Estland

vanuit Wikipedia, die vrye ensiklopedie.

Estland
Eesti Vabariik

[[Vlag van Estland|Vlag]] [[Wapen van Estland|Wapen]]
Nasionale leuse: geen
Volkslied: Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
Hoofstad	Tallinn 59°26′N 24°45′O
Grootste stad	Tallinn
Amptelike tale	Esties
Regering President Eerste Minister	Demokratiese Republiek Toomas Hendrik Ilves Andrus Ansip
Onafhanklikheid Onafhanklikheid - Verklaar - Erken - Beset deur USSR Onafhanklikheid - Herverklaar	Van Keiserlike Rusland 24 Februarie 1918 2 Februarie 1920 16 Junie 1940 Van Sowjetunie 20 Augustus 1991
Oppervlakte  - Totaal    - Water (%)	1_E10 45 226 km2  (129ste)
Bevolking  - 2005 skatting  - Digtheid	1 332 893 (148ste) 29,8 / km2 (??)
BBP (KKP)  - Totaal  - Per capita	2004 skatting VSA $ 19,23 bn (112de) 66ste
Geldeenheid	Estiese kroon (EEK)
Tydsone  - Somertyd	EET (UTC+2) EEST (UTC+3)
Internet-TLD	.ee
Skakelkode	+372

Estland is 'n land in Noordoos-Europa, wat in die weste begrens word deur die Oossee, in die noorde deur die Finse Golf, in die ooste deur Rusland en in die suide deur Letland. Dit is die mees noordelike en die kleinste van die drie Baltiese lande. Estland bestaan hoofsaaklik uit bosryke heuwellande met talle mere, vleie en moerasgebiede. Inwoners praat oorwegend Esties wat nou verwant is aan Fins en - in teenstelling met die ampstale van Letland en Litaue - deel uitmaak van die Fins-Oegriese taalgroep.

Estland is eeue lank deur Europese moondhede soos die Duitse Orde, Denemarke, Swede, Pole, Rusland en die Sowjetunie oorheers en het - ná 'n kortstondige periode as 'n onafhanklike staat tussen die twee wêreldoorloë - saam met die ander twee Baltiese lande, Letland en Litaue, in 1991 sy onafhanklikheid verklaar. Vanweë sy geografiese ligging en historiese bande met Sentraal- en Noord-Europa het Estland homself steeds as 'n voorpos van die westerse beskawing beskou. Sy huidige buitelandse beleid word dan ook deur sy nou bande met Finland en Skandinawiese lande asook sy lidmaatskap in die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO) en die Europese Unie oorheers.

In die 13de eeu is die kerstening van Estland vanuit Denemarke deurgevoer, en die land is later deur die Duitse Orde oorheers, terwyl Duitse koopmans van die Hansebond handelskantore in Lyfland, die huidige Letland en Estland geopen het. Tallinn, wat deur die Duitsers Reval genoem is, het net soos Narva, Tartu (Dorpat), Pärnu (Pernau) en Viljandi (Fellin) tot 'n bloeiende Hansestad ontwikkel.

In die 16de en 17de eeu het Pole, Swede en Russe pogings onderneem om Estland by hulle magsgebied in te lyf. Dit was Rusland wat uiteindelik oorwinning behaal het. Alhoewel Estland in 1917/1918 sy onafhanklikheid van Rusland bereik het, is die land as gevolg van die sogenaamde Hitler-Stalin-ooreenkoms van 1939 weer by die Sowjet-invloedsfeer ingelyf en in 'n Sowjetrepubliek omgeskep. Ná die Duitse besetting tydens die Tweede Wêreldoorlog is Estland met geweld gesowjetiseer, en duisende Estiese burgers het uit die land gevlug of is na Siberië gedeporteer. Talle inwoners is deur die nuwe bewindhebbers vermoor, en uiteindelik het Estland sowat 'n kwart van sy oorspronklike bevolking kwytgeraak, terwyl honderdduisende Russiese immigrante hulle in die land gevestig het. Vandag is sowat 68 persent van die totale bevolking etniese Este.

Met die sogenaamde "Singende Rewolusie" in die tydperk tussen 1989 en 1991 het Estland tydens die ontbinding van die Sowjetunie sy kans waargeneem om sy onafhanklikheid te herwin. Die nuwe onafhanklike Republiek van Estland is op 20 Augustus 1991 geproklameer, en Estland het 'n lidland van die Verenigde Nasies geword.

Inhoud 1 Geografie 2 Geskiedenis 3 Bevolking 4 Regering en administratiewe verdeling 5 Politiek 5.1 Buitelandse beleid 5.2 Beleid in die Europese Unie 5.3 Veiligheidsbeleid 6 Ekonomie 6.1 Belangrike sektore 6.2 Ekonomiese beleid en situasie 7 Kultuur 7.1 Kookkuns 8 Verwysings 9 Eksterne skakels 10 Sien ook

[wysig] Geografie

Estland, die noordelikste van die drie Baltiese lande, is een van die kleinste en mees yl bevolkte state in Europa. Dit is ook die enigste land in die Baltiese gebied wat oor 'n afwisselende eilandgroep langs sy kus beskik.

Die binneland van Estland is gedeeltelik plat, terwyl ander landsdele - veral in die suid-ooste - uit heuwelagtige streke met moeras- en grasgebiede en eensame bosse bestaan. Hier vind ‘n mens dan ook die hoogste berg van Estland, Suur Munamägi (Groot Eierberg, 318 m). Die oosgrens met Rusland word grotendeels gevorm deur die Peipusmeer (3 555 km²) en die Meer van Pskov, en in die noorde deur die Narva-rivier. Slegs in die suide het Estland geen natuurlike grens nie.

Wes en ten noorde van Estland lê honderde eilande, waarvan die oorgrote meerderheid onbewoon is en sommige deur die Sowjetunie as militêre terrein gebruik is. Die grootste eilande is Saaremaa en die digbeboste Hiiumaa, beide met ‘n herkenbaar eie karakter.

[wysig] Geskiedenis

Die Este het hulle as deel van die Fins-Oegriese volkegroep, wat oorspronklik uit die Oeral-gebied afkomstig is, reeds meer as 2 000 jaar gelede in die gebied van die huidige Estland gevestig. Die eerste historiese bron oor die volk dateer uit die 1ste eeu n.C., toe die Romeinse geskiedkundige na die bewoners van die gebied as Aesti verwys het.

Die gebied van die heidense Estiese stamme is in die 13de eeu deur 'n koalisie van Denemarke en die Duitse Orde verower. Die Dene het in 1219 die nuwe hoofstad Reval (tans Tallinn) gestig en die Westerse kultuur en Christelike godsdiens in Estland ingevoer. Die Dene, wat aanvanklik die noorde van Estland oorheers het, het hulle gebied in 1346 aan die Duitse Orde verkoop, wat voorheen die suide beheer het. Estland het tot by die Orde se ontbinding in 1561 onder die heerskappy van die Duitse ridders en koopmanne van die Hanse-bond gebly. Die landelike bevolking het onder die Duitse bewind in 'n toestand verkeer wat feitlik op lyfeienskap neergekom het.

Noord-Estland is daarna deur Swede beset, en ná die Sweeds-Poolse Oorlog en 'n kortstondige besetting deur Pole het ook die suide volgens die Verdrag van Altmark in 1629 onder Sweedse bewind gekom. Die situasie van die Estiese boerebevolking het in hierdie periode ietwat verbeter.

In 1710 is Lyfland, 'n Baltiese streek, wat oor dele van Letland en Estland gestrek het, deur die Russiese tsaar Pieter I verower. Hierdie besetting is in 1721 met die Verdrag van Nystad erken. Ondanks 'n aantal hervormings het die landelike Duitse adel die plattelandse Estiese bevolking tot by die Russiese Oktoberrewolusie in 1917 oorheers, en ook die welvarende stedelike burgers was merendeels van Duitse afkoms.

In die 19de eeu het Estland se industrialisering 'n aanvang geneem. Spoorweglyne is gebou, en Tallinn het tot 'n beduidende seehawe ontwikkel. Met die ekonomiese opswaai het ook Estland se nasionale bewussyn teen die middel van die 19de eeu geleidelik begin ontwikkel, maar 'n beleid van russifisering het tot politieke onluste en grootskaalse emigrasie, veral na Die Verenigde State en Kanada, gelei. Estland se belangrike rol in die Russiese Rewolusie van 1905 is deur die owerhede met bloedige onderdrukking beantwoord.

Ná die Rewolusie van 1917 het Moskou 'n kommunistiese marionetteregering onder Jaan Anvelt probeer vestig, tog het sy gesag nie buite die hoofstad gestrek nie. Ná die Estiese onafhanklikheidsverklaring in Februarie 1918 is die land deur Duitse troepe beset. Met die Duitse kapitulasie in November 1918 en sy oorwinning oor die Rooi Leër, wat Estland destyds aangeval het, het Estland 'n onafhanklike demokratiese republiek geword, wat deur deur die Sowjetunie in die Vredesooreenkoms van Tartu in 1920 erken is.

Die jare ná die onafhankliksheidsverklaring is deur politieke onstabiliteit gekenmerk, en tot by die jaar 1933 is Estland deur twintig kortstondige koalisieregerings geregeer. Daarna het 'n nuwe grondwet verreikende bevoegheid aan die staatspresident verleen. In 1934 is politieke partye ontbind, en die land het onder die presidentskap van Konstantin Päts 'n outoritêre bewind gekry. Alhoewel 'n nuwe demokratiese grondwet in 1938 burgerlike vryhede herstel het, het die Baltiese lande as gevolg van die Hitler-Stalin-verdrag van Augustus 1939 onder sterk Sowjet-invloed gekom. Die Sowjets het reeds in die volgende maand miltêre basisse in Estland begin vestig.

In Junie 1940 is Estland deur Sowjet-troepe beset en ná 'n verkiesing in Julie as 'n Sowjet-republiek by die Sowjetunie ingelyf. In die eerste jaar is meer as 60 000 Este vermoor of gedeporteer. Tydens die Duitse aanval op die Sowjetunie het Estiese burgermagte aan die kant van die Duitse troepe in Junie 1941 teen die Rooi Leër geveg en die Nazi-bewind tot 1944 gesteun. Ander Este het by die Rooi Leër aangesluit om teen die Duitsers te veg.

Ná die Duitse besetting is Estland in 1944 deur Sowjet-troepe herower, en net soos in 1940 is duisende Este gedood of gedeporteer. Kollektivering van die landbou en nasionalisering van die nywerhede het in die laat 1940's begin, en die Estiese ekonomie is ondanks hewige weerstand by die Sowjet-stelsel ingelyf.

Met die politieke liberalisasie in die Sowjetunie het die Estiese Sowjetraad die inlywing by die Sowjetunie in 1940 onwettig verklaar, en gedurende die staatsgreeppoging teen die Sowjetpresident Mikhail Gorbatsjev in 1991 het Estland sy onafhanklikheid van die Sowjetunie verklaar. 'n Nuwe grondwet het die lig gesien en is in 1992 ingestel. Lennart Meri is as die eerste president verkies, en met Mart Laar het 'n voorstander van verreikende vryemarkhervormings die amp van eerste minister beklee. Die laaste Russiese troepe is in Augustus 1994 onttrek.

Die voormalige minister van buitelandse sake, Toomas Hendrik Ilves, is in September 2006 as opvolger van Arnold Rüütel, wat sedert 2001 as staatshoof gefungeer het, tot president verkies.

Op 2 April 2004 het Estland by die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO) en op 1 Mei 2004 by die Europese Unie aangesluit.

Die verwydering van 'n monument ter ere van die Sowjet-leër het in April 2007 tot gewelddadige konfrontasies tussen die Estiese polisie en dronk Russiese jeugdiges gelei, waarin een van die Russe dood en tientalle polisiemanne en onrusstokers beseer is. Die monument word deur die Russiese minderheid as 'n simbool vir die Sowjetiese oorwinning oor Nazi-Duitsland beskou, maar versinnebeeld vir die Estiese bevolking eerder die brutale onderdrukking deur Sowjet-magte en is ná 'n Russiese militêre begraafplaas verskuif.

[wysig] Bevolking

Die meerderheid van die inwoners van Estland is etniese Este (67,9%) met Esties as hul moedertaal. As gevolg van die Sowjetunie se beleid van russifisering is daar 'n groot Russiessprekende minderheid van etniese Russe, wat veral in die hoofstad Tallinn en die nywerheidsentrums van Noordoos-Estland, veral in Narva, gekonsentreer is. Sowat tagtig persent van die de-facto-bevolking het Estiese burgerskap.

[wysig] Regering en administratiewe verdeling

Estland is 'n parlementêre demokrasie, met 'n president wat betreklik sterk magte het. Die huidige president is Toomas Hendrik Ilves wat in 2006 Arnold Rüütel opgevolg het. Die president word deur die parlement vir ‘n termyn van vyf jaar verkies. Die Estiese parlement (riigikogu) het een kamer met 101 setels. Dit word elke vier jaar verkies. Die huidige regering regeer sedert 2005 onder leiding van Andrus Ansip.

Estland is opgedeel in vyftien provinsies (maakond, meervoud: maakonnad) wat verder onderverdeel is in landelike (vald) en stedelike munisipaliteite (linn). Die 15 provinsies van Estland is:
Harjumaa - Hiiumaa - Ida-Virumaa - Järvamaa - Jõgevamaa - Läänemaa - Lääne-Virumaa - Pärnumaa - Põlvamaa - Raplamaa - Saaremaa - Tartumaa - Valgamaa - Viljandimaa - Võrumaa

[wysig] Politiek

[wysig] Buitelandse beleid

In Estland se politieke groeperings is daar konsensus oor die hoofoogmerke van die land se buitelandse beleid - soos verdere integrasie van Estland in die politieke en ekonomiese strukture van die Europese Unie en die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie. Aangesien Rusland as 'n toenemende bedreiging beskou word, bly die handhawing van nouer betrekkinge met die Verenigde State en die samewerking met ander lande in die Oosseegebied hoofdoelwitte van die Estiese regering se buitelandse beleid.^[1]

Estland se politieke steun vir lande soos Georgië, Moldawië en Oekraïne en hul politieke en ekonomiese proses van transformasie reflekteer sy eie ervarings. Betrekkinge met Rusland bly gespanne.

Daarteenoor onderhou Estland vriendskaplike betrekkinge met lande soos Duitsland, sy Baltiese buurlande en die Nordiese lande, veral Finland en Swede, wat almal historiese ekonomiese en kulturele bande met Estland het.

[wysig] Beleid in die Europese Unie

Estland het saam met nege ander lande op 1 Mei 2004 by die Europese Unie (EU) aangesluit en hou ses setels in die Europese Parlement. Die Estiese politikus Siim Kallas beklee tans die amp van EU-kommissaris vir administrasie, interne kontrole en bestryding van bedrog. Hy is daarnaas ook een van die EU-kommissie se vise-presidente.

Die invoering van die Europese geldeenheid Euro geniet hoë prioriteit in Estland se finansiële en ekonomiese beleid. Die land strewe daarna om in die jaar 2011 by die Eurosone aan te sluit. Daarnaas bly energie een van die belangrikste ekonomiese kwessies - die diversifisering van sy energiebronne en die aansluiting by Wes-Europa se kragnetwerke sal Estland minder kwesbaar vir kragtekorte maak.

[wysig] Veiligheidsbeleid

Estiese soldate het tot in die lente van 2009 as veiligheidswagte diens in Irak en in Afghanistan verrig. Terwyl die Baltiese lande se lugruimte tans nog deur ander NAVO-lande beskerm word, is Estland, Letland en Litaue van plan om hierdie lugpatrollies vanaf die jaar 2018 gemeenskaplik te doen.

[wysig] Ekonomie

Estland het sy ekonomie volgens die Skandinawiese model geherorganiseer. Ná die privatisering van vroeëre staatsondernemings het Estland ten opsigte van sy kommunikasietegnologieë tot een van die modernste lande begin ontwikkel wat met sowat 700 openbare internetstasies onder meer gratis-internettoegang aan al sy burgers verskaf. Die vinnige hervormings het nogtans veral armes, bejaardes en gesinne met kinders benadeel: Terwyl die huidige prysvlak vir kos en gebruiksgoedere met dié van Noord- en Wes-Europese lande vergelyk kan word, beloop maandelikse salarisse gewoonlik minder as €500.

[wysig] Belangrike sektore

Finansiële dienste, vervoer en logistiek, telekommunikasie, toerisme, handel, eiendomme en die boubedryf is tans die belangrikste ekonomiese sektore in Estland wat altesaam 53 persent van die bruto binnelandse produk (BBP) oplewer. Die dienstesektor toon die hoogste groeikoers en verenig sowat 60 persent van die ekonomiese groei op homself. Land- en bosbou speel net soos vissery 'n minder belangrike rol.

Terwyl die Estiese hawens sedert 2007 minder goedere gehanteer het (waarby veral die handel met grondstowwe uit Rusland afgeneem het), het die passasiervervoer tussen Estland en Finland en Swede duidelik toegeneem. As gevolg van sterk mededinging van hawens in Rusland en sy Baltiese buurlande het Estland begin om sy hawe-infrastruktuur te diversifiseer en beleggings te verhoog.

Die Estiese toerismesektor toon vinnige groei en dra sowat vyftien persent tot die BBP by. In 2007 het die aantal binne- en buitelandse toeriste 2,3 miljoen beloop.

[wysig] Ekonomiese beleid en situasie

Estland volg 'n liberale ekonomiese beleid. Aangesien die staatssektor slegs sowat twaalf persent tot die bruto binnelandse produk (BBP) bydra, bly die land se ekonomie tot 'n groot mate buigbaar en kan vinnig by veranderende omstandighede aanpas.

Estland se ekonomiese suksesverhaal sedert sy onafhanklikheidsverklaring is onder meer aan sy stabiele geldeenheid (die Estiese kroon is aan die Euro gekoppel), die liberalisering van pryse, die vermindering van staatssubsidies, 'n vinnige privatisering van staatsondernemings en in die besonder aan 'n baie liberale belasting- en beleggingsbeleid te danke. Die sterk ekonomiese groei in die eerste dekade van die 21ste eeu was veral deur 'n opswaai in die tersiêre sektor, die boubedryf en eiendomsmark, 'n sterk binnelandse vraag na goedere en dienste en stygende uitvoere gekenmerk. Estland se invoere het hierby teen 'n vinniger pas gegroei as sy uitvoere, en die land se buitelandse skuldlas was in 2009 reeds hoër as sy BBP.^[2]

Nadat die BBP in 2005 (+10,2 persent) en 2006 (+11,2 persent) nog teen dubbelsyfer-groeikoerse gestyg het, is die ekonomiese situasie vanaf 2007 deur 'n afwaartse aanpassing gekenmerk. Die groeikoers van die BBP het sodoende in 2007 tot 7,1 persent verlaag, terwyl die groeikoers in 2009 - na 'n negatiewe groei van -1,0 persent in 2008 - na verwagting 2,6 persent sal beloop.^[3] Die afnemende, maar nog steeds hoë tekort op die lopende rekening van die betalingsbalans en stygende inflasiesyfers van 6,6 persent in 2007 en meer as elf persent in 2008 gooi net soos loon- en salarisverhogings, wat hoër is as die groei van produktiwiteit, skadu.

Die stygende prysvlakke op internasionale energie- en voedselmarkte en belastingverhogings, wat vroeg in 2008 ingestel is, sal moontlik daartoe lei dat Estland eers ná die jaar 2011 by die Eurosone sal kan aansluit. In 2009 het die internasionale ekonomiese en finansiële krisis die Estiese ekonomie laat krimp.

[wysig] Kultuur

[wysig] Kookkuns

Estland se kookkuns het sy wortels eerder in tradisionele eetgewoontes en weerspieël met sy sterk Nordiese, Duitse en Russiese invloede ook die kultuur en geskiedenis van hierdie Baltiese land. Vanweë die harde werk, wat die alledaagse lewe van mense vroeër gekenmerk het, het mense die voorkeur aan swaar kos gegee.

Tipiese stapelkosse soos swartbrood, gars, rog, kwark, suurkool, varkvleis, vis, suurkool, aartappels, melk en ander suiwelprodukte kom in baie Estiese resepte voor. Daarnaas speel ook sampioene en bessies (soos bosbessies) uit Estland se bosgebiede 'n belangrike rol. As gevolg van die lang en koue Estniese winters was mense vroeër genoodsaak om hul kos te preserveer. Die vogtige klimaat was nie geskik om kos te laat droog nie sodat groente, vis en vleis gewoonlik gerook of ingemaak is.

Vandag beskou die Este hul nasionale kookkuns as deel van die Nordiese kookkuns, en daar is steeds meer internasionale invloede. Estland se nuwe disse is ligter maaltye met tradisionele aksente. Vleis, pluimvee en wors word dikwels bedien, maar ook ou nasionale kosse soos kalwervleisjellie (Esties: sült, van Duits Sülze), gevulde kalwervleisbraaistuk (taidetud baikarind) en rossolye (ingemaakte haring met worteljies) is steeds gewild.

Tradisionele Estiese dranke is bier (saku), wodka (viru valge) en Vana Tallinn, 'n inheemse likeur wat met suurlemoenolie, kaneel en vanielje verfyn word. Melkdrankies, wat van kefir en karringmelk berei word, is net so gewild soos kali, 'n tradisionele Estiese koeldrank wat van brood, water, pepermuntstengels, die takke van swart bessiesplante, heuning of suiker, gis, hops en melk berei word.

[wysig] Verwysings

[wysig] Eksterne skakels

• Die weer in Tallinn
• Estland op Wikitravel
• Estland Landgids
• Estlandkaart
• Estonia onLine - webwerf oor Estland
• Estland Beelde met kaart
• Estland Beelde
• Estlandjeug
• Estlandmodel
• Estonica - van A tot Z oor Estland
• Official State Website (eRiik) - in Engels
• Webcam in Estland

[wysig] Sien ook