Kroasië

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Respublika Hrvatska
Republiek van Kroasië
Vlag van Kroasië Wapen van Kroasië
Vlag Wapen
Volkslied: Lijepa naša domovino
(Kroaties vir: "Ons mooi vaderland")
Ligging van Kroasië
Hoofstad Zagreb

45°48′N 16°0′O

Grootste stad Zagreb
Amptelike tale Kroaties
Regering Unitêre parlementêre
grondwetlike republiek
Ivo Josipović
Zoran Milanović
Onafhanklikheid
Onafhanklikheid
• Hertogdom
• Koninkryk
• Persoonlike unie met Hongarye
• Aansluiting by die
Habsburgse Ryk
• SHS-sesessie van
Oostenryk-Hongarye
• Stigting van die
Koninkryk van die
Serwiërs, Kroate en Slowene
(Joego-Slawië)
• Joego-Slawië word republiek
• Onafhanklikheid besluit
• Onafhanklikheid verklaar


8ste eeu
925
1102

1 Januarie 1527

29 Oktober 1918


4 Desember 1918

29 November 1943
25 Junie 1991
8 Oktober 1991
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
56 594 km2  (126ste)
21 851 myl2
1,09
Bevolking
 - 2011-sensus
 - Digtheid
 
4 284 889
75,8 / km2
196,3 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2014-skatting

$80,620 miljard[1]
$18 314[1]

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2014-skatting

$61,280 miljard[1]
$13 920[1]

MOI (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0,805[2] (47ste)  –  baie hoog
Gini (2008) Red Arrow Down.svg 30,5[3] –  laag
Geldeenheid 1 Kuna (kn) = 100 lipa (HRK)
Tydsone
 - Somertyd
MET (UTC+1)
MEST (UTC+2)
Internet-TLD .hr
Skakelkode +385

Die Republiek van Kroasië (Kroaties: Republika Hrvatska), oftewel Kroasië (Hrvatska), is ’n klein land tussen die Middellandse See en Sentraal-Europa, en is aan die Adriatiese See geleë. Dit was een van die republieke van die Sosialistiese Federale Republiek van Joego-Slawië, maar is sedert 1991 onafhanklik. Kroasië se hoofstad en grootste stad is Zagreb. Ander stede sluit in: Dubrovnik, Rijeka, Split, Pula, Osijek en Vukovar.

Kroasië beslaan sowat 56 594 km2 en het ’n uiteenlopende, hoofsaaklik kontinentale en Mediterreense klimaat. Dit het meer as duisend eilande aan die Adriatiese kus. Daar is 4,28 miljoen inwoners, van wie die meeste Kroate is. Die hoofgodsdiens is Katolisisme.

Die Kroate het in die vroeë 7de eeu in die hedendaagse Kroasië aangeland. Hulle het die gebied teen die 9de eeu in twee hertogdomme verdeel. Tomislav het teen 925 n.C. die eerste koning geword en Kroasië se status is so tot dié van ’n koninkryk verhoog. Die Koninkryk van Kroasië het sy onafhanklikheid byna twee eeue lank behou en sy hoogtepunt bereik tydens die bewind van koning Peter Krešimir IV en Dmitar Zvonimir. Die land het in 1102 ’n persoonlike unie met Hongarye gesluit. In 1527, toe die land bedreig is deur Ottomaanse besetting, het die Kroatiese parlement Ferdinand I van die Huis van Habsburg tot die troon verkies. In 1918, ná die Eerste Wêreldoorlog, is Kroasië ingesluit in die nie-erkende Koninkryk van die Slowene, Kroate en Serwiërs, wat van Oostenryk-Hongarye afgestig en verenig het om die Koninkryk van Joego-Slawië te vorm. ’n Onafhanklike fascistiese marionettestaat het tydens die Tweede Wêreldoorlog bestaan. Ná die oorlog het Kroasië ’n stigterslid en federale deelstaat geword van Joego-Slawië, ’n sosialistiese staat. In Junie 1991 het Kroasië hom onafhanklik verklaar. Dit het op Oktober van dié jaar in werking getree. Die Kroatiese Onafhanklikheidsoorlog het in die vier jaar daarna geheers.

Vandag word Kroasië deur die Internasionale Monetêre Fonds geklassifiseer as ’n opkomende en ontwikkelende ekonomie, terwyl die Wêreldbank dit as ’n hoë-inkomste-ekonomie geïdentifiseer het. Kroasië het op 1 Julie 2013 die 28ste lidland van die Europese Unie (EU) geword. Dit is ook lid van die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (Navo), Verenigde Nasies, Raad van Europa en Wêreldhandelsorganisasie.

Die dienssektor oorheers Kroasië se ekonomie, gevolg deur die nywerheid- en die landbousektor. Toerisme is veral in die somer ’n groot bron van inkomste, met Kroasië wat as een van die gewildste bestemmings ter wêreld beskou word. Sy grootste handelsvennoot is die EU. Sedert 2000 het die regering heelwat daaraan bestee om die land se infrastruktuur, veral vervoerroetes en –geriewe, te verbeter. ’n Groot deel van die energie wat verbruik word, word in Kroasië self vervaardig en die res word ingevoer. Daar is ’n universele gesondheidsorgstelsel en gratis primêre en sekondêre onderwys, en die kultuur word bevorder deur verskeie openbare instellings en deur korporatiewe beleggings in die media en uitgewersbedryf.

Etimologie[wysig]

Die land se naam kom van die Middeleeuse Latynse Croātia, van Dux Croatorum ("Hertog van die Kroate"), soos dit voorkom in die Branimir-inskripsie. Dit is weer afgelei van die Noordwes-Slawiese *Xrovat-, wat kom van ’n veronderstelde Proto-Slawiese *Xarwāt- (*Xъrvatъ) of *Xŭrvatŭ (*xъrvatъ).[4] Die oorsprong van die naam is onseker.

Geografie[wysig]

Brela, 'n klein seehawe

Met 'n oppervlakte van 56 542 km² is Kroasië rofweg half so groot soos die Suid-Afrikaanse Noordwes-provinsie. In vergelyking met sy oppervlakte het Kroasië 'n buitengewoon lang kuslyn en 'n groot getal eilande, maar ook die binneland word deur 'n groot verskeidenheid landskapsvorme gekenmerk. Bergreekse loop van die noordweste na die suidooste van die land, waarby die hoogste pieke met maksimaal 1 831 meter in die Dinara-bergreeks aangetref word, terwyl die gebied langs die grens met Hongarye in Noord-Kroasië deur die Pannoniese vlaktes oorheers word. Die res van die land bestaan uit golwende heuwellande.

Ruwe bergagtige terrein bepaal ook die uitleg van baie eilande langs die Adriatiese kus. Die hoogste bergpiek met 778 meter bo seevlak is op die eiland Brač geleë, maar ook op ander eilande soos Cres, Hvar, Lošinj, Vis, Krk, Korčula en Mljet verrys pieke tot 'n hoogte van meer as 500 meter. Minder as vyftig eilande is bewoon, waarvan die twee grootstes Krk (409 km² met 16 400 inwoners) en Cres (404 km² met 'n bevolking van 3 200) is.

Danksy die groot getal eilande is die Kroatiese kuslyn 5 835 kilometer lank (waarvan die vastelandse kuslyn 1 777 km en die eilande 4 058 km beslaan), ondanks die feit dat 'n reguitlyn, wat vanaf die grens met Italië op die skiereiland Istrië tot die grens met Montenegro in die suide getrek word, net sowat 500 km lank sou wees. Die lang kuslyn met aantreklike seehawens bied groot potensiaal vir toerisme.

Geskiedenis[wysig]

Antieke tyd[wysig]

Die gebied wat vandag as Kroasië bekend is, is regdeur die prehistoriese tydperk bewoon. Fossiele van Neanderdallers van so vroeg as die Middel-Paleolitikum is in Noord-Kroasië ontdek. Die bekendste uitgrawingsterrein is by Krapina.[5] Oorblyfsels van verskeie kulture uit die Neolitikum en Kopertydperk is al in al die streke van die land ontdek.[6]

Griekse en Romeinse bewind[wysig]

Heelwat later is die gebied bewoon deur Liburniërs en Illiriërs, terwyl die eerste Griekse kolonies gevestig is op die eilande Korčula, Hvar[7] en Vis.[8] In 9 n.C. het die gebied deel geword van die Romeinse Ryk. Keiser Diocletianus het ’n groot paleis in Split gebou toe hy in 305 aftree.[9] In die 5de eeu het een van die laaste keisers van die Wes-Romeinse Ryk, Julius Nepos, sy klein ryk vanuit dié paleis regeer.[10]

Dié periode het geëindig met invalle deur die Avare en Kroate in die eerste helfte van die 7de eeu en die verwoesting van feitlik alle Romeinse dorpe. Romeinse oorlewendes het na plekke aan die kus, op die eilande en in die berge getrek. Die stad Dubrovnik is deur so ’n groep oorlewendes van Epidaurum gestig.[11]

Die oorsprong van die Kroate is onseker; teorieë oor hul afkoms wissel van Slawies tot Irans. Die gewildste teorie is dat hulle Wit-Slawiërs was.

Middeleeue[wysig]

Die Baška-tablet, die oudste voorbeeld van die Glagolitiese skrif.

Teen die 9de eeu is twee hertogdomme in die gebied gestig – die Hertogdom van Pannonië en van Dalmasië, wat deur Ljudevit Posavski en Borna regeer is, volgens die kronieke van Einhard uit 818. Daarin word die Kroatiese gebiede, wat toe Frankiese leenstate was, die eerste keer genoem.[12]

Die Frankiese heerskappy het twee dekades later geëindig tydens die bewind van Mislav.[13] In dié eeu is die Kroate ook gekersten.[14] Die eerste plaaslike Kroatiese heerser wat deur die pous erken is, was hertog Branimir, waarna pous Johannes VIII in 879 as Dux Croatorum ("Hertog van die Kroate") verwys het.[15]

Die mure van Dubrovnik, wat die stad beskerm het tydens Middeleeuse aanvalle.

Tomislav was die eerste heerser wat in 925 in ’n brief deur pous Johannes X ’n koning genoem is. Tomislav het Hongaarse en Bulgaarse invalle afgeweer en die invloed van die Kroatiese konings so uitgebrei.[16] Die Middeleeuse Koninkryk van Kroasië het sy bloeitydperk in die 11de eeu beleef tydens die bewind van Petar Krešimir IV (1058–1074) en Dmitar Zvonimir (1075–1089).[17] Toe Stjepan II in 1091 sterf en die Trpimirović-dinastie tot ’n einde kom, het Ladislaus I van Hongarye die Kroatiese troon opgeëis. Teenstand het tot ’n oorlog en daarna ’n persoonlike unie met Hongarye in 1102 gelei onder die bewind van Coloman.[18]

In dié tyd het die Ottomaanse stryd teen die Venesiërs toegeneem vir beheer oor die kusstreke. Die Venesiërs het teen 1428 beheer oor die grootste deel van Dalmasië geneem, met uitsondering van die stadstaat Dubrovnik, wat onafhanklik geword het. In 1493 en 1526 het die Ottomane groot oorwinnings behaal. Die Kroatiese regering het die Romeinse keiser Ferdinand I verkies tot hul nuwe heerser, op voorwaarde dat hy Kroasië teen die Ottomane beskerm maar ook die land se politieke regte respekteer.[19]

Demografie[wysig]

Etniese kaart van Kroasië

Daar woon 4 491 543 mense in Kroasië. 89% is Kroate, 4.5% is Serwiërs en ander minder as 7%.[20]

Godsdiens[wysig]

87% van die populasie is Rooms-Katoliek, 4,4% is Ortodoks en 1,3% Sunni-Moslems.[20]

Tale[wysig]

96% praat Kroaties as moedertaal, 1% praat Serwies en 3% ander.[20]

Verwysings[wysig]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 (en) Kroasië”. Internasionale Monetêre Fonds. URL besoek op 26 Julie 2014.
  2. (en) Human Development Report 2011”. Verenigde Nasies: 2011. URL besoek op 26 Julie 2014.
  3. (en) Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)”. Eurostat Data Explorer. URL besoek op 26 Julie 2014.
  4. Alemko Gluhak (1993). Hrvatski etimološki rječnik (in Croatian). August Cesarec. ISBN 953-162-000-8. 
  5. Igor Salopek (Desember 2010). “Krapina Neanderthal Museum as a Well of Medical Information”. Acta Medico-Historica Adriatica 8 (2): 197–202. Besoek op 15 Oktober 2011.
  6. Tihomila Težak-Gregl (April 2008). “Study of the Neolithic and Eneolithic as reflected in articles published over the 50 years of the journal Opuscula archaeologica”. Opvscvla Archaeologica Radovi Arheološkog zavoda 30 (1): 93–122. Besoek op 15 Oktober 2011.
  7. John Wilkes (1995). The Illyrians. Oxford, UK: Wiley-Blackwell, 114. ISBN 978-0-631-19807-9. Besoek op 15 Oktober 2011. 
  8. John Wilkes (1995). The Illyrians. Oxford, UK: Wiley-Blackwell, 115. ISBN 978-0-631-19807-9. Besoek op 3 April 2012. 
  9. (1995) The Decline and Fall of the Roman Empire. New York: Modern Library, 335. ISBN 978-0-679-60148-7. Besoek op 27 Oktober 2011. 
  10. J.B. Bury (1923). History of the later Roman empire from the death of Theodosius I. to the death of Justinian. Macmillan Publishers, 408. Besoek op 15 Oktober 2011. 
  11. Andrew Archibald Paton (1861). Researches on the Danube and the Adriatic. Trübner, 218–219. Besoek op 15 Oktober 2011. 
  12. Mužić (2007), pp. 157–160
  13. Mužić (2007), pp. 169–170
  14. Antun Ivandija (April 1968). “Pokrštenje Hrvata prema najnovijim znanstvenim rezultatima” (in Croatian). Bogoslovska smotra 37 (3–4): 440–444.
  15. Ivan Mužić (2007). Hrvatska povijest devetoga stoljeća (PDF) (in Kroaties), Naklada Bošković. ISBN 978-953-263-034-3. Besoek op 14 Oktober 2011. 
  16. Vladimir Posavec (March 1998). “Povijesni zemljovidi i granice Hrvatske u Tomislavovo doba” (in Kroaties). Radovi Zavoda za hrvatsku povijest 30 (1): 281–290. Besoek op 16 Oktober 2011.
  17. Lujo Margetić (Januarie 1997). “Regnum Croatiae et Dalmatiae u doba Stjepana II.” (in Kroaties). Radovi Zavoda za hrvatsku povijest 29 (1): 11–20. Besoek op 16 Oktober 2011.
  18. Ladislav Heka (Oktober 2008). “Hrvatsko-ugarski odnosi od sredinjega vijeka do nagodbe iz 1868. s posebnim osvrtom na pitanja Slavonije” (in Kroaties). Scrinia Slavonica 8 (1): 152–173. Besoek op 16 Oktober 2011.
  19. Frucht 2005, p. 422–423
  20. 20,0 20,1 20,2 CIA Factbook

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Kroasië (kategorie)

Amptelike inligting

Toerisme

Internasionale verenigings