NG gemeente Graaff-Reinet

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Die Murray-gesin. Al sestien kinders is op Graaff-Reinet gebore en al vyf seuns wat volwassenheid bereik het, John, Andrew, William, George en Charles, het predikant in die NG Kerk geword. Hulle moeder, gebore Maria Stegmann, was die suster van die Lutherse en later NG predikant ds. Georg Stegmann.
Die kerkgebou, opgerig van 1885 tot 1887.
Ds. Andrew Murray sr. was van 1822 tot 1866 leraar van Graaff-Reinet.
Ds. Charles Murray, leraar van 1866 tot 1904.
Ds. P.G.J. Meiring, leraar van 1904 tot 1907.
Ds. P.K. Albertyn, leraar van 1906 tot 1921.
Dr. D.F. Malan, leraar van 1913 tot 1915.
Prof. dr. B.B. Keet, leraar van 1916 tot 1919.
Ds. J.F. Naudé, leraar van 1921 tot 27 Augustus 1948, toe hy in die amp oorlede is. Hy was 75 jaar oud.
Ds. J.F. Mentz, leraar van 1922 tot 1925.
Ds. Pieter van der Merwe, leraar van Maart 1929 tot hy emeriteer op 1 Junie 1931.
Ds. Jacobus Johannes Fick, leraar van 1947 tot 1950.
Ds. Maarten Kruger was medeleraar van die gemeente van 1949 tot 1953.
Ds. Stephanus Salomon Weyers, leraar van 1953 tot 1958, voorheen van 1935 tot 1938 leraar van die NG gemeente Venterstad en van 1938 tot 1942 van die Greykerk.

Die NG gemeente Graaff-Reinet, ook bekend as die NG Grootkerk, is op 11 November 1792 gestig as sesde gemeente van die Nederduitse Gereformeerde Kerk aan die Kaap en is vandag die oudste gemeente in die Sinode van Oos-Kaapland asook die provinsie Oos-Kaap.

Agtergrond[wysig]

In die 18de eeu het die boere se perdekommando's, wat van die Kaap af ooswaarts getrek het, die gebied van die Kamdeboovlakte en die Sneeuberg bereik. Die eerste plase aan die voet van die Sneeuberge is in die dekade ná 1770 aangelê. Onrus, wetteloosheid en talle botsings met die Xhosas het die vroeë geskiedenis van Graaff-Reinet gekenmerk. Eers met die aanstelling van 'n landdros, wat wet en orde moes handhaaf, het die vreedsame ontwikkeling van die dorp begin.

Mauritz Woeke, die eerste landdros, is op 13 Desember 1785 na die destydse grensgebied gestuur. Hy het die distrik en woonplek, wat hy vir homself uitgesoek het, na die goewerneur van die Kaap, Cornelis Jacob van de Graaff, en sy vrou Cornelia, gebore Reinet, genoem. Die grense van die nuwe landdrosdistrik, die vierde in die land naas Kaapstad, Stellenbosch en Swellendam, is op 19 Julie 1786 in ' kennisgewing van die regering, 'n sogenaamde "plakkaat", geproklameer. Die Kaapse goewerneur het die dokument op 30 Augustus 1786 onderteken en dit so amptelik bekrag.

Gemeente gestig[wysig]

Ses jaar later stig die NG Kerk dié oudste gemeente in die huidige Oos-Kaap. Die eerste leraar was ds. J.H. von Manger wat in 1798 deur ds. H.W. Ballot opgevolg is. Tydens die eerste vergadering moes hy van ouderling Marthinus Wessel Pretorius, vader van kommandant-generaal Andries Pretorius, verneem dat daar geen aantekeninge van gehou is van die vorige besluite van die kerkraad nie.

Di. Andrew en Charles Murray[wysig]

Ds. Andrew Murray, vir wie dr. George Thom in 1820 in gewerf het as een van die Skotse predikante wat die tekort aan leraars in die NG Kerk moes aanvul en ingevolge goewerneur lord Charles Somerset die Hollands-Afrikaanse bevolking moes help verengels, dien die gemeente vanaf sy aankoms in Suid-Afrika in 1822 tot met sy aftrede in 1866. Saam met hom op die skip uit Skotland was die dr. William Robertson wat as onderwyser ook na Graaff-Reinet gestuur is. Hy bly vyf jaar hier en vertrek daarna na sy vaderland om hom as leraar te bekwaam, waarna hy in 1831 die eerste leraar van die NG gemeente op Clanwilliam word. Buiten sy jare lange diens as voorsitter van die Ring van Graaff-Reinet, is ds. Murray in 1834 tot skriba en in in 1837 moderator van die Kaapse Kerk verkies. Hy het ook 'n groot gespeel in aanloop tot die totstandkoming van die NG Sendingkerk op Wellington in 1881.

Die pastorie op waarin hy en sy gesin gewoon het, is die geskiedkundige gedenkwaardigheid, Reinet-huis. Al vyf Murray se seuns wat later predikant sou word, is hier gebore: John (15 September 1826 - 27 Desember 1882), Andrew (9 Mei 1828 - 18 Januarie 1917), William (29 Oktober 1829 - 16 Junie 1899), Charles (26 Februarie 1833 - 31 Oktober 1904) en George (7 Augustus 1845 - 18 Mei 1921).

Ds. Charles Murray volg sy vader met dié se aftrede in 1866 op as leraar van die gemeente. Die ou kerk, wat baie bouvallig was, het afgebrand terwyl die nuwe opgerig is, hoewel 'n ander bron[1] dit wil hê die eerste kerk is in 1792 opgerig en die tweede, wat in 1799 in aanbou was, het afgebrand voor dit voltooi is. Die ou kerkgebou moes later geheel en al afgebreek en herbou word. Die huidige kerkgebou, een van die grootste en sierlikste in die land, is op 10 September 1887 ingewy en is losweg gegrond op die Salisbury-katedraal. Die derde oudste gemeente in die Oos-Kaap, NG gemeente Cradock, se besondere kerkgebou is in 1868 opgerig en ook gegrond op 'n Britse kerk, in sy geval 'n redelike getroue weergawe van St. Martins-in-the-Field in Londen.

Afgelope 60 jaar[wysig]

Omstreeks 1950 is die hele kerkgebou opgeknap en tydens die 300-jarige feesvierings van 1952 opnuut aan die Here toegewy. Kort na die kerk opgeknap is, het Reinet-huis aan die beurt gekom.

'n Latere leraar, ds. J.F. Naudé, het 'n groot stryd ter wille van die Afrikaanse taal en kultuur gestry en dit was deur sy toedoen dat Afrikaans sy regmatige plek as plaaslike opvoedingstaal ingeneem het met die stigting van die Hoër Volkskool in 1922, die eerste Afrikaansmedium hoërskool in die destydse Kaapprovinsie (en die tweede in Suid-Afrika). Nog 'n leraar, dr. D.F. Malan het in 1915 sy bediening hier neergelê om redakteur van Die Burger te word, later leier van die Nasionale Party en uiteindelik in 1948 eerste minister toe NP die bewind by die Verenigde Party oorneem.

'n Minder gelukkige episode in die gemeente se bestaan is die stigting in 1927 van die Nieuwe Kerk op 4 September 1927. Dit was, aldus Ons gemeentelike feesalbum, vanweë "groot, ingrypende en blykbaar onoplosbare probleme in die boesem van die gemeente Graaff-Reinet" wat tot "veel onenigheid" gelei het, wat hoofsaaklik gewentel het rondom kanseltaal en ds Naudé se gebruik van Afrikaans in plaas van Engels of Nederlands. Herhaalde pogings tot versoening het misluk, waarna 'n groot aantal gemeentelede besluit het om 'n afsonderlike gemeente te stig, aanvanklik om Engels as kanseltaal te gebruik (wat toe nooit in die praktyk gebeur het nie). Ses jaar later was daar in die moedergemeente 1 411 en in die Nuwe Kerk 800 lidmate. In 1985 was die getalle onderskeidelik 1 120 en 797, waarna die ontvolking van die platteland sy tol met mening geëis het, sodat die onderskeie getalle teen 2010 694 en 653 was, 'n afname van amper 30% (hoofsaaklik nadat die Graaff-Reinet Onderwyskollege gesluit het). Binne die volgende drie jaar het die Nuwe Kerk se lidmaattaal met amper die helfte afgeneem, terwyl die moedergemeente s'n bestendig gebly het.

Lidmaattal[wysig]

Graaff-Reinet se moedergemeente en Nuwekerk se gesamentlike getal belydende NG lidmate was die afgelope 80 jaar nog altyd die onder die topdrie van die groot dorpe in die Oos-Kaapse binneland. Die onderstaande tabel toon die afname in die lidmaattal van NG gemeentes op dié agt dorpe. In gevalle waar 'n gemeente by 'n ander ingelyf is of twee gemeentes saamgesmelt het, word hulle syfers deurgaans saam aangedui. Dit geld Middelburg en Middelburg-Uitsig, Grahamstad, Grahamstad-Grenspos en Albanie, Somerset-Oos en Kookhuis asook Queenstown, Queenstown-Oos en Queenstown-Noord (laasgenoemde twee 'n ruk lank as Queenstown-Tuine). Elke dorp of gemeente se hoogste lidmaattal word in vet skrif aangedui. Hieruit blyk dat al die dorpe hul hoogtepunt ná die middel van die 20ste eeu bereik het, behalwe Burgersdorp wat sedert 1933 'n afname in sy lidmaattal ervaar. Teen 2010 het nog net Graaff-Reinet (twee) en Cradock (drie) meer as een gemeente gehad. Queenstown het die onderskeiding dat dit die eerste dorp is wat eers drie gemeentes gehad het, maar waar net 'n enkele gemeente oorgebly het. Hennenman in die Vrystaat sou heelwat later die weg volg toe albei dogtergemeentes tegelykertyd by die moedergemeente ingelyf is. Aliwal-Noord is die enigste gemeente met meer belydende lidmate in 2012 as sowat 'n eeu vantevore.

Gemeente/Dorp 1916 1933 1952 1960 1973 1979 1985 1990 1995 2000 2005 2010 2012
Aliwal-Noord 750 950 1145 1150 1250 1338 1242 1300 1595 1593 1378 1117 1114
Burgersdorp 1100 1461 1274 1260 1008 937 945 941 850 710 677 605 573
Cradock 1878 2164 2858 2914 2399 2421 2464 2288 2024 1934 1931 1697 1662
Graaff-Reinet 2125 2211 2536 2573 2115 2055 1917 1758 1699 1657 1242 1347 1077
Grahamstad 576 860 1640 1341 1479 1289 1115 1105 1122 1090 836 794 751
Middelburg 1100 1307 1430 Onbekend 1372 1391 1158 992 1147 970 953 829 829
Queenstown 566 1195 2060 2153 2115 1966 1866 1779 1572 1337 1190 1045 876
NG gemeente Somerset-Oos 1652 1400 1800 1864 1657 1511 1246 1210 1201 1281 1122 917 959

Die gesamentlike lidmaattal van dié dorpe het reeds in 1952 'n hoogtepunt van 14 743 bereik, waarna dit teen 1995 teruggesak het tot 11 373, minder as die totaal in 1933 van 11 548. Tussen 1990 en 2000 het die totaal met net 1 381 afgeneem tot 10 572, maar in die daaropvolgende 12 jaar het die afname versnel toe die gemeentes 2 731 lidmate verloor het en te staan gekom het op 'n totaal van slegs 7 841. Dis 'n verlies van meer as 'n kwart van die lidmate.

Predikante[wysig]

Bronne[wysig]

  • (nl) Dreyer, eerw. A. 1924. Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika 1824 - 1924. Kaapstad: Publikatie-kommissie van de Z.A. Bijbelvereniging.
  • (af) Gaum, dr. Frits (hoofred.), Christelike Kernensiklopedie. Wellington: Lux Verbi.BM, 2008.
  • (af) Hofmeyr, George (hoofred.), 2002. NG Kerk 350. Wellington: Lux Verbi.BM.
  • (nl) Maeder, ds. G.A. en Zinn, Christian. 1917. Ons Kerk Album. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij.
  • (af) Olivier, ds. P.L. (samesteller), 1952. Ons gemeentelike feesalbum. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers.
  • (af) Van Niekerk, Francine. 2014. Jaarboek van die NG Kerke 2014. Wellington: Tydskriftemaatskappy van die NG Kerk MSW.

Verwysings[wysig]

  1. Toerisme Graaff-Reinet se webwerf.

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan: