Litaus

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Litaus
lietuvių kalba
Gepraat in: Vlag van Litaue Litaue
Vlag van Belarus Belarus
Vlag van Letland Letland
Vlag van Pole Pole
Vlag van Rusland Rusland 
Gebied: Noordoos-Europa
Totale sprekers: 4 miljoen (2,9 miljoen in Litaue) 
Rang: 144
Taalfamilie: Indo-Europees
 Balties
  Oos-Balties
   Litaus 
Skrifstelsel: Latynse alfabet 
Amptelike status
Amptelike taal in: Flag of Europe Europese Unie
Vlag van Litaue Litaue
Gereguleer deur: Staatskommissie van die Litause taal
(Valstybinė lietuvių kalbos komisija)
Taalkodes
ISO 639-1: lt
ISO 639-2: lit
ISO 639-3: lit 
Verspreiding van Litaus

Litaus word gesien as een van die mees argaïese van die lewende Indo-Europese tale. Saam met Lets behoort dit tot die oostelike of sentrale groep van die Baltiese taalfamilie. Dit is die amptelike taal van Litaue en, sedert Litaue se aansluiting op 1 Mei 2004, ook een van die amptelike tale van die Europese Unie. Litaus word deur ongeveer vier miljoen mense gepraat, waarvan 2,9 miljoen in Litaue.

Litaus is van groot belang vir die taalkunde vanweë sy konserwatiewe karakter. Volgens die sogenaamde Balto-Slawiese hipotese het 'n Balto-Slawiese prototaal uit Proto-Indogermaans ontwikkel wat as gemeenskaplike voorloper van die Baltiese en Slawiese taalfamilies beskou word. Albei families behoort tot die Satem-tale binne die Indo-Europese taalgroep.

Geografiese verspreiding[wysig]

Litaus word hoofsaaklik as meerderheidstaal in Litaue gepraat, terwyl daar ook minderhede van Litaussprekendes in Belarus, Letland, Pole en die Kaliningrad-oblast van die Russiese Federasie aangetref word. Die taal word daarnaas deur beduidende Litause immigrantegemeenskappe in Argentinië, Australië, Brasilië, Kanada, Denemarke, Estland, Frankryk, Ysland, Ierland, Noorweë, Rusland, Swede, die Verenigde Koninkryk, die Verenigde State, Uruguay en Spanje gepraat.

In Litaue self word Litaus deur 2 955 200 sprekers (insluitende 3 460 Tatare) - of sowat 80 persent van die totale bevolking in 1998 - as moedertaal gepraat. Die meeste Litause inwoners met ander etniese agtergronde praat eweneens in 'n mate Litaus. Die totale aantal Litaussprekendes wêreldwyd word op sowat vier miljoen beraam.

Geskiedenis[wysig]

Vroeë geskiedenis[wysig]

Die Litause taalgebied in die 16de eeu

Litaus het uit 'n dialekgroep van die Indo-Europese oertaal ontstaan waarby in die algemeen nog Slawies nog Germaans gereken kan word nie. Moontlik het hierdie dialekgroep oor 'n langer tydperk saam met die Oerbaltiese en Oerslawiese taal 'n taalkundige eenheid gevorm. Van die oorspronklike Baltiese tale leef naas Litaus slegs nog die Letse taal voort. Die nou verwante, maar uitgestorwe Oudpruisiese taal kan danksy 'n aantal beduidende taalhistoriese monumente ondersoek word. Taalkundiges neem aan dat Lets en Litaus in die vroeë Middeleeue (omstreeks 7de en 8de eeu) tot selfstandige tale ontwikkel het.

Litaus word deur 'n groot aantal baie ou grammatikale vorme gekenmerk wat gedeeltelik ook in Sanskriet en in ander ou Indo-Europese tale voorkom. Geen ander lewende taal wat in Europa gepraat word is nouer aan hierdie Indiese tak van die Indo-Europese taalfamile verwant as Litaus nie.

Baltiese stamme het hulle in die 3de millennium v.C. in die huidige taalgebied gevestig. Uit taalkundige ondersoeke van rivier- en meername het geblyk dat die Baltiese stamgebiede oorspronklik vanuit die Weichsel-rivier tot by Moskou en Kiëf (Kiyv) gestrek het, alhoewel hulle moontlik maar yl bevolk was. Baltiessprekendes is hier later tydens die uitbreiding van Slawiese groepe geassimileer.

Die eerste Litause staat is tydens die 13de eeu deur Mindaugas gevestig. Daar is min bekend oor die rol wat Litaus in hierdie ryk gespeel het - die destyds gebruiklike skryftaal was Oos-Slawies waarvoor Kirilliese letters gebruik is. Dié taal is nogtans met Litause terme verryk.

Oorlewering[wysig]

Skriftelike oorlewering[wysig]

Een van die oudste handskrifte in Litaus, wat bewaar gebly het, dateer uit die tydperk tussen 1505 en 1515

Die oudste handgeskrewe glos, 'n Christelike Onse Vader-gebed, dateer uit die jaar 1503. Die eerste Litause boek was Martynas Mažvydas se kategisme wat in 1547 in Königsberg (Koningsberg in Pruise, tans Kaliningrad) gedruk is. In 1620 het die eerste drietalige woordeboek verskyn - Konstantinas Sirvydas se Dictionarum trium linguarum het inskrywings in Pools, Latyn en Litaus bevat.

Die meeste vroeë Litause tekste, wat oorgelewer is, het 'n kerklike agtergrond en is uit ander tale na Litaus vertaal - met die gevolg dat in die vertaalde tekste dikwels die brontaal se sinsbou deurskyn. Hulle gee dus nie noodsaaklik 'n presiese indruk van die destydse Litause sintaks nie.

Daarnaas is ook plek- of persoonsname van belang wat in anderstalige dokumente soos verslae van die Duitse Ridderorde of Oud-Russiese kronieke voorkom. Selfs al word hulle dikwels foutief weergegee, word hulle nogtans vanweë hul ouderdom as belangrike bronmateriaal vir navorsers beskou.

As gevolg van die Pools-Litause opstand in 1863 het die Tsaristiese Russiese regering die druk van Litause boeke met Latynse letters in die Russiese gedeelte van Litaue summier verbied en die gebruik van die Kirilliese alfabet verpligtend gemaak. Hierdie verbod is eers in 1905 weer opgehef. Litause boeke is destyds nogtans dikwels in die aangrensende Oos-Pruise gedruk en deur sogenaamde boekedraers (Litaus: knygnešiai) na Litaue gesmokkel.

Mondelinge oorlewering[wysig]

Mondelinge oorlewering speel nog steeds 'n belangrike rol by die bewaring van Litause dialekte. Ondanks die relatief klein taalgebied is daar 'n aantal idiome wat in twee hoofgroepe verdeel kan word: Aukštaities (Opper-Litaus) en Žemaities (Neder-Litaus). Die huidige skryftaal baseer op die dialek van die gewes Suvalkija (wat by Aukštaities gereken word), en hier veral op die variant wat in die huidige Pruisiese gedeelte van die gebied gebesig is.

Die mondelinge oorlewering van liedere en verhale kan in taalkundige opsig as histories beskryf word - daar bestaan 'n groot verskeidenheid liedtekste, sprokies, legendes en ander genres wat grotendeels in die 20ste eeu neergeskryf is. Hierdie materiaal bevat talle argaïese woorde en vorme.

Jonger geskiedenis en taalnormering[wysig]

Hierdie tweetalige Litaus-Russiese opskrif by die kernkragsentrale Ignalina dateer uit die Sowjet-tydperk

Die normering van Litaus as 'n moderne skryftaal het veral tydens die onafhanklikheid tussen die twee wêreldoorloë (1918-1941) plaasgevind. Die taalkundiges Kazimieras Būga en Jonas Jablonskis het groot bydrae tot hierdie proses gelewer.

Gedurende die Sowjetbesetting het Russies tot 'n beduidende verkeerstaal in Litaue ontwikkel, veral in nywerheidsgebiede waar immigrante uit ander dele van die Sowjetunie hulle gevestig het, in die politieke en militêre sfeer, maar ook in die mediabedryf (film en televisie) en as publikasietaal vir wetenskaplike werke. Nogtans het Russies nooit die status van eerste ampstaal behaal nie - straatborde, amptelike kenisgewings en vorms was steeds tweetalig. In vergelyking met die Baltiese buurlande Letland en Estland het die persentasie Rusiessprekendes in Litaue relatief klein gebly.

Pogings tot taalsuiwering verteenwoordig 'n belangrike aspek van die moderne ontwikkeling van Litaus. 'n Parlementêre kommissie (Lietuvių kalbos komisija) waak oor die Litause taal en probeer die invloed van vreemde tale soos Engels deur die skepping van suiwer Litause neologismes te beperk. Selfs die uitspraak van radio- en televisiepersoonlikhede, asook spelling en grammatikale vorme, wat in die openbare sfeer (byvoorbeeld in winkels) gebruik word, word dopgehou.

'n Tipiese verskynsel van die Litause skryftaal is die aanpassing (transliterasie) van buitelandse leenwoorde en selfs name by Litause spelling en uitspraakgewoontes sodat die literêre figuur Harry Potter as Haris Poteris, name van buitelandse politici soos George Bush as Džordžas Bušas en Gerhard Schröder as Gerhardas Šrėderis weergegee word. Dieselfde reëls word op vreemde plekname toegepas.

'n Ander kenmerk van Litaus is manlike (-as, -is of -us) en vroulike (-a of ) uitgange by selfstandige naamwoorde, persoonsname (voorname en vanne) en plekname (vergelyk Berlynas "Berlyn", Las Vegasas "Las Vegas", Paryžius "Parys"; šlagbaumas, afgelei van die Duitse Schlagbaum, "slagboom"; ananasas van Ananas, "pynappel"; vunderkindas van Wunderkind; riteris van Ritter, "ridder"). Hierdie uitgange is suiwer grammtikaal van aard en word onder meer benodig om die verstaan van tekste te vergemaklik aangesien Litaus nie oor lidwoorde beskik nie.

Op 1 Mei 2004 het Litaus een van die Europese Unie se ampstale geword.

Die Litause alfabet (Lietuvių abėcėlė)[wysig]

Die Litause alfabet baseer op die Latynse alfabet, maar dit behels bykomende diakritiese tekens. Dit is 'n oorwegend fonetiese alfabet wat uitsluitlik vir die Litause standaardtaal gebruik word. Žemaities, 'n Litause dialek, maak gebruik van 'n gewysigde variant van die Litause alfabet.

Litause klinkers[wysig]

Die Litause alfabet behels twaalf geskrewe klinkers. Naas die Romeinse standaardletters word die aksent ogonek ("stertjie") gebruik om lang klinkers aan te dui. Dit is 'n historiese oorblyfsel uit 'n vroeëre taalperiode van Litaus toe hierdie klinkers nog genasaliseer is (soos ogonek-klinkers in moderne Pools). Oorspronklik was hulle selfs diftonge met 'n "n"-klank.

Hoofletters A Ą E Ę Ė I Į Y O U Ų Ū
Kleinletters a ą e ę ė i į y o u ų ū
IPA ɐ
ɐː
ɐː æ
æː
æː i
o
u

Litause medeklinkers[wysig]

Die 20 Litause medeklinkers is uit die Romeinse alfabet oorgeneem. 'n Bykomende digraaf ch dui 'n stemlose velare frikatief [x] aan.

Hoofletters B C Č D F G H J K L M N P R S Š T V Z Ž
Kleinletters b c č d f g h j k l m n p r s š t v z ž
IPA b ts d f ɡ ɣ j k l m n p r s ʃ t ʋ z ʒ

Woordeskat[wysig]

Die Akademiese Woordeboek van die Litause taal in 20 boekdele (1941-2002)

Die Litause woordeskat behels in teenstelling met die meeste Germaanse tale min leenwoorde uit ander tale of "internasionale" woorde wat uit Oud-Grieks of Latyn oorgeneem is. Terme wat wél ontleen is sluit 'n groot deel van die Christelike terminologie in wat dikwels sy oorsprong in Slawiese buurtale het (soos bažnyčia "kerk"), maar soms ook uit Germaanse tale ontleen is soos kunigas "priester".

Aangesien Litaus vanaf die 16de tot in die vroeë 20ste eeu 'n oorwegend plattelandse taal was (die stedelike bevolking het net soos die adel Pools gepraat), was daar aanvanklik 'n gebrek aan talle abstrakte terme en ander uitdrukkings wat eers deur taalnormeerders soos Jonas Jablonskis nuut geskep moes word. In gevalle waar die moderne Litause taal oor sowel 'n vreemde asook 'n Litause woord vir 'n bepaalde term beskik, word dikwels die voorkeur aan die Litause woord gegee (in teenstelling met byvoorbeeld Duits waar in baie gevalle 'n vreemde woord as beter taalgebruik beskou word).

Tans word die taalgebruik in Litaue, veral in die openbare sfeer, net soos in Frankryk deur 'n spesiale taalkommissie dopgehou. Spel- en grammatikale foute kan net soos foutiewe uitspraak in sekere gevalle (soos byvoorbeeld in reklametaal of die taal van amptenare) deur hierdie kommissie beboet word. Om die gebruik van anglisismes te vermy, is Litause neologismes soos žiniasklaida (letterlik "nuusverspreiders") vir "media" geskep. In ander gevalle soos kompiuteris ("rekenaar"), menedžeris (afgelei van Engels manager, "bestuurder"), resyveris (afgelei van Engels receiver, "tuisteater-ontvanger") is die vreemde vakterme behou en aan Litause spelling en morfologie aangepas.

Die Litause woordeskat is in die tydperk tussen 1941 en 2002 in 'n akademiese woordeboek met twintig boekdele versamel.

AFRIKAANS LITAUS POOLS ENGELS FRANS LATYN
aarde žemė ziemia - - -
bejaard senas - - - senex, gen. senis
jy tu ty (thou) tu tu
moeder motina matka mother mère mater
nag naktis noc night nuit nox, gen. noctis
nuut naujas nowo new nouveau novus
sneeu sniegas śnieg snow neige nix
son saulė słońce sun soleil sol, gen. solis
stad miestas miasto - - -
wit baltas biały - - -

Dialekte[wysig]

Dialekte in Litaue: Samogitiese subdialekte word deur geel, rooi en bruin kleure aangedui; Aukštaitiese dialekte deur groen, blou en purperrooi

Litaus het twee groot dialekgroepe (tarmės): Aukštaičių (Aukštaities, Hoogland- of Opper-Litaus) en Žemaičių/Žemaitiu (Samogities, Neder-Litaus). Die huidige Samogitiese dialek het in die tydperk tussen die 13de en 16de eeu onder invloed van Koers ontwikkel.

Die twee groot dialekgroepe word elkeen verder verdeel in drie subdialekte (patarmės): Samogities in Wes-, Noord- en Suid-Samogities; Aukštaities in Wes- (Soduviečiai), Dainawies en Oos-Aukštaities. Die suidelike en oostelike dialekte word vanweë hul kenmerkende dz-klank (in plaas van ) as selfstandige dialekgroep - Dzūkies - beskou. Alle subdialekte word verder verdeel in plaaslike variante (šnektos).

Die huidige Litause standaardtaal baseer hoofsaaklik op die dialekte van Wes-Aukštaitija en Pruisies- of Klein-Litaue, waarby die uitspraak veral deur die suidelike Opper-Litause dialek van die gewes Suvalkija beïnvloed is. Alle ander dialekte verskil meer of min van hierdie standaarduitspraak. Alle Litause dialekte is nou verbind met 'n spesifieke etnografiese gewes.

Neder-Litaus[wysig]

Neder-Litaus - wat in Žemaitija of Neder-Litaue in die weste van die land gepraat word - behels 'n groter aantal plaaslike dialekte wat merkbaar verskil van dié van Opper-Litaue (Aukštaitija) en moeilik verstaanbaar is vir bewoners van ander landsdele. Die noordelike dialekte toon sekere ooreenkomste met Lets.

Die diftonge ai en ei word dikwels as a: en e: uitgespreek, terwyl die klanke ą, ę, į en ų in teenstelling met Standaardlitaus dikwels hul oorspronklike status as nasale bewaar het. Die klemtoon val gewoonlik op die eerste sillabe. Die iteratiewe verlede tydvorm -davo bestaan nie, maar wél 'n perifrastiese konstruksie soos liuoba skaityti "hy het gewoonlik gelees". Die dialekte word daarnaas deur 'n afwykende woordeskat gekenmerk.

Opper-Litaus[wysig]

Die opvallendste kenmerk van Opper-Litause dialekte in Aukštaitija is die vervanging van an- en en- deur un- en in-.

Dzūkija[wysig]

In Dzūkiese dialekte word d en t in bepaalde woordposisies deur dz en c vervang: so word dievas "God" as dzievas uitgespreek.

Eksterne skakels[wysig]

Wikipedia
Sien gerus Wikipedia se uitgawe in Litaus


Indo-Europese tale: Satem-tale: Baltiese tale
Oos-Baltiese tale:
Lets | Litaus | Selonies † | Semigallies † | Samogities
Wes-Baltiese tale:
Koers | Oudpruisies † | Galindies † | Sudowies
Wiktionary-logo-en.svg Vir woordeboekinligting, sien die bladsy Litaus op WikiWoordeboek