NG gemeente Graaff-Reinet
Die NG gemeente Graaff-Reinet is in 1792 gestig as sesde gemeente van die Nederduitse Gereformeerde Kerk aan die Kaap en is vandag die oudste gemeente in die Sinode van Oos-Kaapland asook die provinsie Oos-Kaap.
Inhoud |
[wysig] Agtergrond
In die 18de eeu het die boere se perdekommando's, wat van die Kaap af ooswaarts getrek het, die gebied van die Kamdeboovlakte en die Sneeuberg bereik. Die eerste plase aan die voet van die Sneeuberge is in die dekade ná 1770 aangelê. Onrus, wetteloosheid en talle botsings met die Xhosas het die vroeë geskiedenis van Graaff-Reinet gekenmerk. Eers met die aanstelling van 'n landdros, wat wet en orde moes handhaaf, het die vreedsame ontwikkeling van die dorp begin.
Mauritz Woeke, die eerste landdros, is op 13 Desember 1785 na die destydse grensgebied gestuur. Hy het die distrik en woonplek, wat hy vir homself uitgesoek het, na die goewerneur van die Kaap, Cornelis Jacob van de Graaff, en sy vrou Cornelia, gebore Reinet, vernoem. Die grense van die nuwe landdrosdistrik, die vierde in die land na Kaapstad, Stellenbosch en Swellendam, is op 19 Julie 1786 in ' kennisgewing van die regering, 'n sogenaamde "plakkaat", geproklameer. Die Kaapse goewerneur het die dokument op 30 Augustus 1786 onderteken.
[wysig] Gemeente gestig
Ses jaar later stig die NG Kerk dié oudste gemeente in die huidige Oos-Kaap. Die eerste leraar was ds. J.H. von Manger wat in 1798 deur ds. H.W. Ballot opgevolg is. Tydens die eerste vergadering moes hy van ouderling Marthinus Wessel Pretorius, vader van kommandant-generaal Andries Pretorius, verneem dat daar geen aantekeninge van gehou is van die vorige besluite van die kerkraad nie.
[wysig] Di. Andrew en Charles Murray
Ds. Andrew Murray, vir wie dr. George Thom in 1820 in gewerf het as een van die Skotse predikante wat die tekort aan leraars in die NG Kerk moes aanvul en ingevolge goewerneur lord Charles Somerset die Hollands-Afrikaanse bevolking moes help verengels, dien die gemeente vanaf sy aankoms in Suid-Afrika in 1822 tot met sy aftrede in 1866. Saam met hom op die skip uit Skotland was die dr. William Robertson wat as onderwyser ook na Graaff-Reinet gestuur is. Hy bly vyf jaar hier en vertrek daarna na sy vaderland om hom as leraar te bekwaam, waarna hy in 1831 die eerste leraar van die NG gemeente op Clanwilliam word. Buiten sy jare lange diens as voorsitter van die Ring van Graaff-Reinet, is ds. Murray in 1834 tot skriba en in in 1837 moderator van die Kaapse Kerk verkies. Hy het ook 'n groot gespeel in aanloop tot die totstandkoming van die NG Sendingkerk op Wellington in 1881.
Die pastorie op waarin hy en sy gesin gewoon het, is die geskiedkundige gedenkwaardigheid, Reinet-huis. Al vyf Murray se seuns wat later predikant sou word, is hier gebore: John (15 September 1826 - 27 Desember 1882), Andrew (9 Mei 1828 - 18 Januarie 1917), William (29 Oktober 1829 - 16 Junie 1899), Charles (26 Februarie 1833 - 31 Oktober 1904) en George (7 Augustus 1845 - 18 Mei 1921).
Ds. Charles Murray volg sy vader met dié se aftrede in 1866 op as leraar van die gemeente. Die ou kerk, wat baie bouvallig was, het afgebrand terwyl die nuwe opgerig is, hoewel 'n ander bron[1] dit wil hê die eerste kerk is in 1792 opgerig en die tweede, wat in 1799 in aanbou was, het afgebrand voor dit voltooi is. Die ou kerkgebou moes later geheel en al afgebreek en herbou word. Die huidige kerkgebou, een van die grootste en sierlikste in die land, is op 10 September 1887 ingewy en is losweg gegrond op die Salisbury-katedraal. Die derde oudste gemeente in die Oos-Kaap, NG gemeente Cradock, se besondere kerkgebou is in 1868 opgerig en ook gegrond op 'n Britse kerk, in sy geval 'n redelike getroue weergawe van St. Martins-in-the-Field in Londen.
[wysig] Afgelope 60 jaar
Omstreeks 1950 is die hele kerkgebou opgeknap en tydens die 300-jarige feesvierings van 1952 opnuut aan die Here toegewy. Kort na die kerk opgeknap is, het Reinet-huis aan die beurt gekom.
'n Latere leraar, ds. J.F. Naudé, het 'n groot stryd ter wille van die Afrikaanse taal en kultuur gestry en dit was deur sy toedoen dat Afrikaans sy regmatige plek as plaaslike opvoedingstaal ingeneem het. Nog 'n leraar, dr. D.F. Malan het in 1915 sy bediening hier neergelê om redakteur van Die Burger te word, later leier van die Nasionale Party en uiteindelik in 1948 eerste minister.
'n Minder gelukkige episode in die gemeente se bestaan is die stigting in 1927 van die Nuwe Kerk op 4 September 1927. Dit was, aldus Ons gemeentelike feesalbum, vanweë "groot, ingrypende en blykbaar onoplosbare probleme in die boesem van die gemeente Graaff-Reinet" wat tot "veel onenigheid" gelei het. Herhaalde pogings tot versoening het misluk, waarna 'n groot aantal gemeentelede besluit het om 'n afsonderlike gemeente te stig. Ses jaar later was daar in die moedergemeente 1 411 en in die Nuwe Kerk 800 lidmate. In 1985 was die getalle onderskeidelik 1 120 en 797, waarna die ontvolking van die platteland sy tol met mening geëis het, sodat die onderskeie getalle teen 2010 694 en 653 was, 'n afname van amper 30%.
[wysig] Lidmaattal
Graaff-Reinet se moedergemeente en Nuwekerk se gesamentlike getal belydende NG lidmate was die afgelope 80 jaar nog altyd die onder die topdrie van die groot dorpe in die Oos-Kaapse binneland. Die onderstaande tabel toon die afname in die lidmaattal van NG gemeentes op dié agt dorpe. In gevalle waar 'n gemeente by 'n ander ingelyf is of twee gemeentes saamgesmelt het, word hulle syfers saam aangedui. Dit geld Middelburg en Middelburg-Uitsig, Grahamstad, Grahamstad-Grenspos en Albanie, Somerset-Oos en Kookhuis asook Queenstown, Queenstown-Oos en Queenstown-Noord (laasgenoemde twee 'n ruk lank as Queenstown-Tuine). Elke dorp of gemeente se hoogste lidmaattal word in vet skrif aangedui. Hieruit blyk dat net Queenstown en Aliwal-Noord hul hoogtepunt ná die middel van die 20ste eeu bereik het en dat Burgersdorp sedert 1933 'n afname in sy lidmaattal ervaar. Teen 2010 het nog net Graaff-Reinet (twee) en Cradock (drie) meer as een gemeente gehad. Queenstown het die onderskeiding dat dit die enigste dorp is wat eers drie gemeentes gehad het, maar waar net 'n enkele gemeente oorgebly het.
| Gemeente/Dorp | 1933 | 1952 | 1973 | 1979 | 1985 | 1990 | 1995 | 2000 | 2005 | 2010 | 2012 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Aliwal-Noord | 950 | 1145 | 1250 | 1338 | 1242 | 1300 | 1595 | 1593 | 1378 | 1117 | 1114 |
| Burgersdorp | 1461 | 1274 | 1008 | 937 | 945 | 941 | 850 | 710 | 677 | 605 | 573 |
| Cradock | 2164 | 2858 | 2399 | 2421 | 2464 | 2288 | 2024 | 1934 | 1931 | 1697 | 1662 |
| Graaff-Reinet | 2211 | 2536 | 2115 | 2055 | 1917 | 1758 | 1699 | 1657 | 1242 | 1347 | 1077 |
| Grahamstad | 860 | 1640 | 1479 | 1289 | 1115 | 1105 | 1122 | 1090 | 836 | 794 | 751 |
| Middelburg | 1307 | 1430 | 1372 | 1391 | 1158 | 992 | 1147 | 970 | 953 | 829 | 829 |
| Somerset-Oos | 1400 | 1800 | 1657 | 1511 | 1246 | 1210 | 1201 | 1281 | 1122 | 917 | 959 |
| Queenstown | 1195 | 2060 | 2115 | 1966 | 1866 | 1779 | 1572 | 1337 | 1190 | 1045 | 876 |
Die gesamentlike lidmaattal van dié dorpe het reeds in 1952 'n hoogtepunt van 14 743 bereik, waarna dit teen 1995 teruggesak het tot 11 373, minder as die totaal in 1933 van 11 548. Tussen 1990 en 2000 het die totaal met net 1 381 afgeneem tot 10 572, maar in die daaropvolgende 12 jaar het die afname versnel toe die gemeentes 2 731 lidmate verloor het en te staan gekom het op 'n totaal van slegs 7 841. Dis 'n verlies van meer as 'n kwart van die lidmate.
[wysig] Predikante
- A.F. Louw, 1897 - 1903, 1908 - 1912
- P.G.J. Meiring, 1904 - 1907
- P.K. Albertyn, 1906 - 1921
- Dr. D.F. Malan, 1913 - 1915
- Dr. B.B. Keet, 1916 - 1919
- I.F. Burger, 1920 - 1922
- Antonie Georg Eliab van Velden, 1921 - 1922
- Pieter van der Merwe, Maart 1929 - 1 Junie 1931
- Ruben Fourie, 1944 - 1946, 1947 - 1952
- Jacobus Johannes Fick, 1947 - 1950
- Stephanus Salomon Weyers, 1953 - 1958
- Jan Wynand Willem Greeff, 1960 - 1964
- Johan Gebhard Lindenberg, 1967 - 1974
[wysig] Bronne
- Dreyer, eerw. A. 1924. Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika 1824 - 1924. Kaapstad: Publikatie-kommissie van de Z.A. Bijbelvereniging.
- Gaum, dr. Frits (hoofred.), Christelike Kernensiklopedie. Wellington: Lux Verbi.BM, 2008.
- Hofmeyr, George (hoofred.), 2002. NG Kerk 350. Wellington: Lux Verbi.BM.
- Olivier, ds. P.L. (samesteller), 1952. Ons gemeentelike feesalbum. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers.
