Afsettingsgesteente

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Middel-Trias-gesteentes van sliksteen (onder) en kalksteen (bo) in Utah, VSA.

Afsettingsgesteentes of sedimentêre gesteentes is soorte rots wat gevorm is deur die afsetting van materiaal op die aarde se oppervlak en in water. Afsetting is die term wat gebruik word vir prosesse wat minerale en/of organiese deeltjies (detritus) laat vergader of minerale laat neerslaan uit ’n oplossing. Deeltjies wat ’n afsettingsgesteente vorm deur te versamel word sediment genoem. Dit word eers gevorm deur verwering en erosie op die plek van oorsprong en dan na die plek van afsetting vervoer deur water, wind, ys of gletsers.

Afsettingsgesteentes maak maar sowat 8% uit van die volume van die aardkors.[1] Dit is net ’n dun laag oor ’n kors wat hoofsaaklik uit stollings- en metamorfe gesteentes bestaan. Afsettingsgesteentes word afgeset in lae as strata, in dit vorm strukture bekend as lae. Die bestudering van die gesteentes verskaf inligting oor die oppervlak wat belangrik is in siviele ingenieurswese, byvoorbeeld vir die bou van paaie, huise, tonnels, kanale, ens.

Dit is ook die hoofbron van inligting oor die geskiedenis van die aarde, insluitende palaeogeografie, paleoklimatologie en evolusie.

Vorming van sedimentêre gesteentes[wysig | wysig bron]

Daar is vier basiese prosesse betrokke by die formasie van sedimentêre gesteentes: Verwering/Erosie, deposisie/verskuiwing en kompaktering/sementering.[2][3][4]

Verwering/ Erosie[wysig | wysig bron]

Alle rotse ondergaan verwering. Verwering verwys na enige iets wat die rots tot kleiner stukkies opbreek. Verwering kan veroorsaak word deur die elemente (reën, ys, sneeu of wind) of deur ander, eksterne faktore. Byvoorbeeld plante se wortels wat in rotskrake ingroei en dan stukke van die rots laat opbreek.

Sodra hierdie verweerde stukkies rots begin rondskuif, word daar na verwys as erosie.

Deposisie/ Verskuiwing[wysig | wysig bron]

Die sedimentêre gesteentes wat deur verwering en erosie gevorm word, word dikwels na ander plekke verskuif deur die elemente (o.a. die wind, lopende water en gravitasie). Wanneer hierdie kragte begin om energie te verloor, begin die sedimente buite die lug of water agterbly en begin die vestigingsproses, met die groter sedimentgesteentes wat eerste gevestig word. Die kleiner deeltjies beweeg dikwels verder en kom eers later tot vestiging. Hierdie verskuiwings- en vestigingsproses staan bekend as deposisie.

Kompaktering en sementering[wysig | wysig bron]

Kompaktering vind plaas wanneer die sedimente die verskuiwingsproses deurgegaan het. Die gewig van die sedimente druk die partikels teenaan mekaar. Soos meer en meer sedimente bo-op mekaar geskuif word, verhoog die druk op die onderste sedimente.

Sedimente wat deur water verskuif word, druk so styf teen mekaar vas dat al die water uitgedruk word.

Sementering begin sodra minerale binne die gapings tussen sedimente ingaan. Hierdie minerale dien as ’n soort gom (of sement) wat die sedimente aan mekaar vasbind.

Die proses om sedimentgesteente te vorm vat miljoene jare om te voltooi.

Soorte Sedimentgesteentes[wysig | wysig bron]

Sedimentgesteentes word in drie kategorieë verdeel: klasieke sedimentgesteentes, chemiese sedimentgesteentes en organiese sedimentgesteentes.

Klasieke sedimentgesteentes[wysig | wysig bron]

Klasieke sedimentgesteentes vorm deur middel van die meganiese verweringsproses. Voorbeelde sluit sandsteen in.

Chemiese sedimentgesteentes[wysig | wysig bron]

Chemiese sedimentgesteentes vorm wanneer opgelosde materiale ’n neerslag van die oplossing vorm. Voorbeelde sluit dolomiet, ystererts, flint en kalksteen in.

Organiese sedimentgesteentes[wysig | wysig bron]

Organiese sedimentgesteentes vorm deur middel van ’n opeenhoping van plant- of diere afval. Voorbeelde sluit steenkool, sommige tipes dolomiet en sommige tipes kalksteen in.

Gebruike van sedimentgesteentes[wysig | wysig bron]

Ons gebruik daagliks verskeie sedimentgesteentes. Die belangrikste gebruik van sedimentgesteentes is in die boubedryf. Sement, bakstene, beton en glas word alles gemaak van sedimentgesteentes. ’n Ander baie belangrike gebruik van sedimentgesteentes is vir die opwekking van energie, steenkool is steeds die belangrikste hulpbron in elektrisiteitsopwekking. Marmer en graniet het deur die eeue ook ’n belangrike rol as ornamente stene gespeel. Dit is nie net deur kunstenaars gebruik om standbeelde mee te maak nie, paleise en herehuise en selfs in vandag se moderne huise word dit steeds beskou as ’n duursame afwerkingsmateriaal.[5]

Die volgende lys beskryf van die gebruike van die verskillende sedimentgesteentes in ons alledaagse lewe:[6][7]

  • Steenkool: Steenkool word meestal gebruik as energiebron. Ons verbrand steenkool in kragstasies vir elektrisiteitopwekking.
  • Kalksteen: Kalksteen word gebruik in die maak van sement, kalk, papier, glas, insekdoders en selfs in sommige lekkergoed (die bolaag van sommige tipes kougom word van kalksteen gemaak).
  • Skalie: Fossiele word dikwels in skalie gevind. Skalie kan gebruik word om bakstene en sement van te maak.
  • Konglomeraat: Hierdie tipe sedimentgesteente wissel in hardheid en bevat mineraal fragmente soos silika, kalk en ysteroksied. Konglomeraat word in die konstruksie-bedryf gebruik.
  • Sandsteen: Sandsteen kan in sy natuurlike vorm gebruik word om mee te bou (d.w.s. sandsteen blokke dien as ‘bakstene’). Dit kan ook gebruik word om teëls van te maak. Verder kan dit fyngemaal word om bakstene mee te maak.
  • Graniet: Graniet het ’n hoë inhoud silika, potassium, sodium en kwarts. Dit word dikwels gebruik as ornamentele steen (bv. Grafstene en monumente of standbeelde). Dit is ook baie gewild as dekoratiewe item (Vir die gebruik van werksoppervlaktes in kombuise en badkamers, tafelbaaie ens.)
  • Puimsteen: Puimsteen is baie bros van aard en word gebruik as skuurmiddel (skuurpapier, in sekere tipes seep en as voetskuurders
  • Gabroniet: Gabroniet word dikwels gebruik in die teer van paaie, as vergruisde rots en kleiner hoeveelhede word gesny en gepoleer en staan bekend as ‘swart graniet’.
  • Kwartsiet: Kwartsiet het dieselfde gebruike as sandsteen. (As boumateriaal).
  • Marmer: Marmer word meestal vir ornamentele redes gebruik. Hoewel die ‘normale’ kleur wit is, kan minerale verkleurings in marmer veroorsaak. Marmer is baie gewild as materiaal vir standbeelde en monumente. Dit kan ook gebruik word as dekoratiewe item in kombuise, badkamers of as vloerbedekking

Sedimentgesteentes en fossiele[wysig | wysig bron]

Die oorgrote meerderheid fossiele wat gevind word, word binne sedimentgesteentes wat uit modder en slik gevorm is gevind. Wanneer ’n organisme in ’n area sterf waar sy liggaam van predatore en die elemente beskerm is, word die oorskot dikwels deur sediment bedek. Oor tyd, soos die sediment versteen begin die oorskot van die organisme ontbind en oplos. Minerale sypel binne die beendere van die organisme en verander die chemiese samestelling hiervan. In ander gevalle disintegreer die hele skelet van die organisme, en bly slegs ’n afdruk, gevul met minerale, agter.[8]

Ander soorte rots (stollings- en metamorfiese gesteentes) wat uit magma gevorm word, bevat nie fossiele nie omdat die temperature te hoog is vir enige oorskot om agter te bly, die hitte laat dit disintegreer. Fossiele wat wel in hierdie tipe rots gevind word, is dikwels erg misvorm as gevolg van die hitte en druk wat teenwoordig is by die vorming van hierdie tipes rots. Anders as sedimentgesteentes wat oor ’n lang tydperk teen ’n relatiewe lae hitte en druk vorm.

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]