Ecuador

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
República del Ecuador (Spaans)
Ikwayur Runaq Imayka (Quechua)
Ekuatur Nunka (Shuar)
Republiek Ecuador
Vlag van Ecuador Wapen van Ecuador
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Dios, patria y libertad (Spaans)
Pro Deo, Patria et Libertate (Latyn)
(Afrikaans: "God, tuisland en vryheid")
Volkslied: Salve, Oh Patria
(Spaans vir: "Wees gegroet, O vaderland")
Ligging van Ecuador
Hoofstad Quito

00°9′S 78°21′W / 0.150°S 78.350°W / -0.150; -78.350

Grootste stad Guayaquil
Amptelike tale Spaans, Quechua en Shuar[1]
Regering Unitêre presidensiële
grondwetlike republiek
Lenín Moreno
Otto Sonnenholzner
Onafhanklikheid
• Verklaar
• van Spanje
• van Groot-Colombia
• Erken
• Huidige grondwet

10 Augustus 1809
24 Mei 1822
13 Mei 1830
16 Februarie 1840[2]
28 September 2008
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
283 561a km2  (73ste)
109 484 myl2
5
Bevolking
 - 2017-skatting
 - 2017-sensus
 - Digtheid
 
16 385 068[3] (65ste)
17 300 000[4]
61 / km2 (151ste)
158 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2019-skatting

$202,773 miljard[5]
$11 743[5]

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2019-skatting

$107,914 miljard[5]
$6 249[5]

MOI (2015) Green Arrow Up Darker.svg 0,752[6] (86ste)  –  hoog
Gini (2017) 44,7[7] –  hoog
Geldeenheid Amerikaanse dollarb ($) (USD)
Tydsone
 - Somertyd
ECT / GALT (UTC-5 / -6)
nie toegepas nie (UTC-5 / -6)
Internet-TLD .ec
Skakelkode +593
a. insluitend die Galápagos-eilande.
b. Sucre tot 2000, vervang deur die VS-dollar en Ecuadoriaanse centavo-munte.

Ecuador (Spaans: [ekwaˈðoɾ], ; Quechua: Ikwayur; Shuar: Ecuador of Ekuatur),[8][9] amptelik die Republiek Ecuador (Spaans: República del Ecuador, letterlik: "Republiek van die ewenaar"; Quechua: Ikwadur Ripuwlika; Shuar: Ekuatur Nunka),[10][11] is 'n land in die middel van Suid-Amerika wat in die noorde grens aan Colombia, in die ooste en die suide aan Peru, en in die weste aan die Stille Oseaan. Die naam van dié land is Spaans vir die ewenaar, wat deur dié land loop. Ecuador is die mees westelike land wat langs die ewenaar geleë is. Dié land word deur die Andesgebergte in twee dele verdeel: die westelike kusland aan die Stille Oseaan en die oostelike Amasonebeken. Ecuador se hoofstad Quito is in die sentrale Andes geleë, terwyl dié land se grootste stad, Guayaquil, aan die Stille Oseaan geleë is.

Nasa-Satellietbeeld van Ecuador
Kaart van Ecuador
Topografiese kaart van Ecuador

Ecuador sluit die Galápagos-eilande (Spaans: Islas Galápagos of Archipiélago de Colón) in die Stille Oseaan, ongeveer 965 km wes van die vasteland, in. Die eilande het 'n belangrike rol gespeel in Charles Darwin se reise wat sy idees oor evolusie help vorm het.

Ecuador was deel van die magtige Inkaryk, een van die mees gevorderde beskawings in die Nuwe Wêreld, wat ook Peru, Bolivië en Noord-Chili ingesluit het. Ecuador is 'n ruolieprodusent en was van 1973 tot 1992 'n lid van OPUL, in 2007 het dié land weer by OPUL aangesluit.[12]

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Kaart van Ecuador in 1832
Kaart van Ecuadoriaanse grondeise ná 1916

Gevorderde beskawings het reeds in Ecuador floreer toe dié land in die 15de eeu deur die Inkas verower is. Die Spaanse conquistadores verower die Inkaleërs in 1534 en die Spaanse koloniste word die nuwe elite. Die inheemse bevolking is afgemaai deur die uitbreek van siektes waarteen die Inkas nie weerstand gehad het nie en is onderdruk deur die "encomienda"-arbeidstelsel waarvolgens hulle vir Spaanse grondeienaars moes werk. In 1563 word die nuwe hoofstad, Quito, in Ecuador 'n setel van die koninklike "audiencia" (administratiewe distrik) van Spanje.

Na onafhanklikheidsmagte die koninklikgesinde weermag in 1822 verslaan het, sluit Ecuador aan by Simón Bolívar se republiek van Groot-Colombia, net om in 1830 'n aparte republiek te word. Die 19de eeu is gekenmerk deur onbestendigheid en vinnig opeenvolgende heersers. Die konserwatiewe Gabriel Garcia Moreno verenig dié land in die 1860's met die ondersteuning van die Rooms-Katolieke Kerk. In die laat 1800's, dra die wêreldwye vraag na kakao daartoe by dat dié land se ekonomie swaar steun op uitvoer van primêre produkte en lei dit tot migrasie van die hooglande na die landbouvoorposte langs die kus.

'n Kusgebaseerde rewolusie in 1895 onder leiding van Eloy Alfaro het die mag van die kerklui verminder en die weg gebaan vir kapitalistiese ontwikkeling. Die einde van die kakaovoorspoedgolf het hernude politieke onstabiliteit te weeg gebring en gelei tot 'n militêre staatsgreep in 1925. Die 1930's en 1940's is die regering gekenmerk deur populistiese politici soos die vyf-keer president Jose Velasco Ibarra.

Resessie en populêre onrus het in die 1960's terugkeer na populistiese politiek en binnelandse militêre ingrypings gelei, terwyl buitelandse maatskappye oliebronne in die Ecuadoriaanse Amasone ontwikkel het. In 1972 het 'n nasionalistiese militêre regering aan bewind gekom en die nuwe olierykdom en buitelandse lenings gebruik vir 'n industrialisasieprogram, grondhervorming en subsidies vir stedelike verbruikers. Terwyl die olie-opbloei begin taan, het Ecuador in 1979 teruggekeer tot demokrasie, maar teen 1982 het die regering 'n ekonomiese krisis in die gesig gestaar gekenmerk deur inflasie, begrotingstekorte, 'n dalende geldeenheid, skuld wat ophoop en 'n onmededingende industrie.

Sedert die terugkeer na demokrasie het opeenvolgende presidente probeer om die oligargie te breek deur verskeie pogings om ekonomiese hervormings in werking te stel. Meeste hiervan het egter gefaal, óf as gevolg van weerstand deur die heersende klas óf as gevolg van korrupsie. In 2005 is die president, Lucio Gutiérrez, afgeset vanweë korrupsie en diefstal wat daarna lei tot politieke chaos wat tans ondervind word.

Hoewel Ecuador vir meeste van die 20ste eeu politieke onrus beleef het was dit tog heelwat rustiger as die naburige Colombia. Tussen 1999 en 2003 het enorme getalle Colombiane na Ecuador gevlug met die gevolg dat daar nou 'n groot hoeveelheid Colombiane in Ecuador is.

Geografie[wysig | wysig bron]

Klimaatsones in Ecuador volgens die Köppen-klimaatklassifikasie
Markdag in Ambato, Ecuador

Ecuador is 'n kleurryke land met drie verskillende klimate: 1) Costa (kus) – sonnig en warm met perfekte strandweer. 2) Sierra (die hoogland) – die Andesgebergte loop deur die middel van dié land en die stede wat daar geleë is, is ten minste 1000 m bo seespieël en is dus aangenaam koud en daar val ook sneeu. 3) Amazonas (die Amasone) die reënwoud met 'n reënwoudklimaat.

Die Galápagos-eilande met hulle besondere fauna vorm deel van Ecuador.

  • lengte landgrense: 2 010 km (590 km met Colombia, 1 420 km met Peru)
  • kuslyn: 2 237 km
  • grootste riviere: xxxx, #### km.
  • grootste meer: xxxx, #### km².
  • hoogste punt: Chimborazo in die Andes (6 310 m)
  • laagste punt seevlak langs die Stille Oseaan

Demografie[wysig | wysig bron]

Kolonisasie deur die Spanjaarde en Europeërs uit Suid-Amerika, slawe uit Afrika wat hulle saamgebring het, en die inheemse Indiane wat oorleef het, dra by tot 'n land met ryk diversiteit. Die grootste etniese groep is die Mestizos (van gemengde Spaans en Indiaanse afkoms) en verteenwoordig net meer as 65 persent van die bevolking. Die Andes-Indiane (indigenas) vorm die tweede grootste groep (~30%). Blankes is meestal Kreole, afstammelinge van die Spaanse koloniste wat nie met ander groepe vermeng het nie en vorm 7% van die bevolking. Die res bestaan uit 'n klein minderheid Afro-Ecuadoriane, insluitend Mulatto's en Zambo's.

Die hoogste vuurspuwende berge[wysig | wysig bron]

Cotopaxi en Ruminahui soos gesien van die bopunt van die vulkaan Corazón

Die Sierra-gebied is die hoë bergstreek van die Andes. Baie van die berge is hoër as 4 500 m, en die hoogste van hulle, die onaktiewe vuurspuwende berg Chimborazo, is 6 272 m hoog. Die twee bergreekse vorm in werklikheid deel van die plooiingsberge waaruit die hele Andesreeks, wat van noord na suid oor die Suid-Amerikaanse vasteland strek, bestaan. Daar is meer as 20 aktiewe vuurspuwende berge in Ecuador. Een van hulle, Cotopaxi (5 897 m), is die hoogste aktiewe vuurspuwende berg in die wêreld.

Op 'n hoogte van bo 2 250 m in die Sierra is die klimaat koel en aangenaam. Dit is die gebied waar omtrent 60 persent van die land se bevolking woon en waar die hoofstad, Quito, geleë is. Gewasse en vrugte wat in 'n gematigde klimaatstreek aard, word bier verbou. Bokant 2 700 m word met beeste geboer. Die meeste van die hoër berge dra ’n permanente sneeulaag.

Digte tropiese woude[wysig | wysig bron]

Die oostelike hange van die Andesberge vorm deel van die Amasonebekken, en die grootste deel van die land wat laer as 1 500 m lê, word bedek deur die groot tropiese reënwoud wat dwarsoor die vasteland tot aan die Atlantiese Oseaan strek. Die waardevolle houtvoorrade van die Oriente-gebied word nog skaars ontgin, hoofsaaklik omdat die gebied ver van die see is en van die Stille Oseaan-kus afgesonder word deur die berge.

Die Costa-gebied[wysig | wysig bron]

Dit is die kusvlakte van Wes-Ecuador, en soos baie ander dele van die Stille Oseaankus van Suid-Amerika is dit 'n smal strook laagland tussen die Andes en die see. 'n Deel van die kusvlakte is droog; die res word bedek deur digte tropiese woud soos die Oriente-gebied. Koffie, kakao en piesangs word hier verbou.

Die “stad van ewigdurende lente”.[wysig | wysig bron]

Daar is slegs twee stede van belang: Quito, die hoofstad, en Guayaquil, wat die belangrikste hawe en handelsentrum is. Quito is op 'n hoogte van 2 850 m geleë, op die plato tussen die berge. Die klimaat van die stad is aangenaam, en die gemiddelde jaarlikse temperatuur van Quito is 12,6 °C. Daarom word Quito soms ook die "stad van ewigdurende lente" genoem. Guayaquil is die belangrikste hawe en grootste stad in Ecuador en hanteer sowat 90 persent van die land se in- en uitvoere.

Die sonderlinge diere van Ecuador[wysig | wysig bron]

Aangesien die klimaat van Ecuador wissel van die vogtige hitte van die kusvlakte en die Amasonebekken tot die permanente sneeu van die hoë Andesgebergte, is daar 'n groot verskeidenheid van wilde diere. Jaguars, krokodille, slange, tapirs, armadillo's en bobbejane is tipiese diere van die warm woude van die laaglande. Die interessantste diere van die Andesgebied is die lama en die reusekondor. Die lama behoort tot die kameel-familie en word deur die bergbewoners as pakdier gebruik. Die reusekondor is 'n aasvoël en is van die grootste voëls ter wêreld.

Die Galápagos-eilande[wysig | wysig bron]

Nasa-Satellietbeeld van die Galápagos-eilande
Topografiese kaart van die Galápagos-eilande

Die Galápagos-eilande is in die Stille Oseaan geleë, omtrent 1 000 km van die kus van Ecuador. Die groep vulkaniese eilande lê op die ewenaar, maar die klimaat word gematig deur die koue Humboldt-seestroom wat noordwaarts langs die kus van Suid-Amerika vloei. Die eilande is in 1535 deur die Spaanse reisiger Tomas de Berlanga vir EUropa ontdek, en is in 1832 deur Ecuador geannekseer.

Die Galápagos-eilande is veral vir dierkundiges interessant, want dit is die woonplek van diere wat nêrens anders aangetref word nie. Sommige van die reuse-skilpaaie op die eilande mag selfs 400 jaar oud wees.

Kultuur[wysig | wysig bron]

Ecuador se kultuur is 'n spieëlbeeld van dié land se demografie en bestaan uit 'n kookpot van verskillende invloede. Baie soos die voorouers van die Mestizomeerderheid, is die kultuur van Ecuador 'n mengsel van Europese en Indiaanse invloede, met verskeie ander elemente geërf van afstammelinge van die slawe uit Afrika. 'n Verskeidenheid musiek- en dansstyle word beoefen insluitend: Salsa, Merengue, Bachata, Reggaeton, Cumbia, Vallenato, Samba en Capoeira.

Bowen die nasionale kultuur beoefen baie van die inheemse gemeenskappe ook hulle eie kulture.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (es) "Constitución Política de la República del Ecuador". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 Oktober 2015. Besoek op 13 September 2014.
  2. (es) España (1 Januarie 1841). "Tratado de paz y amistad celebrado entre España y la República del Ecuador: en 16 de febrero de 1840". en la Imprenta Nacional. Besoek op 25 Mei 2017 – via Google Books.
  3. (en) "World Population Prospects: The 2017 Revision". 2017. Besoek op 22 Oktober 2019.
  4. (es) "Institut".
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 (en) "Ecuador". Internasionale Monetêre Fonds. Oktober 2019. Besoek op 22 Oktober 2019.
  6. (en) "2018 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2018. Besoek op 22 Oktober 2019.
  7. (en) "Gini Index". Wêreldbank. Besoek op 22 Oktober 2019.
  8. (es) "Constitución de la República del Ecuador en Shuar". Issuu. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 April 2019. Besoek op 21 Februarie 2019.
  9. "¡Iniuri seamkur!, Ayamrumamu nuyá Iniankasrik Ayamruma Papi" (PDF). INREDH. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 21 Februarie 2019. Besoek op 21 Februarie 2019.
  10. "Chicham atiakur metek atin turakur, pénke takakainiachu tuke enentaimtusartiniaitji" (PDF). Secretaría Nacional de Planificación y Desarrollo. 2014.[dooie skakel]
  11. (es) Pellizzaro, Siro M.; Nàwech, Fàusto Oswaldo (2003). Chicham: Dictionario Enciclopédico Shuar-Castellano. Wea Nekaptai.
  12. (en) "Ecuador facts and figures". OPUL. Besoek op 25 Mei 2017.

Bronnelys[wysig | wysig bron]

Algemeen

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]