Slawe

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Lande met 'n oorwegend Slawiessprekende bevolking
██ Wes-Slawiese volke ██ Oos-Slawiese volke ██ Suid-Slawiese volke

Die term Slawe verwys na 'n groep volke wat 'n Slawiese taal praat en veral in die oostelike Sentraal- en in Oos-Europa woon. Die Slawiese tale vorm naas die Germaanse, Romaanse, Keltiese en Baltiese tale een van die hoofgroepe binne die Indoeuropese taalfamilie in Europa.

Lande met 'n oorwegend Slawiese bevolking is die Russiese Federasie, Oekraïne, Pole, Tsjeggië, Wit-Rusland, Slowakye, Slowenië, Kroasië, Serwië, Montenegro, Bulgarye, die Republiek van Masedonië en Bosnië-Herzegowina. Groot Slawiese minderhede word in Kazakhstan, Moldawië en die drie Baltiese lande Litaue, Estland en Letland aangetref.

Die Slawiese taalgebied het in die Middeleeue in die weste tot in die huidige Duitsland gestrek; beduidende Slawiese minderhede in die Duitse taalgebied is die Sorbe, 'n klein Wes-Slawiese volk in die gewes Lausitz (deelstaat Brandenburg), asook Kroatiese, Slowaakse en Sloweense minderhede in Oostenryk.

Navorsers neem aan dat die Slawe in die eeue voor Christus se geboorte nog oor 'n gemeenskaplike taal, Oer-Slawies, beskik het. Hierdie taal, waarvan ons geen skriftelike getuienisse het nie, was nog nou verwant aan die 10de eeuse Oud-Slawies en Oud-Kerkslawies. Die huidige Slawiese tale word volgens geografiese en fonetiese beginsels in drie groepe verdeel: Oos-Slawies, Wes-Slawies en Suid-Slawies.

Etimologie van die term Slawe[wysig]

Afgesien van Ptolemeüs se onduidelike verwysing na stamme soos die Slavanoi en Soubenoi, dateer die oudste skriftelike bronne oor die "Slawe" uit die 6de eeu n.C. Die woord verskyn in Bisantynse Grieks met spellings soos Sklabenoi, Sklauenoi of Sklabinoi, terwyl hulle in Latynse dokumente Sclaueni, Sclauini of Sthlaueni genoem word. Die oudste bronne, wat in die 9de eeu in Oud-Kerkslawies geskryf is, verwys na die Slawiese bevolking in die omgewing van Thessalonica as slověne. Ander historiese bronne sluit Oud-Russiese tekste in wat na die slověně, 'n Oos-Slawiese bevolking naby Nowgorod, verwys. Daarnaas kom dieselfde woordstam ook in riviername soos Slovutich (tans Dnjepr, Rusland) en Slavonica (in Kroasië) voor.

Die woordstam word gewoonlik verbind met Slawiese terme soos sláva ("glorie, roem", "faam") of slovo ("woord, praat") wat albei verwant is aan slušati en van die Indoeuropese wortel *ḱlew- afgelei is. Dus sou slověne as "mense wat (dieselfde taal) praat" of "mense wat mekaar kan verstaan" vertaal kan word - in teenstelling met die Slawiese woord vir vreemde volke, němtsi wat "mompelende mense" beteken en van Slawies němъ - "mompel, doof" afgelei is.[1] Dieselfde term word in die meeste Slawiese tale gebruik om na die westelike Germaanse bure te verwys - soos die Poolse Niemcy wat "Duitsers" of "Duitsland" beteken.

Navorsers het nogtans ook meer gevorderde alternatiewe teorieë oor die oorsprong van die naam ontwikkel. Bohdan Philip Łozinski voer aan dat die term sláva oorspronklik "aanbidder" beteken het en in hierdie samehang na die "aanhanger van 'n gemeenskaplike Slawiese godsdiens" verwys het om eers later tot 'n etoniem te ontwikkel.[2]

S.B. Bernstein spekuleer dat die term van 'n gerekonstrueerde Proto-Indoeuropese woord, *(s)lawos, afgelei is wat verwant is aan die Griekse laós ("bevolking, volk"). Vir die laasgenoemde Griekse term is daar nog geen algemeen aanvaarde etimologie ontwikkel nie.[3] Max Vasmer en ander taalkundiges stel voor dat die term oorspronklik van 'n riviernaam afgelei is (vergelyk die etimologie van Volcae met verwante Latynse woorde soos cluere ("skoonmaak, reinig") - 'n wortel wat in Slawies nie bybehou is nie, alhoewel dit in ander tale steeds met eenderse betekenisse voorkom soos byvoorbeeld in Grieks (klyzein - "was"), Oud-Engels (hlūtor - "skoon, rein"), Oud-Noors (hlér - "see"), Wallies (clir - "skoon, rein") en Litaus (šlúoti - "wegvee, uitveeg").

Vroegste historiese verwysings[wysig]

Verrassend genoeg het die Slawiese wêreld - wat immers 'n derde van die huidige Europese bevolking verteenwoordig - eeue lank hoegenaamd geen belangstelling gewek nie. So het antieke geskied- en aardrykskundiges die destyds bekende wêreld in hul werke behandel en 'n verskeidenheid Germaanse en Keltiese stamme noukeurig beskryf. Maar tot in die tyd van die groot volksverhuisings is daar geen verslae oor die bestaan van Slawiese volke nie.[4]

Navorsers noem 'n aantal redes hiervoor. So het die Slawiese etnogenese later as in die geval van Kelte en Germane plaasgevind. Dié proses het hom dan ook nog in 'n gebied afgespeel wat ver buite die antieke wêreld se belangesfeer geleë was - afgeleë geweste van Oos-Europa wat selfs deur destydse avontuurlustige koopmanne nouliks betree is. Kennis oor dié geweste was beperk tot die suidelike dele van die huidige (Europese) Rusland wat na volke soos Skitiërs of Sarmate vernoem is.

Al het Griekse koloniste hulle reeds in die 7de en 6de eeu v.C. langs die noordkus van die Swart See gevestig en moontlik ook die riviere van dié streek as waterweë na binnelandse handelsgebiede bevaar, is daar met uitsondering van een fragment van Hekataios van Milet, wat ouer berigte oor die inheemse volke bevat, geen skriftelike oorlewerings in hierdie verband nie.

Herodotos, die vroegste bekende Griekse geskiedskrywer, het in die 5de eeu v.C. na Skitië gereis, en ofskoon hy buite die stad Olbia en die Dnjestr-monding geen ander plekke in die gebied besoek het nie, het hy in gesprekke met inheemse bewoners meer oor die bevolking van die noordwaarts geleë streke te wete gekom en hierdie kennis in die vierde boek van sy historiese werk Histories apodexis versamel. Dié werk oor Skitië sou eeue lank die beduidendste antieke bron oor Oos-Europa vorm. Herodotos het al kennis van die steppes in die suidelike deel van dié gebied gehad, maar ook van die talle riviere en uitgestrekte bosgebiede in die noorde.

Herodotos verwys daarnaas na 'n aantal stamme wat streke wes, noord en oos van Skitië bewoon het soos die Agathirsers in die weste (blykbaar 'n stam van Thrasiese afkoms wat op die gebied van die huidige Roemenië goud ontgin het); die Neurers ('n min bekende volk verder noord tussen die bo- en middelloop van die Dnjestr-rivier wat spore in die toponimie van die huidige Oos-Pole gelaat het, so in die riviere Nura, Nurzec en ander, en wat na bewering in 'n bepaalde seisoen in wolwe kon verander - een van die vroegste verwysings na die weerwolf-mite van Oos-Europa); die wilde Androphaë of Mensevreters tussen die middelloop van Dnjepr en Don; die nomadiese Melanchlaine-volk wat na hul swart gewade vernoem is en in dieselfde gebied soos die Androphaë gewoon het; en die min bekende Budine, 'n volk met blonde hare en blou oë wat as jagters bekend gestaan het en in huide geklee was - moontlik 'n Finse stam. Dit is tans nie bekend of een van hierdie stamme moontlik 'n etniese verbintenis met die Slawe gehad het nie.

Etnogenese en taalkundige onderverdeling[wysig]

Die uitbreiding van Slawiese groepe tussen die 5de en 10de eeu

Die wetenskaplike debat oor die oorsprongsgebied van die Slawe word nog steeds gevoer. Die Slawiese etnogenese het moontlik in die uitgestrekte Pripjat- (Pripet-)moerasgebiede (tans Wit-Rusland en Oekraïne) begin. Slawiese groepe het later ook na Pole uitgebrei.

'n Belangriker aspek van die Slawiese etnogenese is die kulturele aanraking met verskillende buurvolke, waaronder Germane (veral Gote), Hunne, Alane en Turkvolke wat kenmerkend vir die vroeë Slawiese geskiedenis is en tot wedersydse voordeel gestrek het. Tydens hul uitbreiding tussen die 9de en 11de eeu het die afsonderlike historiese ontwikkeling en invloede van buurvolke tot die ontstaan van drie Slawiese hoofgroepe gelei:

  • Oos-Slawe (Groot-Russe, Wit- of Klein-Russe, Oekraïners),
  • Wes-Slawe (Pole, Pomorane, Abodrite, Tsjegge, Slowake, Sorbe, Elbe- en Oossee-Slawe) en
  • Suid-Slawe (Serwe, Kroate, Slowene en Bulgare).

Die eerste historiese verwysings na Slawiese volke kom in die werke van Plinius die ouere, Tacitus en Ptolemaios voor; hierdie Romeinse en Griekse skrywers het na Slawiese stamme as Veneti of Venedi verwys (vergelyk die latere Duitse benaming Wenden). Bisantynse geskiedskrywers soos Jordanes en Prokopios het vanaf die 6de eeu die term Sklavenoi gebruik om na Slawiese stamgroepe langs die benedeloop van die Donau-rivier en die oostelike Alpegebied te verwys.

In die tydperk van die groot volksverhuising het Slawiese groepe as gevolg van Germaanse migrasies in westelike en suidelike rigting uitgebrei, dikwels ook na yl bevolkte Germaanse gebiede waar bewoners deur die Slawe in taalkundige en kulturele opsig geassimileer is. Omstreeks 600 het Slawiese groepe (Abodriete, Veneters, Sorbe en Pomorane) na Oos-Elbiese gebiede, wat deur Germane ontruim is, uitgebrei. Die eerste historiese verwysings na hierdie groepe dateer nogtans eers uit die Karolingiese tydperk - in 805 het Karel die Grote die sogenaamde Limes sorbicus as oostelike grenslyn tussen die Frankiese en Slawiese gebiede vasgelê. Die Duitse kolonisasie van die Donau-vallei, in die Oos-Alpegebied en in die geweste oos van die Elbe-rivier, wat in die 9de eeu ná die vernietiging van die Aware-ryk sy aanvang geneem het, en die immigrasie van Hongaarse stamme na die huidige Hongaarse Vlakte het 'n einde aan die geografiese en kulturele eenheid van die Slawiese wêreld gemaak - die Wes-Slawe in die noorde is van die Suid-Slawiese groepe afgesny.

Die Duitse uitbreiding na Oos-Elbië het tot die kulturele en taalkundige assimilasie van Slawiese volke in hierdie gebied gelei, en slegs kleiner groepe soos die Wende het hul Slawiese moedertaal bewaar.

Kultuur en ekonomie[wysig]

'n Slawiese handelskip in 'n Duitse museum

Die vroeë Slawiese bevolking het uit familiegroepe bestaan wat gemeenskaplike nedersettings gestig het. Hierdie nedersettings is deur die oudstes bestuur. Geleidelik het hierdie groepe tot stamgroepe ontwikkel wat oor 'n gemeenskaplike militêre organisasie beskik en in religieuse opsig deur voorouerverering gekenmerk was. Leiers van stamgroepe het 'n maatskaplike bolaag gevorm waaruit 'n Slawiese adel ontwikkel het. Die opsplitsing in 'n groot aantal stamgroepe het die vorming van groter politieke eenhede of 'n gemeenskaplike ryk verhoed - heersertitels, wat in latere tydperke gebruik is, is uit vreemde tale ontleen - vergelyk kunedzi (vors, van Germaanse oorsprong, verwant aan "koning"), korlji (Tsjeggies kral, gevorm uit Karel die Grote se voornaam) en tsaar, afgelei van die Romeinse titel Caesar.

In hul uitgebreide tuisland het die Slawe 'n bestaan uit ekstensiewe akkerbou, veeboerdery, jag, vissery en byeboerdery gevoer. Nogtans was daar in groter nedersettings ook gespesialiseerde ambagsmanne soos wewers, timmermans, pottebakkers, leerlooiers en pelsmakers. Met groot riviere as waterweë is reeds vroeg handelsbande met ander gebiede gesmee. Onverwerkte handelsgoedere soos heuning, byewas en huide is verruil teen tekstiele, wapens, gereedskappe, juweliersware, goud en silwer. Aanvanklik was die handel in en met Slawiese gebiede in hande van Joodse, Germaanse en Griekse koopmans, tog het die Slawe hierdie monopolie geleidelik verbreek. Die vroeë Slawiese handelsentra het tot stedelike nedersettings gegroei.

In kulturele opsig - veral hul huise en nedersettings - toon die Oos-Slawe sterk Skandinawiese invloede wat uit die tydperk van die Warangiër- of Wiking-ryke (9de eeu) dateer. Betrekkinge met die Bisantynse Ryk het die Oos-Slawiese volke aan godsdienstige invloede uit die Oostelike Kerke van die Christendom blootgestel, terwyl kulturele bande met Wes-Europa eers sedert die heerskappy van tsaar Pieter die Grote (omstreeks 1700) gehandhaaf is. Met die kolonisasie van Siberië het die Oos-Slawiese Russe ook na die Verre Ooste begin uitbrei.

Aangesien die kerstening van die Wes-Slawiese volke vanuit Rome georganiseer is, het hierdie groepe aan die kulturele ontwikkeling van Wes-Europa deelgeneem. Kleiner groepe het met die Duitse volk versmelt.

Die Suid-Slawe het vanaf die 6de eeu vermoedelik uit die Karpate-gebied na hul huidige gebied in Suid- en Suidoos-Europa geïmmigreer. Vanweë hul geografiese ligging tussen Rome en die Bisantynse Ryk, die magsuitbreiding van die Turke en Duitse en Italiaanse invloede is hierdie deel van die Slawiese wêreld in nasionale, kulturele en kerklike opsig in verskillende groepe verdeel.

Die Slawiese volkskultuur toon nog steeds groot ooreenkomste tussen die verskillende Slawiese groepe.

Godsdiens[wysig]

Lees ook die hoofartikel oor Slawiese mitologie en godsdiens.
'n Gerekonstrueerde Slawiese tempel in Torgelow, Duitsland

Vroeë bronne bevat besonderhede oor name en beelde van godhede, Wes-Slawiese tempels (soos dié van Kaap Arkona op die Duitse Oossee-eiland Rügen, heiligdomme in Szczecin (Stettin) wat aan die godheid Triglaw gewy was asook 'n heiligdom van die god Svarocic in Rethra), van boomkulte en orakels. Sekere tradisies soos die gebruik van amulette dui op aanrakings met Iraniërs en Turkvolke.

Bekende godhede sluit die god van weerlig en donder, Perun, in wat veral in Oos-Slawiese oorlewerings beskryf word en ooreenkomste met die Baltiese god Perkūnas toon. Svarog was die hemelsgod en god van donder wat deur alle Slawe vereer is, terwyl Slawiese groepe in die Havelgebied (tans Duitsland) die songod Dazbag en die lentegod Jarowit aangebid het. Vrugbaarheidsgode soos Rod en Rozanicy is oorwegend in familieverband vereer. Net soos in die Baltiese godsdienste het natuurverering by alle Slawiese stamme 'n sentrale rol gespeel.

Die Slawiese godsdiens het die hoop op 'n lewe na die dood behels, die menslike siel (dusza) is as onsterflik beskou en het na die afsterwe van 'n mens na 'n paradys (nav, ráj) toe gegaan wat as 'n groot weiveld uitgebeeld is. Lykverbrandings het net soos teraardebestellings orals in die Slawiese wêreld voorgekom.

Kerstening[wysig]

Die kerstening van Slawiese volke het met die uitbreiding van die Romeinse en Bisantynse kultuur in Oos- en Sentraal-Europa 'n aanvang geneem. In die 6de eeu het Christelike sendelinge die Kroate vanuit Aquileia in Noord-Italië tot die Christendom bekeer, terwyl Salzburg in die 8de eeu die sentrum vir sendelinge in Sloweense stamgebiede was. Tydens die heerskappy van Karel die Grote is die kerstening van die Wende, Tsjegge (vanuit Regensburg), Abodriete en Elbiese Slawe (vanuit Verden an der Aller) georganiseer. Die Serwiërs het omstreeks 850 by die oostelike kerke aangesluit. Die Slawiese apostels Konstantyn (Cyril) en Methodius het as sendelinge in die Grootmorawiese Ryk gewerk en later by Rome aangesluit.

Die meeste Slawiese gebiede het pogings onderneem om selfstandige kerke (outokefale aartsbisdomme of patriargate) te stig; die eerste van hierdie groep oostelike kerke het met die kerstening van Bulgarye in 864/865 ontstaan. Die Makedoniese dialek is tot die basis van 'n gemeenskaplike Slawiese kerktaal uitgebou en is deur die Oos-Slawe en Slawiese volke op die Balkan-skiereiland as skryftaal aanvaar.

Met die Christelike godsdiens het die Slawiese wêreld by die Middeleeuse Europese beskawing aangesluit en 'n nuwe kulturele bloeitydperk beleef. Die gemeenskaplike geloof het daarnaas ook die vorming van heterogene volke en state bevorder, alhoewel die Slawiese volke in Rooms-Katolieke (Wes-Slawe) en Grieks-Ortodokse (Oos-Slawe) verdeel was. Die Ortodokse Slawe het in teenstelling met die Wes-Slawe ook die Griekse alfabet oorgeneem en aan hulle behoeftes aangepas.

Verwysings[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Slawe (kategorie)
  1. Votruba, Martin: Slovak, Slavic, Slavonic..., aanlyn beskikbaar: - Slovak Studies Program, University of Pittsburgh
  2. Łozinski, Bohdan Philip: The Name SLAV. Essays in Russian History. Archon Books 1964
  3. Bernstein S. B.: Очерк сравнительной грамматики славянских языков, vol. 1-2, Moskou 1961
  4. Váňa, Zdeněk: Die Welt der alten Slawen. Praag: Artia 1983, bl. 9