Orpheus

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Orpheus
’n Romeinse mosaïek wat Orpheus uitbeeld omring deur diere wat hy met sy lier betower.
’n Romeinse mosaïek wat Orpheus uitbeeld omring deur diere wat hy met sy lier betower.
Simbool Lier
Ouers Oiagros en Kalliope
Sibbes Apollo, die Muses, die Grasieë
Vrou Eurydike

Orpheus of Orfeus (Grieks: Ὀρφεύς) was ’n legendariese musikant, digter en profeet in die Griekse mitologie. Die belangrikste mites oor hom gaan oor sy vermoë om alle lewende dinge en selfs klippe met sy musiek te betower; sy poging om sy vrou, Eurydike, van die onderwêreld te bevry; en sy dood aan die hand van dié wat nie sy goddelike musiek kon hoor nie. As ’n oertipe van die geïnspireerde sanger is Orpheus een van die belangrikste figure wat gelei het tot die aanvaarding van die klassieke mitologie in die Westerse kultuur; hy word uitgebeeld of genoem in talle kuns- en kultuurvorme soos poësie, rolprente, opera, musiek en skilderye.[1]

Vir die Grieke was Orpheus die stigter van die sogenaamde "Orphiese" geheime. Hy het die eer gekry vir die skepping van die Orphiese Gesange, waarvan ’n versameling behoue gebly het.[2] Altaars wat na bewering relieke van hom bevat het, is as orakels beskou. In sommige Griekse bronne word Thracië as sy geboorteplek aangegee.[3]

Mitologie[wysig | wysig bron]

Vroeë lewe[wysig | wysig bron]

Orpheus was die seun van Oiagros, ’n Thraciese koning (of soms die god Apollo), en die muse Kalliope. Hy het vir ’n ruk by sy ma en haar agt mooi susters gewoon en daar het hy Apollo ontmoet wat by die lag-muse Thalia vlerkgesleep het. Apollo, die god van musiek, het vir hom ’n goue lier gegee en hom geleer om dit te bespeel. Sy ma het hom geleer om woorde te skryf om te sing.

Volgens die Argonautica deur Apollonius van Rhodos van die 3de eeu v.C. het Orpheus deelgeneem aan die avonture van Jason en die Argonoute en sy talent gebruik om hulle te help. Sonder hom sou die Argonoute nie verby die Sirenes kon vaar nie – dit is dieselfde Sirenes wat in Homeros se Odussee voorkom; hulle het op drie klein, rotsagtige eilande gewoon en pragtige liedere gesing wat matrose gelok het. Die skepe het dan op die rotse geloop en gesink. Toe Orpheus hul stemme hoor, het hy sy lier uitgehaal en harder, mooier musiek gemaak sodat die Argonoute nie die Sirenes se betowerende sang hoor nie.

Die dood van Eurydike[wysig | wysig bron]

Orpheus met sy lier, omring deur diere (Bisantynse ne Christelike Museum, Athene.

Die bekendste verhaal waarin Orpheus voorkom, is dié van sy vrou, Eurydike. Terwyl sy op hul troudag in die lang gras geloop het, het ’n sater haar aangeval. In ’n poging om van hom af weg te kom, het sy in ’n nes vol adders geval en sy is aan haar hakskeen gepik. Orpheus het haar liggaam ontdek en sulke hartseer musiek gespeel dat al die nimfe en gode gehuil het. Op hul aanbeveling het Orpheus na die onderwêreld gereis. Met sy musiek het hy die hart van Hades en Persephone versag (hy was die enige persoon wat dit ooit kon regkry), en hulle het ingestem dat Eurydike saam met hom na die aarde kon terugkeer, op een voorwaarde: hy moes voor haar loop en mag nie omgekyk het voor hulle in die bowêreld is nie. Toe hy in die bowêreld kom, het Orpheus angstig omgekyk om te sien of Eurydike hom nog volg; hy het egter vergeet hulle moes albei eers in die bowêreld wees. Sy het ’n tweede keer verdwyn, dié keer vir altyd.

Die storie in dié vorm kom uit die tyd van Vergilius, wat eerste die naam Aristaios noem. Volgens hom was dit Aristaios wat Eurydike in die mite gejaag het toe sy deur ’n adder gepik is.[4] Ander skrywers noem Orpheus se besoek aan die onderwêreld in ’n meer negatiewe lig. Volgens Phaidros in Plato se Symposium[5] het die gode net ’n skynbeeld van Eurydike aan Orpheus gewys. Volgens Plato was Orpheus ’n lafaard, want in plaas daarna om te sterf om by sy geliefde te wees, het hy eerder die gode getart deur na die onderwêreld te gaan om haar lewend te probeer terugbring. Omdat sy liefde nie "opreg" was nie (omdat hy nie bereid was om daarvoor te sterf nie) het die gode hom gestraf – eerstens deur vir hom ’n skynbeeld van Eurydike te wys en tweedens deur hom deur vroue te laat vermoor.

Die mite oor Eurydike kan eintlik ’n laat toevoeging tot die Orpheus-mites wees. Veral die naam "Eurydike" ("sy wie se geregtigheid wyd strek") herinner aan kultustitels wat met Persephone verband hou. Volgens die digter Robert Graves is die mite dalk afgelei van ’n ander Orpheus-legende, waarin hy na Tartaros reis en die godin Hekate betower.[6]

Die mite van "nie omkyk nie" kom ook in ander Griekse mites voor[7] en word weerspieël in die Bybelse verhaal van Lot se vrou toe hulle uit Sodom gevlug het. Dié weergawe van die Orpheus-mite was vervleg met die Orphistiese misteriekultusse.

Dood[wysig | wysig bron]

Die dood van Orpheus deur Albrecht Dürer (1494).

Volgens ’n Laat Antieke opsomming van Aischylos se Bassarides het Orpheus aan die einde van sy lewe afgesien van die aanbidding van alle gode behalwe die songod, wat hy Apollo genoem het. Vroeg een oggend op pad na die orakel van Dionysos by Berg Pangaion[8] is hy deur Thraciese Menades uitmekaargeskeur omdat hy sy vorige beskermgod (Dionysos) versaak het. Hy is toe in Pieria begrawe.[9]

Ovidius vertel Orpheus het sy liefde van vroue weerhou, óf omdat dinge vir hom skeefgeloop het óf omdat hy belowe het om dit te doen. Baie vroue wou egter saam met hom wees en het sy verwerping betreur. Hy was glo die eerste Thraciër wat van jong seuns gehou het.[10]

Nimfe ontdek Orpheus se kop, deur John William Waterhouse.

Omdat die menades verwerp gevoel het omdat Orpheus net manlike minnaars gehad het,[11] het hulle eers stokke en klippe na hom gegooi terwyl hy sy lier bespeel het, maar sy musiek was so mooi, nie eens die stokke en klippe wou hom tref nie. Woedend het die vroue hom uitmekaargeskeur in een van hul Bacchiese orgies.[12] In Albrecht Dürer se tekening van Orpheus se dood, wat op die oorspronklike, nou verlore een deur Andrea Mantegna gebaseer is, is daar ’n lint hoog bo in die boom met die woorde: Orfeus der erst puseran ("Orpheus, die eerste pederas").[13]

Sy kop en lier, wat steeds mooi musiek gespeel het, het met die rivier langs na die Middellandse See gedryf. Daar het die wind en golwe dit na die kus van Lesbos gevoer. Die bewoners het sy kop begrawe en ’n altaar vir hom gebou waar sy orakel die toekoms voorspel het.[14] Grieke van ander dele het ook die orakel kom raadpleeg en sy reputasie het tot in Babilonië versprei.[15]

Die Muses het die lier na die hemel geneem, waar dit tussen die sterre geplaas is. Hulle het ook die dele van sy liggaam bymekaargemaak en hom begrawe[16] aan die voet van die Berg Olimpus, waar die nagtegale oor sy graf gesing het. Orpheus se siel is terug na die onderwêreld, waar hy eindelik met sy geliefde Eurydike herenig is.

In ander legendes pleeg Orpheus selfmoord om sy Eurydike weer te vind[17] of stuur Zeus weerlig om hom te tref omdat hy die gode se geheime aan mense onthul het.[18]

Orphiese gedigte en rites[wysig | wysig bron]

Hoofartikel: Orphisme.
Die dood van Orpheus deur Michele Tripisciano.

’n Groot aantal Griekse godsdienstige gedigte word aan Orpheus toegeskryf. Van hulle het net twee voorbeelde in hul geheel behoue gebly: ’n stel gesange wat in die 2de of 3de eeu geskryf is, en ’n Argonautica Orphica, wat tussen die 4de en 6de eeu geskryf is. Van die ander geskrifte, wat tot uit die 6de eeu v.C. kan dateer, is daar net stukke papirus en aanhalings oor.

Orpheus was na bewering ook verantwoordelik vir die Geheime van Dionysos, ’n stel rituele om ’n mens van inhibisies te bevry sodat die individu na ’n natuurlike toestand kon terugkeer.[9]

Orphisme was ’n stel godsdienstige leerstellings en praktyke[19] wat in die Antieke Griekse en Hellenistiese wêreld,[20] sowel as onder die Thraciërs, ontstaan het.[21] Dit is blykbaar op dié geskrifte geskoei.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. Geoffrey Miles, Classical Mythology in English Literature: A Critical Anthology (Routledge, 1999), p. 54ff.
  2. Pausanias, Description of Greece, Corinth, 2.30.1
  3. Fritz Graf and Sarah Iles Johnston, Ritual Texts for the Afterlife: Orpheus and the Bacchic Gold Tablets (Routledge, 2007), bl. 167
  4. M. Owen Lee, Virgil as Orpheus: A Study of the Georgics, State University of New York Press, Albany (1996), p. 9.
  5. Symposium 179d.
  6. Robert Graves, The Greek Myths, Penguin Books Ltd., Londen (1955), vol. 1, hoofstuk 28, "Orpheus", bl. 115.
  7. Apollonius van Rhodos, Argonautica, boek III
  8. 9,0 9,1 Pseudo Apollodorus), Library and Epitome, 1.3.2
  9. Ovidius, vert. A.S. Kline (2000). Ovidius: Die Metamorfoses.  Boek X.
  10. Patricia Jane Johnson (2008). Ovid Before Exile: Art and Punishment in the Metamorphoses. University of Wisconsin Press. p. 103. ISBN 978-0-299-22400-4.  "by the Ciconian women."
  11. Ovid, trans. A. S. Kline (2000). Ovidius: Die Metamorfoses.  Boek XI.
  12. Heinrich Wölfflin (2013). Drawings of Albrecht Dürer. Courier Dover Publications. p. 24–25. ISBN 978-0-486-14090-2. 
  13. Flavius Philostratus, Apollonius of Tyana, 4.14.
  14. William Godwin (1876). "Lives of the Necromancers". p. 46. 
  15. The Writing of Orpheus: Greek Myth in Cultural Context. Marcele Detienne, ISBN 0-8018-6954-4, bl. 161
  16. Pausanias, Description of Greece, Boeotia, 9.30.1,[6]
  17. Diogenes Laertius, Lives and Opinions of Eminent Philosophers, Introduction 4; Encyclopædia Britannica – 1911-uitg., Orpheus
  18. Sexuality in Greek and Roman Culture (Ancient Cultures) deur Marilyn B. Skinner, 2005, bl. 135
  19. Three Faces of God by David L. Miller, 2005, Back Matter
  20. History of Humanity: From the seventh century B.C.E. to the seventh century C.E. Routledge reference, Siegfried J. de Laet, UNESCO, 1996, ISBN 92-3-102812-X, pp. 182–183.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Gode, helde en ander wesens in die Griekse mitologie
Oergode  AitherChaosChronosErebosGaiaHemeraNyxPontosTartarosUranos
Titane  Eerste geslag:  HyperionIapetosKoiosKriosKronosMnemosyneOkeanosPhoibeRheaTethysTheiaThemis Tweede geslag:  AsteriaAtlasEosEpimetheusHeliosLetoMenoitiosPrometheusSelene
Olimpiese gode  AfroditeApolloAthenaAresArtemisDemeterDionisosHephaistosHeraHermesPoseidonZeus • (Hestia)
Ander gode  AdonisAlpheiosAsklepiosErosHadesHebeHeraklesPanPersephonePlouton
Halfgode & helde  AchillesAntiopeDaidalosGanymedesIkarosJasonOidipusOrionOrpheusPeleusPenelopePerseusSisyphosTantalosTheseus
Ander wesens  AmasonesCharonChtoniese godeEriniërsGiganteGorgoneGrasieëHonderdhandigesHydraKerberosMinotourusMusesNimfeSatersSentoureSiklopeSkikgodinneStyx