Zürich

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek

Zürich
ZurichMontage.jpg

Kaart Wapen
Zurich locator map.png
Ch zh wappen stadt plus.gif
Vlag
Zürich-drapeau.svg
 Land Flag of Switzerland.svg Switserland
 Kanton Wappen Zürich matt.svg Zürich
 Koördinate 47°22′N 08°32′O
 Stigting 1ste eeu v.C.
 Oppervlakte:  
 - Totaal 91,88 vk km
 Hoogte bo seevlak 408 m
 Bevolking:  
 - Totaal (22 Januarie 2014) 400 028
 - Bevolkingsdigtheid 4 354/vk km
 Tydsone UTC +1 (MET)
 Klimaat[1]  
 - Tipe Gematigde klimaat
 - Gemiddelde jaarlikse temperatuur 7,8 °C
 - Gem. temp. Januarie/Julie -1,2 / 16,9 °C
 - Gemiddelde jaarlikse neerslae 1 020 mm
 Stadspresident Corine Mauch
 Amptelike Webwerf Stadt Zürich

Zürich (Frans: Zurich, Italiaans: Zurigo, Romansch: Turitg) is die grootste stad en ekonomiese sentrum van Switserland met 'n bevolking van 400 028 (soos op 22 Januarie 2014) binne die stadsgrense en 1 091 732 in die metropolitaanse gebied. Zürich is die ekonomiese, wetenskaplike en maatskaplike middelpunt van Switserland. Die stad is in die oostelike Switserse Middelland-streek geleë en fungeer as die hoofstad van die gelyknamige kanton. Die belangrikste internasionale lughawe van Switserland, Zürich-Kloten, is naby die stad geleë.

In die Romeinse tydperk het die stad onder sy Latynse naam Turicum bekend gestaan, terwyl dit in die plaaslike Duits-Alemanniese dialek Züri genoem word. Zürich het 'n Romeinse militêre basis tot 'n belangrike nedersetting gegroei wat in 1262 die status van "Vrye Ryksstad" verwerf het en in 1351 by die Switserse Konfederasie aangesluit het. In die tydperk van die Protestantse Hervorming het die kerkhervormer Ulrich Zwingli sy invloed op die godsdienstige lewe laat geld. In die 19de eeu het die nywerheidsomwenteling van Zürich die ekonomiese metropool van Switserland gemaak.

Zürich word al jare lank as een van die stede met die hoogste lewensgehalte gelys, maar sedert 2012 ook as die duurste, nog voor Tokio en Genève.

Met sy hoofstasie, die grootste in Switserland, en sy lughawe is Zürich 'n internasionale vervoermiddelpunt en, danksy talle groot banke (waaronder UBS en Credit Suisse) en verekerings (Zürich Insurance Group en Swiss Re) wat hier hulle hoofkwartiere het, ook 'n finansiële middelpunt. Ondanks sy relatief klein bevolking word Zürich derhalwe as een van die wêreldstede gereken.

'n Groot getal media-ondernemings, waaronder Switserland se uitsaaikorporasie, het hul hoofkwartiere in Zürich. Danksy sy ligging aan die Zürichmeer, sy goed bewaarde historiese stadskern, sy ryk kultuurlewe en sy polsende naglewe is Zürich ook 'n eersterangse toeristetrekpleister in Switserland.

Geskiedenis[wysig]

Zürich het al voor die Romeinse verowering van Helvetië in 15 v.C. as 'n klein Keltiese nedersetting bestaan. Onder die Romeinse heerskappy was dit 'n relatief klein dorp (Latyns: vicus) en doeanepos met sowat 250 inwoners, Turicum, aan die grens tussen die provinsies Gallia en Rhaetia. Die laaste Romeinse soldate het die fort, wat in die vierde eeu n.C. opgerig is, in 401 ontruim.

Die Fraumünster-kerk

In die 7de eeu het die gebied van Zürich onder die heerskappy van Alemanniese hertoë gekom. Karel die Grote het in 771 in hierdie adellike familie ingetrou sodat Zürich 'n Karolingiese besitting geword het. Ondanks 'n aantal legendes het Karel nooit 'n besoek aan Zürich gebring nie.

Met die splitsing van die Frankiese ryk volgens die Verdrag van Verdun het Zürich in 843 'n deel van die Germaanse deelstaat onder Lodewyk die Duitser geword. Lodewyk het aan die oostelike kant van die voormalige Romeinse kasteel 'n palts laat oprig en 'n nonneklooster gestig wat deur sy seun Karel die Dikke in 874 uitgebrei en van 'n pragtige kerk, die huidige Fraumünster-kerk, voorsien is.

Vanaf die 12de eeu is die nedersetting uitgebrei; in 1218 het Zürich stadstatus as Duitse Ryksstad gekry. Alhoewel die stad oor sy eie administrasie beskik het, het ook die abdis van die Fraumünster en die plaaslike adel pogings ondernem om die gesag oor Zürich uit te oefen. Ná die oprigting van die stadsmuur het 'n aantal bedelordes, waaronder Augustyne, Dominikane en Fransiskane, hulle in Zürich begin vestig en kloosters opgerig. Die sowat 9 000 inwoners, wat omtrent 1300 in die stad woon, is adellikes, handelaars en reglose ambagsmanne.

Tydens die 14de eeu het ook ambagsmanne aanspraak op verteenwoordiging in die stadsregering gemaak wat destyds grotendeels deur welgestelde koopmans en 'n klein groep edele ambagsgesinne soos goudsmede oorheers is. Die sogenaamde rewolusie van die gildes, wat in hierdie tydperk 'n tipiese verskyning in die stede van die Duitse Ryk was, is in Zürich ook deur die adellikes gesteun. In 1336 het die leier van die opstand, die ridderseun Rudolf Brun, burgemeester van Zürich geword. Sy nuwe bedeling het voorsiening vir die stigting 'n stadsraad gemaak waarin adellikes en welvarende burgers nogal 'n meerderheid gevorm het, maar waarin nou ook die dertien politiese gildes van die ambagsmanne verteenwordig is. Hierdie stedelike grondwet was tot en met 1798 van krag.

Gildearistokrasie[wysig]

Die Raadhuis van Zürich

Die voormalige lede van die stadsraad, wat Zürich as bannelinge moes verlaat, het kort daarna in opstand teen Zürich gekom, en saam met adellikes uit die nabygeleë stad Rapperswil het hulle 'n burgeroorlog begin. Aangesien ook ander stede soos Basel, Straatsburg, Freiburg im Breisgau en Breisach saam met die huis Habsburg vyandelik teen Zürich opgetree het, het Brun op 1 Mei 1351 'n ewige verbond met die Switserse Konfederasie gesluit.

Die Hard-toring

Tog was daar ook lede in die stadsraad wat voorstanders van nouer bande met die huis Habsburg was. Uiteindelik het Zürich daarin geslaag om sy politieke rol as 'n outonome stad in die Duitse Ryk te vestig. Sy nuwe bedeling het voorsiening vir 'n Klein Raad gemaak waarin die adel, koopmans en ambagsmanne verteenwordig is en wat as stadsregering gedien het, en 'n Groot Raad of Raad van Tweehonderd. Die lede van dié twee rade is lewenslank verkies en het van Zürich sodoende 'n stad onder die bewind van 'n gildearistokrasie gemaak.

Die groter invloed van ambagsmanne het tot die agteruitgang van uitvoernywerhede en handel gelei. Die gildes het eerder daarna gestrewe om die omliggende gebiede as markte vir die stedelike produkte en verskaffers van natuurlike hulpbronne en graan te wen. Die uitbreiding van Zürich se heerskappy in die eerste helfte van die 15de eeu het 'n konflik met Schwyz en ander kantons ontketen.


Eers met die verowering van Thurgau in 1460 en in die Waldshuter Oorlog (1468) het Zürich weer die kant van die Switserse konfederasie gekies. Zürich het 'n sogenaamde voorstad (Vorort) van die konfederasie geword en sy gebied steeds verder uitgebrei. So is stede soos Winterthur (1467), Stein am Rhein (1459/84) en Eglisau (1496) by Zürich se magsgebied ingelyf.

Zürich se posisie en invloed in die konfederasie het tydens die Boergondiese Oorlog aansienlik versterk. Die vernaamste middeleeuse burgemeester van die stad, Hans Waldmann, het as bekwame leëraanvoerder en diplomaat 'n oorwinning oor hertog Karel die Stoute, een van die magtigste 15de eeuse heersers in Europa, behaal.

Ondanks sy buitelandse sukses het Waldmann die slagoffer van 'n binnelandse komplot en 'n opstand van die landelike bevolking geword. In 1489 is hy tereggestel.

Zürich het in die konfederasie nou weer die belange van Habsburg bevorder, terwyl die stad Bern as 'n bondgenoot van Frankryk opgetree het. Die voorneme van die Duitse keiser Maximiliaan om die konfederasie weer nouer aan die ryk te bind het tot 'n afkeer van die huis Habsburg gelei. Zürich het aan die Swabiese Oorlog van 1499 deelgeneem. Tydens die gevegte in Noord-Italië tussen 1500 en 1522 het Zürich die politieke middelpunt van die konfederasie geword.

Protestantse Hervorming[wysig]

In 1519 is Ulrich (Huldrych) Zwingli as predikant in die Grossmünster van Zürich benoem en het na 1523 geleidelik met sy reformatoriese werk begin. In dié jaar het Zwingli sy godsdienstige opvattings in 'n eerste geloofsbelydenis neergeskryf. 'n Toenadering aan die gedagtes van die Duitse reformasie het in 1529 tydens die Marburgse Godsdienstige Gesprekke tussen Martin Luther en Zwingli geblyk om nie wenslik te wees nie.

Die stad het die kloosters onteien en toesig oor die kerk, skole en armesorg gehou. Die omvangryke kloosterlike grondbesit het verseker dat Zürich se burgers tot in die 19de eeu geen belasting meer moes betaal nie. Daarnaas is ook die feodale strukture van die landbousektor hervorm, alhoewel die maatskaplike en ekonomiese posisie van die plattelandse bevolking nog steeds swak was.

Die katolieke gebiede het gewapende weerstand teen die uitbreiding van die Protestantisme gebied. Zwingli het in 1531 in 'n geveg naby die stad Kappel gesneuwel.

Zürich as aristokratiese stadstaat[wysig]

Die ou stadskern van Zürich en die Limmatrivier

Die skeiding van die Switserse konfederasie volgens godsdiens het in die 16de eeu voortgeduur. Zürich het noue betrekkinge met die gereformeerde stede van Suid-Duitsland, Genève, Mulhouse (Mühlhausen) en Straatsburg onderhou en militêre bystand aan hulle verleen. Die stad het tot een van die sentra van die calvinisties-gereformeerde beweging ontwikkel, terwyl godsdienstige vlugtelinge uit Frankryk (Hugenote) en Ticino, wat nuwe vaardighede en kennis saamgebring het, 'n belangrike bydrae tot die ekonomiese en kulturele opbloei van die stad gelewer het. Hulle het onder meer die aanleiding tot die oprigting van 'n tekstielnywerheid in Zürich gegee.

Tydens die 16de en 17de het stadsraad en burgerskap 'n aristokratiese en absolutistiese beleid gevolg. Nuwe burgers moes aan steeds meer voorwaardes voldoen om in Zürich aanvaar te word. Onder die indruk van die Dertigjarige Oorlog (1618-1648) is die stad versterk. Met die erkenning van die Switserse onafhanklikheid van die Duitse Ryk in die Vrede van Wesfale in 1648 het die stad sy amptelike naam van Reichsstadt Zürich na Republik Zürich gewysig.

Aangesien Zürich as die beskermheer van die Switserse protestante opgetree het, het godsdienstige spannings dikwels in gewapende konflikte met die katolieke stede en kantons van Switserland ontvlam.

Zürich in die 18de eeu: "Athene aan die Limmat"[wysig]

Zürich omstreeks 1884

Die 18de eeu was 'n bloeitydperk van die kulturele lewe in Zürich, veral danksy 'n groot aantal verenigings, waarin vry gedebatteer en geskryf kon word. In hierdie periode was daar reeds plaaslike koerante wat weekliks verskyn het. Die Zürcher Zeitung, wat in 1780 gestig is, bestaan nog steeds en word sedert 1821 onder die naam Neue Zürcher Zeitung uitgegee. Ook Vrymesselaars het hul invloed laat geld.

Die gedagtes van die verligting het in Zürich, anders as in Wes-Switserland en Bern, nie slegs danksy Franse invloede bekendheid verwerf nie, maar het veral danksy Duitse, Nederlandse en Engelse filosowe gewild geraak. Die literatuurkritikus en professor in geskiedenis Johann Jakob Bodmer was die dosent van 'n aantal studente wat later self bekende filosowe en kunstenaars sou word, soos byvoorbeeld die skilder Johann Heinrich Füssli en die pedagoog Johann Heinrich Pestalozzi.

Bodmer se verbintenis met Jean-Jacques Rousseau het die uitbreiding van Rousseau se filosofiese gedagtes in Zürich bevorder, tog is die stad se administrasie nouliks deur die nuwe filosofie beïnvloed. Die is deur 'n klein groep burgerlike gesinne oorheers. Die 18de eeu was 'n tydperk van ongekende vrede vir Zürich, en veral welgestelde families, wat as groothandelaars in die sy- en katoenbedryf opgetree het, het voordeel uit die politieke stabiliteit, die internasionale handelsbetrekkinge en lae belasting getrek.

Die 19de eeu[wysig]

Die insluiting van voorstede in 1893 en 1934

Die vinnige ontwikkeling van Zürich tot die ekonomiese kragpunt van Switserland het met die tekstielbedryf in die 18de en 19de eeu begin. Die leidende rol van Zürich was veral aan die politieke en ekonomiese besluite te danke wat deur liberale politici soos Alfred Escher geneem is. Vanaf 1846 het die stad deur die stigting van talle banke en versekerings ook die finansiële en dienstebedryf van die Alperepubliek begin oorheers. Die tersiêre sektor se belangrikheid het deur die agteruitgang van Zürich se nywerhede ná die Tweede Wêreldoorlog nog toegeneem.

In die tweede helfte van die 19de eeu het Zürich vinnig begin uitbrei en van 'n relatief klein nedersetting tot 'n agglomerasie met meer as een miljoen inwoners gegroei. Aanvanklik was boubedrywighede hoofsaaklik tot die middestad beperk, maar uiteindelik het die beboude stadsgebied ook na die omgewing van Zürich uitgebrei en steeds meer landelike nedersettings ingesluit. Tydens twee groot golwe van inlywings is in 1893 en 1934 twintig dorpe by Zürich ingesluit.

Pogings om van Zürich 'n "miljoenestad" te maak was egter tot dusver nie suksesvol nie. Terwyl die stad vroeër welvarender was as omliggende nedersettings en 'n insluiting dus voordele vir bewoners van periferiese nedersettings kon inhou, is die selfstandige voorstede se finansiële stabiliteit tans hoër - 'n feit wat deur laer belastingtariewe weerspieël word.

Die 20ste eeu[wysig]

Trems op Paradeplein

Die 20ste eeu was 'n periode van politieke ontwaking van die werkersklas. Reeds voor die groot staking in 1918 is die politieke lewe in Zürich deur die polarisering tussen die bourgeoisie en werkers oorheers - hier was juis 'n groot getal werkers saamgetrek, terwyl die stad tegelykertyd as die sentrum van Switserse kapitalisme gefungeer het.

Vanweë sy linksgesinde stadsregering is na Zürich in die tydperk tussen die wêreldoorloë dikwels as "Rooi Zürich" verwys, maar in elk geval het sosiaal-demokratiese politici gewys dat hulle in staat was om met sukses te regeer. Intussen het Switserland 'n moontlike bedreiging deur die aggressiewe buitelandse beleid van Hitler-Duitsland in die gesig gestaar. Die nasionale tentoonstelling, wat in 1939 in Zürich gehou is, was 'n simbool vir die bereidwilligheid van Switsers om kragte saam te snoer ter wille van geestelike landsverdediging.

In 1943 is die stadspresident van Zürich, Ernst Nobs, as eerste sosiaal-demokratiese politikus tot Switserland se Federale Raad verkies. Zürich was ook in die na-oorlogse periode die middelpunt van burgerlike en alternatiewe protesbewegings, soos uit die sogenaamde Globus-onluste in 1968 en proteste van jeugdiges in 1980 geblyk het. Op 1 Mei, die tradisionele feesdag van arbeidersbewegings, was daar dikwels gewelddadige konfrontasies tussen die polisie en die outonome "Swart Blok" (Schwarzer Block).

Dwelmverslawing van jongmense was eweneens 'n kwellende kwessie. Die terrein van 'n vroeëre stasie in die stadsdeel Wipkingen was, ondanks verskerpte polisieoptredes, Europa se grootste vergaderplek vir dwelmverslaafdes uit Switserland en die buiteland. Op 14 Februarie 1995 het die polisie die stasieterrein ontruim, en dwelmverslaafdes, wat nie in Zürich woonagtig was nie, is na hul tuisdorpe in Switserland of in die buiteland teruggestuur. Om die vraagstuk van dwelmverwante misdaad aan te pak, het Switserse kiesers in 'n referendum die staatsbeheerde verskaffing van heroïen aan verslaafdes onder toesig van geneeskundiges goedgekeur.

Ekonomie[wysig]

Die middestad van Zürich
Die hoofkwartier van Crédit Suisse op Paradeplein

Zürich is die hoofkwartier van die Switserse bankbedryf met 400 banke (waarvan 95 filiale van buitelandse banke) en staan bekend as 'n eersterangse finansiële sentrum. Danksy die tradisie van die Switserse bankgeheim is Zürich se banke ook die belangrikste verskaffers van buitelandse bankdienste. Naas die nasionale bank van Switserland, die Schweizerische Nationalbank, en die twee grootste Switserse banke Crédit Suisse en UBS is daar 'n groot aantal kleiner banke. Zürich huisves ook die Switserse effektebeurs (Zürcher Börse), die vierde grootste ter wêreld, en is die belangrikste sentrum van die internasionale goudhandel.

Tans is die tersiêre sektor saam met die administrasie en die tersiêre onderwysinstellings die belangrikste werkgewers in Zürich, terwyl die tradisionele nywerhede nou 'n kleiner rol speel. Desondanks het groot internasionale ondernemings uit die tegnologiese sektor soos Siemens, General Motors, Dow Chemical, IBM en ABB dogtermaatskappye in die stad gevestig. Die vernaamste nywerhede en dienste is assekuransies (met onder meer Swiss Re), toerisme, masjienbou, tekstiele, handel en verskeie ligte nywerhede. Die dienstesektor verskaf werk aan meer as driekwart van Zürich se beroepsbevolking.

Lae belastingtariewe, hoogs geskoolde werknemers, die sentrale ligging in die hartland van Europa, die hoë lewensstandaard en besondere lewenskwaliteit maak van Zürich 'n geskikte plek vir internasionale ondernemings. Die per-capita-inkomste in Zürich is die hoogste in Europa en verseker 'n groot aanvraag na luukse produkte, alhoewel die werkloosheidsyfer met 4,5 persent hoër is as die gemiddelde syfer van Switserland.

Die Groter Metropolitaanse Gebied van Zürich met sowat drie miljoen inwoners, 140 000 ondernemings en 1,4 miljoen werknemers vorm die ekonomiese sentrum van Switserland.

Klimaat[wysig]

Die gemiddelde temperature in Januarie en Julie is respektiewelik -0,5° en 17,5 °C. Die gemiddelde jaarlikse reënval is 1 142 millimeter.

Demografie[wysig]

Volgens amptelike statistieke het Zürich se bevolking op 31 Desember 2012 op 394 012 (Januarie 2014: 400 028) gestaan. Hiervan was 31,3 persent of 123 157 persone buitelanders. Die grootste groepe buitelanders was Duitsers (31 513 of 8 persent), Italianers (13 227 of 3,4 persent), Portugese (8 407 of 2,1 persent) en Serwiërs (7 280 of 1,9 persent; insluitende burgers van Montenegro en Kosowo).

Baie bewoners van ander kantonne het hulle in Zürich gevestig. Hulle verteenwoordig 41 persent van die totale stadsbevolking en 60 persent van alle inwoners met Switserse nasionaliteit. As gevolg van afwykende belastingtariewe, wat in omliggende nedersettings en kantonne merkbaar laer kan wees, is talle burgers uit ander kantonne nie amptelik as inwoners van Zürich geregistreer nie.

Die agglomerasie van Zürich het tans 'n bevolking van 1,19 miljoen, terwyl die metropolitaanse gebied van Zürich, wat stede soos Winterthur, Baden, Brugg, Schaffhausen, Frauenfeld, Uster/Wetzikon, Rapperswil-Jona en Zug insluit, 1,83 miljoen inwoners het.

Godsdiens[wysig]

Nagaansig van die gereformeerde Grossmünster-kerk

Tot en met 1798 was die bevolking van Zürich uitsluitlik gereformeerd en in vier kerkgemeentes - Grossmünster, Fraumünster, St. Peter en Prediger - georganiseer. In 2013 was daar 34 gereformeerde gemeentes.

Tans is daar 23 Rooms-Katolieke parogieë waarvan die eerste in 1807 gestig is. Aanvanklik het die Sint Anna-kapel as parogiekerk gedien, vanaf 1833 die Fraumünster en tussen 1842 en 1873 die Augustynekerk wat tydens die sogenaamde kultuurstryd aan die nuutgestigte Christkatolieke gemeente afgestaan is. In 1874 is die Sint Pieter en Pauluskerk in Aussersihl gewy.

Joodse burgers het eers in 1862 die reg gekry om hul woonplek vry te kies, en in dieselfde jaar is die eerste Joodse gemeente gestig. Jode, wat hulle tevore in Zürich gevestig het, was onder meer afkomstig uit Endingen, Lengnau in die kanton Aargau, Suid-Duitsland en Elsas en is slegs geduld. Vanaf die 1870's het groter getalle Joodse immigrante uit Oos-Europa hulle in die stad gevestig. Antisemitiese vooroordele teen arm Joodse immigrante het daartoe gelei dat die inburgering van Joodse immigrante in 1910 en 1920 deur nuwe wetgewing bemoeilik is. Die ledetal van alle Joodse gemeentes het in Zürich nooit bo 6 000 gestyg nie.[2]

Aanhangers van Islam het as migrante en politieke vlugtelinge (onder meer uit die voormalige Joegoslawië en Turkye) na Zürich gekom. In 1963 is die eerste moskee in Switserland, die Machmud-moskee, in Zürich ingewy.

Onderwys en tersiêre instellings[wysig]

Die hoofgebou van die ETH Zürich

Zürich staan bekend vir sy talle akademiese en ander onderwysinstellings. In die 19de eeu word die Eidgenössische Technische Hochschule (ETH) en die Universiteit van Zürich gestig, wat vandag albei instellings van wêreldfaam is.

Ander bekende instellings is die Hochschule für Gestaltung und Kunst Zürich · Hochschule für Musik und Theater Zürich · Hochschule für Technik Zürich · Hochschule für Wirtschaft und Verwaltung Zürich · Hochschule für Angewandte Psychologie Zürich · Hochschule für Pädagogik Zürich· Hochschule für Heilpädagogik Zürich · Hochschule für Soziale Arbeit Zürich · Internationale Schule für Touristik AG · Universitätsspital Zürich · Psychiatrische Universitätsklinik Zürich ("Burghölzli") · Freud Institut Zürich en die Technopark Zürich.

Verwysings[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Zürich (kategorie)