens) nou verwant aan Oekraïens. Dit word gepraat in die Transkarpate Gebied van Oekraïne, in Oos-Slowakye, Suid-Pole (waar dit baie keer łemkowski 'Lemko' genoem word, van hulle karakteristieke woord lem/лєм 'slegs'), en Hongarye. In die Oekraïne word die taal as 'n Oekraïense dialek beskou, maar verslae dui daarop dat sprekers hulle self gereeld as apart van Oekraïner sien.

Pogings om die taal te standaardiseer word belemmer deur die verdeling in drie lande wat daartoe lei dat elk van die lande 'n eiesoortige ortografie (in al die gevalle met die Cyrilliese alfabet) en taalkundige standaard, gebaseer op die Rusyndialekte, ontwikkel het. Die kulturele sentra van Karpate-Rusyn is Preaov in Slowakye, Uzhhorod en Mukacheve in Oekraïne, Krynica en Legnica in Pole, en Boedapest in Hongarye. Baie heel aktiewe Rusyne woon ook in Kanada en die VSA.

Dit is baie moeilik om 'n akkurate skatting van die aantal sprekers van Roeteens te gee, maar dit word soms op byna 'n miljoen gereken, meeste van die in Oekraïne en Slowakye. Die taal is onlangs in Slowakye as minderheidstaal erken met status as amptelike taal in munisipaliteite waar meer as 20% van die bevolking Rusyn praat.

In die inleiding van die boek "Slavic languages", geskryf in 1973, tien jaar voor glasnost, skryf Samuel Bernshtein oor "westelike Oekraïne" en die skryftaal wat hulle tot onlangs i.e., 1973 gehad het.

Pannonië-Rusyn (Rusnak)[wysig]

Die Rusyn taal wat in die Pannonië vlakte of meer konkreet gestel in die noordweste van Serwië en oostelike Kroasië gepraat word (daarom ook Joego-Slaafse-Rusyn, Vojvodina-Rusyn of Bačka-Rusyn) is nader aan die Wes-Slawiese tale, en veral aan Slowaaks. Vreemd genoeg word dit in die Oekraïne as 'n Oekraïense dialek en in Slowakye, deur Slowake, as 'n Slowaakse dialek beskou, terwyl dit eintlik 'n mikrotaal gebaseer op die Oostelike Slowaakse dialekte met Oos-Slawiese superstratum of bolaag (naamlik, Russiese Kerkslawies, Russies en Ou Roeteens), gesien behoort te word. Die mengsel is 'n gevolg van die feit dat dié Rusyne na Bačka van Oostelike Slowakye getrek het in ongeveer die middel van die 18de eeu, maar aangesien hulle Grieks Katoliek was, noue taalkundige en kulturele bande met die Oekraïne gehad het. Rusyn is een van die amptelike tale van die Serwiese Outonome Provinsie van Vojvodina.

Rusyne self noem hulle taal (бачваньска) руска бешеда of (бачваньски) руски язик. Hulle kulturele sentrum is Ruski Kerestur (Руски Керестур, Serwies Krstur).

Alhoewel die aantal Pannonië-Rusyn sprekers baie minder is as dié van Karpate-Rusyn (23 286 volgens 'n Joego-Slaafse sensus van 1981), het hulle die voordeel gehad om in 'n multinasionale staat te leef wat hulle 'n mate van minderheidsregte so vroeg as die 1970's gegee het. Daar is dus 'n geheel en al Rusynse sekondêre skool in Ruski Kerestur (met 250 skoolboeke wat tot dusver vir die skool en die laerskole gedruk is), 'n leerstoel vir Rusyn studies by Novi Sad Universiteit en gereelde televisie- en radioprogramme in Rusyn.

Die taal is gekodifiseer deur Mikola Kočia (Микола Кочиш) in Правопис руского язика ('Ortografie van Rusyn', 1971) en Ґраматика руского язика ('Grammatika van Rusyn', 1974) en word met Cyrilliese letters geskryf.

Literatuur oor Rusyn[wysig]

  • A new Slavic language is born. The Rusyn literary language in Slovakia. Ed. Paul Robert Magocsi. New York 1996.
  • Magocsi, Paul Robert. Let's speak Rusyn. Бісідуйме по-руськы. Englewood 1976.
  • Дуличенко, Александр Дмитриевич. Jugoslavo-Ruthenica. Роботи з рускей филолоґиї. Нови Сад 1995.

Verwysings[wysig]

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Rusyn (kategorie)
Wikipedia
Sien gerus Wikipedia se uitgawe in Rusyn
Indo-Europese tale: Satem-tale: Slawiese tale
Wes-Slawiese tale:
Kasjoebies | Polabies (†) | Pools | Slowaaks | Silesies | Sorbies (Neder-Sorbies, Opper-Sorbies) | Rusyn (Rusnak) | Tsjeggies
Oos-Slawiese tale:
Oekraïns | Russies | Rusyn (Roeteens) | Wit-Russies
Suid-Slawiese tale:
Bulgaars | Macedonies | Kerkslawies | Sloweens | Serwo-Kroaties (Bosnies, Kroaties, Serwies)