Skaak

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Standaard skaakstukke. Van links na regs: koning, toring, dame, pion, ruiter en loper.

Skaak is 'n bordspel vir twee spelers. Die huidige vorm van die spel het in Suidelike Europa ontstaan tydens die tweede helfte van die 15de eeu nadat dit ontwikkel het uit soortgelyke en baie ouer spelle met Indiese en Persiese oorsprong. Vandag is skaak een van die gewildste bordspele ter wêreld en word dit deur miljoene mense tuis, in klubs, aanlyn, per pos, en in toernooie gespeel.

Skaak word gespeel op 'n vierkantige bord wat verdeel is in agt rye en agt kolomme, met 64 individuele blokkies wat tradisioneel lig en donker gekleur is. Elke speler het 16 stukke, wat bestaan uit agt pionne, twee torings, twee lopers, twee ruiters, een dame en een koning. Elke stuk skuif op sy eie manier. Die twee kante word onderskei deur kontrasterende kleure. Die doel van die spel is om die koning van die opponent in skaakmat te plaas.

Georganiseerde skaakkompetisies het in die 16de eeu begin en het sedertdien aansienlik ontwikkel. Alhoewel dit nie 'n Olimpiese sport is nie, word skaak wel deur die Internasionale Olimpiese Komitee as 'n sport erken.[1] Die eerste amptelike Wêreldskaakkampioen, Wilhelm Steinitz, het sy titel in 1886 verwerf. Die huidige wêreldkampioen is Viswanathan Anand van Indië. Teoretici het sedert die spel se ontstaan uitgebreide skaakstrategieë en taktiek ontwikkel.

Een van die doelstellings van vroeë rekenaarwetenskaplikes was om 'n skaakprogram te ontwikkel. Hedendaagse skaak word sterk beïnvloed deur die vermoëns van skaakprogramme en die vermoë om aanlyn teen ander spelers te speel. In 1997 het Deep Blue die eerste rekenaar geword om 'n heersende skaakkampioen te verslaan in 'n wedstryd waarin dit teen Garry Kasparov gewen het.[2]

Die woord skaak kom van die Persiese woord sjah, wat koning beteken. Ook die woord mat is Persies en beteken hulpeloos.[3]

Reëls[wysig]

Aanvangsposisie[wysig]

Posisies van die stukke aan die begin van 'n spel
Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png a8 rd b8 nd c8 bd d8 qd e8 kd f8 bd g8 nd h8 rd Chess zver 26.png
a7 pd b7 pd c7 pd d7 pd e7 pd f7 pd g7 pd h7 pd
a6 b6 c6 d6 e6 f6 g6 h6
a5 b5 c5 d5 e5 f5 g5 h5
a4 b4 c4 d4 e4 f4 g4 h4
a3 b3 c3 d3 e3 f3 g3 h3
a2 pl b2 pl c2 pl d2 pl e2 pl f2 pl g2 pl h2 pl
a1 rl b1 nl c1 bl d1 ql e1 kl f1 bl g1 nl h1 rl
Chess zhor 26.png
Diagram 1. Aanvangsposisie: eerste ry: toring, ruiter, loper, dame, koning, loper, ruiter, en toring; tweede ry: pione

Skaak word op 'n vierkantige bord met agt rye (aangedui met die getalle 1 tot 8) en agt kolomme (aangedui met die letters a tot h) blokkies gespeel. Die agt horisontale rye word elkeen ‘n gelid (meervoud "geledere") genoem, die vertikale rye staan as "lyne" bekend. Die kleure van die vier-en-sestig blokkies wissel mekaar af en word verwys na as "ligte blokkies" en "donker blokkies". 'n Skuins ry wat vorm wanneer die hoeke van enerskleurige blokkies aanmekaar grens, word "diagonale" genoem.[4]

'n Skaakbord word só geplaas dat die blokkie wat onder-regs (en naaste aan die speler) is, 'n ligte blokkie is. Die stukke word op die bord geplaas soos in diagram 1, met elke dame op haar eie kleur.

Die stukke word volgens konvensie in wit en swart stelle verdeel. Die spelers word Wit en Swart genoem en elke speler begin met sestien stukke van die gespesifiseerde kleur. Die stukke bestaan uit een koning, een dame, twee lopers, twee torings, twee ruiters en agt pionne.

Wit skuif altyd eerste. Die spelers maak beurte om een stuk op 'n slag te skuif (uitgesonder tydens rokering (ook rokade) wanneer twee stukke op 'n slag geskuif word). Stukke beweeg óf na 'n oop blokkie, óf een wat deur 'n teenstander se stuk beset word. Indien 'n stuk skuif na 'n blokkie waar daar reeds 'n stuk van die teenstander staan, word die teenstander se stuk "gevang" of buitgemaak. Buitgemaakte stukke word uit die spel verwyder. Met die enkele uitsondering van en passant, buit alle stukke die teenstander se stuk deur na die blokkie te skuif wat deur die teenstander se stuk beset word. ‘n Stuk bedreig ‘n teenstander se stuk indien een van die teenstander se stukke ‘n blokkie beset waarheen die eerste speler se stuk sou mag beweeg. [4]

Wanneer 'n koning deur een of twee van die teenstander se stukke bedreig word, is dit in skaak. Die enigste toegelate reaksie op 'n "in skaak"-posisie, is om die stuk wat die koning in skaak plaas te buit, of om 'n stuk tussen die koning en die aanvaller te plaas (behalwe as die aanvaller 'n ruiter is, in welke geval dit nie gedoen kan word nie), of om deur die koning uit skaak uit te skuif. Rokering word nie toegelaat as die koning in skaak staan nie. 'n Skuif wat die speler se koning in skaak sou plaas word nie toegelaat nie. Die doel van die spel is om die teenstaander in skaakmat te plaas; dit gebeur as die teenstander se koning in skaak is en daar geen manier is om daaruit te kom nie.

Skuiwe[wysig]

Elke skaakstuk word op sy eie manier geskuif. Die X'e in die blokkies dui aan waar die stuk kan skuif as daar geen ander stukke (insluitend die speler se eie stukke) tussen die stuk se oorspronklike posisie en die bestemming is nie, behalwe in die geval van die ruiter wat oor ander stukke kan "spring". As die teenstander se stuk op die bestemmingblokkie staan, kan die skuif die teenstander se stuk vat. Die enigste uitsondering is die pion, wat stukke buitmaak deur diagonaal vorentoe te beweeg. Oor die algemeen word daar nie na 'n pion as "stuk" verwys nie, maar slegs "pion".

Koning se skuiwe
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 __ b8 __ c8 __ d8 __ e8 __ f8 __ g8 __ h8 __ Chess zver 22.png
a7 __ b7 __ c7 __ d7 __ e7 __ f7 __ g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 __ d6 __ e6 xx f6 xx g6 xx h6 __
a5 __ b5 __ c5 __ d5 __ e5 xx f5 kl g5 xx h5 __
a4 __ b4 __ c4 __ d4 __ e4 xx f4 xx g4 xx h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 __ e3 __ f3 __ g3 __ h3 __
a2 __ b2 __ c2 __ d2 __ e2 __ f2 __ g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
Chess zhor 22.png
Toring se skuiwe
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 __ b8 __ c8 __ d8 xx e8 __ f8 __ g8 __ h8 __ Chess zver 22.png
a7 __ b7 __ c7 __ d7 xx e7 __ f7 __ g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 __ d6 xx e6 __ f6 __ g6 __ h6 __
a5 xx b5 xx c5 xx d5 rd e5 xx f5 xx g5 xx h5 xx
a4 __ b4 __ c4 __ d4 xx e4 __ f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 xx e3 __ f3 __ g3 __ h3 __
a2 __ b2 __ c2 __ d2 xx e2 __ f2 __ g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 xx e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
Chess zhor 22.png
Loper se skuiwe
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 xx b8 __ c8 __ d8 __ e8 __ f8 __ g8 xx h8 __ Chess zver 22.png
a7 __ b7 xx c7 __ d7 __ e7 __ f7 xx g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 xx d6 __ e6 xx f6 __ g6 __ h6 __
a5 __ b5 __ c5 __ d5 bl e5 __ f5 __ g5 __ h5 __
a4 __ b4 __ c4 xx d4 __ e4 xx f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 xx c3 __ d3 __ e3 __ f3 xx g3 __ h3 __
a2 xx b2 __ c2 __ d2 __ e2 __ f2 __ g2 xx h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 xx
Chess zhor 22.png
Dame se skuiwe
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 __ b8 __ c8 __ d8 xx e8 __ f8 __ g8 __ h8 xx Chess zver 22.png
a7 xx b7 __ c7 __ d7 xx e7 __ f7 __ g7 xx h7 __
a6 __ b6 xx c6 __ d6 xx e6 __ f6 xx g6 __ h6 __
a5 __ b5 __ c5 xx d5 xx e5 xx f5 __ g5 __ h5 __
a4 xx b4 xx c4 xx d4 qd e4 xx f4 xx g4 xx h4 xx
a3 __ b3 __ c3 xx d3 xx e3 xx f3 __ g3 __ h3 __
a2 __ b2 xx c2 __ d2 xx e2 __ f2 xx g2 __ h2 __
a1 xx b1 __ c1 __ d1 xx e1 __ f1 __ g1 xx h1 __
Chess zhor 22.png
Ruiter se skuiwe
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 __ b8 __ c8 __ d8 __ e8 __ f8 __ g8 __ h8 __ Chess zver 22.png
a7 __ b7 __ c7 __ d7 __ e7 __ f7 __ g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 xx d6 __ e6 xx f6 __ g6 __ h6 __
a5 __ b5 xx c5 __ d5 __ e5 __ f5 xx g5 __ h5 __
a4 __ b4 __ c4 __ d4 nd e4 __ f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 xx c3 __ d3 __ e3 __ f3 xx g3 __ h3 __
a2 __ b2 __ c2 xx d2 __ e2 xx f2 __ g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
Chess zhor 22.png
Pion se skuiwe*
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 __ b8 __ c8 __ d8 oo e8 xx f8 oo g8 __ h8 __ Chess zver 22.png
a7 __ b7 __ c7 __ d7 __ e7 pl f7 __ g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 __ d6 __ e6 __ f6 __ g6 __ h6 __
a5 oo b5 xx c5 oo d5 __ e5 __ f5 __ g5 __ h5 __
a4 __ b4 pl c4 __ d4 __ e4 __ f4 xx g4 __ h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 __ e3 oo f3 xx g3 oo h3 __
a2 __ b2 __ c2 __ d2 __ e2 __ f2 pl g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
Chess zhor 22.png

* Pionne kan slegs na die blokkies met 'n wit sirkel skuif om 'n stuk te neem en kan nie 'n stuk buitmaak tydens normale skuiwe nie.

Spesiale skuiwe[wysig]

Rokade[wysig]

Kwadrante vertoon verskillende maniere waarop gerokeer kan word.

Een keer per spel mag elkeen van die twee konings 'n spesiale skuif maak wat as die rokade of rokering bekend staan. Die rokade word uitgevoer deur die koning twee blokkies na die toring te skuif en dan die toring langs die koning te plaas aan die teenoorgestelde kant van sy oorspronklike posisie. 'n Speler kan slegs rokeer indien al die volgende voorwaardes geld:[5]

  • nie een van die stukke betrokke by die rokering mag reeds geskuif het nie;
  • daar moet geen stukke tussen die koning en die toring wees nie;
  • die koning mag nie in skaak wees nie en mag nie deur blokkies beweeg wat in skaak is nie. Soos tydens enige skuif word rokering nie toegelaat as dit die koning in skaak sou plaas nie;
  • die koning en die toring moet in dieselfde gelid wees (om rokering met 'n gepromoveerde pion te verhoed).

En passant[wysig]

Wanneer 'n pion sy eerste skuif maak, is dit toegestaan dat hy twee blokkies vorentoe skuif (in plaas van een). Wanneer dit plaasvind en die teenstander 'n pion op sy vyfde gelid het (gelid 5 vir wit en gelid 4 vir swart) én die pion naas die pas geskuifde pion is, mag die pion geneem word asof dit slegs een blokkie geskuif het. Hierdie buitmaking mag slegs plaasvind in die beurt wat direk op die eerste pion se skuif volg. Byvoorbeeld, as die swart pion nou net twee blokkies vorentoe gekuif het van f7 na f5, dan kan die wit pion op e5 dit via en passant op f6 vat (sien Diagram 2). Neem kennis dat die speler 'n keuse mag uitvoer of hy wel die pion op die vierde gelid wil neem, al dan nie.

Spesiale pionskuiwe
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 __ b8 __ c8 xx d8 __ e8 __ f8 __ g8 __ h8 __ Chess zver 22.png
a7 __ b7 __ c7 pl d7 __ e7 __ f7 __ g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 __ d6 __ e6 __ f6 oo g6 __ h6 __
a5 __ b5 __ c5 __ d5 __ e5 pl f5 pd g5 __ h5 __
a4 __ b4 __ c4 __ d4 __ e4 __ f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 __ e3 __ f3 __ g3 __ h3 __
a2 __ b2 __ c2 __ d2 __ e2 __ f2 __ g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
Chess zhor 22.png
Diagram 2. Die pion op c7 promoveer.
As Swart se laaste skuif f7-f5 was, kan Wit se e-pion Swart se pion en passant vat.

Promovering[wysig]

As 'n pion tot by die agste ry vorder kan dit geruil word vir 'n dame, toring, loper of ruiter van dieselfde kleur volgens die speler se voorkeur. Gewoonlik word 'n dame gekies, maar in sommige gevalle word 'n ander stuk gekies, wat as "onderpromosie" bekend staan. In Diagram 2 kan die pion op c7 na die agste ry skuif om vir 'n stuk met hoër waarde geruil te word.

Voltooiing van die spel[wysig]

Skaakspelle kan benewens deur skaakmat op 'n aantal verskillende maniere beëindig word. 'n Spel kan gewen word indien die teenstander verklaar dat hy oorgee. Dit kan ook gelykop eindig indien ‘n speler geen wettige skuif kan maak nie, maar die koning ook nie in skaak is nie. Dit word "pat" genoem. Die spel kan ook gelykop eindig as 'n situasie bereik word waar dit nie vir een van die spelers moontlik sou wees om die teenstander se koning met ‘n reeks wettige skuiwe in skaakmat te plaas nie. Dit kan gebeur as daar nie voldoende stukke benewens die konings oorbly nie. Die spel kan ook volgens ooreenkoms tussen die spelers gelykop verklaar word. Verder kan die spel gelykop eindig as 'n identiese posisie drie keer verskyn. Laastens eindig die spel gelykop indien elke speler ten minste 50 skuiwe gemaak het sonder dat ‘n pion beweeg het of enige stukke buitgemaak is.[4]

In spelle waarin tydbeheer toegepas word, kan 'n speler ook verloor as sy tyd op is, selfs al is hy in 'n beter posisie as die teenstander. Indien dit vir die teenstander egter nie moontlik sou wees om die speler se koning in skaakmat te sit nie, eindig die spel gelykop.

Tydbeheer[wysig]

Skaakbord met 'n skaakklok

Naas informele spel sonder tydbeheer, kan skaak ook met tydbeheer gespeel word, meestal deur klub- en professionele spelers. As 'n speler se tyd uitloop voor die spel verby is, word die spel outomaties verloor (gegee dat die teenstander genoeg stukke het om skaakmat moontlik te maak). Die toegelate tyd wissel van lang spelle wat tot sewe ure kan duur, tot korter, vinnige skaakspelle wat gewoonlik 30 minute tot 'n uur duur. Selfs korter is blitsskaak, waarin tydbeheer van drie tot vyftien minute per speler toegelaat word, of koeëlskaak (minder as drie minute). Tyd word gewoonlik met 'n skaakklok beheer.

'n Skaakklok het 2 horlosies wat rekord hou van elke speler se denktyd. Wanneer ‘n speler ‘n skuif gemaak het, druk hy die knoppie wat sy horlosie stop en die teenstander se tyd laat begin loop. 'n Skaakklok het gewoonlik ‘n vlaggie wat val om aan te dui dat die speler se tyd verstreke is.

Die internasionale skaakreels word meer breedvoerig in die FIDE Handboek behandel.[6]

Notasie vir die opskryf van skuiwe[wysig]

Algebraïese skaaknotasie

Skaakspelle en -posisies word genoteer deur middel van 'n spesiale notasie, gewoonlik algebraïese skaaknotasie.[7] Algebraïese notasie beskryf skuiwe deur na die lyne (die vertikale kolomme, a tot h) en die geledere (die horisontale rye, 1 tot 8), met verwysing na die betrokke stuk se posisie op die bord. Daar is twee vorms van algebrïese notasie: 'n lang en 'n verkorte vorm.

In die lang algebraïese notasie word die begin- en eindblokkie van die betrokke stuk genoem. In die geval waar 'n ruiter van f3 (dus, lyn f, gelid 3) na g5 (lyn g, gelid 5) skuif, sal dit genoteer word as "Rf3-g5", terwyl kort notasie slegs na die eindblokkie verwys (alhoewel daar uitsonderings bestaan), dus "Rg5".

Een uitsondering is in die geval waar twee soortgelyke stukke na dieselfde eindblokkie kan beweeg. Stel dat, in bogenoemde geval, daar egter nog 'n ruiter is (op e4) wat ook moontlik na g5 sou kon skuif. Uit die bogenoemde notasie, "Rg5", sou dit nie duidelik wees welke ruiter na die aangewese blokkie skuif nie. In so 'n geval moet daar dus ekstra inligting verskaf word om dubbelsinnigheid uit die weg te ruim en word "Rfg5" gebruik ("die ruiter in die f-lyn skuif na g5"). Stel dat die tweede ruiter egter op f7 staan, word die notasie gewysig om na die gelid, in plaas van die lyn, te verwys, dus "R7g5". Daar word in elke geval gestreef om die nodige inligting so kort as moontlik weer te gee.

Die pion word geen letter toegewys nie: slegs sy eindbestemming word telkens vermeld, byvoorbeeld "e4" beteken "pion skuif na e4".

Nie slegs skuiwe word genoteer nie, maar ook die buit van ander stukke. Stel dat 'n loper die stuk of pion op f3 inneem, word dit genoteer as "Lxf3", dus word 'n "x" gebruik om buiting aan te dui. Met die notasie van buitmaking word die pion steeds nie 'n letter toegewys nie, maar vermeld as "exd5", m.a.w. "pion in die e-lyn buit die stuk of pion op d5".

As 'n pion na die laaste lyn skuif en gepromoveer word, word die stuk wat gekies word ná die notasie van die skuif aangedui,[8] byvoorbeeld e1D of e1=D ("pion skuif na e1 en word tot Dame gepromoveer"). Rokering word genoteer as "0-0" (vir koningkant) en "0-0-0" (vir damekant). 'n Skuif wat die teenstander se koning in skaak plaas word gewoonlik aangedui deur die notasie "+" by te voeg, byvoorbeeld "Lb5+" ("loper skuif na b5 en plaas koning in skaak"). Skaakmat kan aangedui word deur "#" (soms ook "++", alhoewel dit soms vir dubbelskaak gebruik word). Aan die einde van die spel beteken "1-0" dat Wit gewen het, "0-1" dat Swart gewen het en "½-½" dat die spel gelykop geëindig het.

Herdersmat

Skaakskuiwe kan verder geannoteer word met leestekens en ander simbole. Die gebruik van "!" dui 'n goeie skuif aan, "!!" 'n uitstekende skuif, "?" 'n fout, "??" 'n flater, "!?" 'n interessante skuif wat moontlik nie die beste opsie is nie of "?!" 'n twyfelagtige skuif wat egter nie maklik weerlê kan word nie.

Die animasie links toon 'n eenvoudige lokval wat as die "herdersmat" bekendstaan, met die lang en verkorte notasie hieronder.

Herdersmat in algebraïese notasie
Lang notasie Kort notasie
1. e2-e4 e7-e5 1. e4 e5
2. Dd1-h5?! Rb8-c6    2. Dh5?! Rc6
3. Lf1-c4 Rg8-f6?? 3. Lc4 Rf6??
4. Dh5-f7# 1-0 4. Dxf7# 1-0

Strategie en taktiek[wysig]

Skaakstrategie verwys na die stel en bereik van langtermyn doelwitte tydens die spel (byvoorbeeld waar om verskillende stukke te plaas), terwyl taktiek fokus op onmiddelike maneuvers. Met ander woorde: "strategie" verwys na wat 'n speler wil bereik, terwyl "taktiek" verwys na hóé hy dit bereik. Hierdie twee aspekte van die skaakspel kan nie geheel en al van mekaar geskei word nie, aangesien strategiese doelwitte deur middel van taktiek bereik word, terwyl taktiese geleenthede gegrond is op die spelstrategie.

'n Skaakspel word gewoonlik in drie fases verdeel: opening, middelspel en eindspel. Die opening is gewoonlik die eerste 10 tot 25 skuiwe wanneer spelers hulle stukke na nuttige posisies skuif vir die slag wat volg. Middelspel is die veglustige deel, waartydens die aksie gewoonlik plaasvind. Tydens die eindspel is die meeste van die stukke reeds gebuit is en speel konings gewoonlik 'n aktiewer rol in die stryd en is pionpromovering baie keer beslissend.

Grondbeginsels van strategie[wysig]

Skaakstrategie sluit onder meer die evaluasie van skaakposisies en die stel van doelwitte en langtermyn planne vir die komende spel in. Tydens die beoordeling moet spelers talle faktore in ag neem, soos die waarde van die stukke op die bord, die pionnestruktuur, die beheer van sleutelblokkies of groepe blokkies (byvoorbeeld diagonale, oop lyne en donker of ligte vierkante), ens..

'n Voorbeeld van die visualisering van pionnestruktuur
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 rd b8 __ c8 bd d8 __ e8 rd f8 __ g8 kd h8 __ Chess zver 22.png
a7 pd b7 pd c7 __ d7 nd e7 __ f7 pd g7 bd h7 pd
a6 __ b6 __ c6 pd d6 rl e6 __ f6 nd g6 pd h6 __
a5 __ b5 __ c5 __ d5 __ e5 pd f5 __ g5 __ h5 __
a4 __ b4 __ c4 pl d4 __ e4 pl f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 __ c3 nl d3 __ e3 bl f3 nl g3 __ h3 pl
a2 pl b2 pl c2 __ d2 __ e2 __ f2 pl g2 pl h2 __
a1 __ b1 __ c1 kl d1 __ e1 __ f1 bl g1 __ h1 rl
Chess zhor 22.png
Ná 12...Te8 in die spel Tarrasch–Euwe[9]
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 __ b8 __ c8 __ d8 __ e8 __ f8 __ g8 __ h8 __ Chess zver 22.png
a7 pd b7 pd c7 __ d7 __ e7 __ f7 pd g7 __ h7 pd
a6 __ b6 __ c6 pd d6 __ e6 __ f6 __ g6 pd h6 __
a5 __ b5 __ c5 __ d5 __ e5 pd f5 __ g5 __ h5 __
a4 __ b4 __ c4 pl d4 __ e4 pl f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 __ e3 __ f3 __ g3 __ h3 pl
a2 pl b2 pl c2 __ d2 __ e2 __ f2 pl g2 pl h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
Chess zhor 22.png
…en sy pionneskelet (die sgn. "Rauzer-formasie")

Die basieste stap in die beoordeling van 'n posisie is die optel van die totale waarde van die stukke aan elke kant.[10] Die puntwaardes wat vir dié doel gebruik word is gegrond op ondervinding; gewoonlik word pionne as een punt werd beskou, ruiters en lopers omtrent drie punte elk, torings omtrent vyf punte (die waardeverskil tussen die toring en die loper staan as die "kwaliteit" bekend) en dames omtrent nege punte. In die eindspel is die koning in die algemeen meer werd as 'n loper of ruiter maar minder as 'n toring. Dus word dit soms 'n vegwaarde van vier punte toegeken. Hierdie basiese waardes word dan aangepas deur ander faktore soos die posisie van die stuk (pionne wat reeds ver in hulle lyn gevorder het byvoorbeeld is meer waardevol as dié wat nog in hulle oorspronklike posisie is), koördinasie tussen stukke ('n paar lopers, ook genoem 'n "loperpaar", koördineer byvoorbeeld gewoonlik beter as 'n kombinasie van 'n loper en 'n ruiter), of die tipe posisie (ruiters is oor die algemeen beter in geslote posisies met baie pionne, terwyl lopers meer krag het in oop posisies).

'n Ander belangrike faktor in die beoordeling van skaakposisies is die pionnestruktuur (wat soms ook as die pionneskelet bekendstaan), met ander woorde, die konfigurasie van pionne op die skaakbord.[11] Pionne het die minste mobiliteit: die pionnestruktuur is betreklik staties en bepaal grootliks die strategiese aard van die posisie. Wanneer swaktes in die pionnestruktuur eers geskep is, byvoorbeeld geïsoleerde pionne, verdubbelde of agtergeblewe pionne en gate, is hulle dikwels permanent. Sorg moet dus getref word om dit te vermy, behalwe as daarvoor vergoed word deur 'n ander waardevolle bate (byvoorbeeld deur die moontlikheid om 'n aanval te ontwikkel).

Grondbeginsels van taktiek[wysig]

Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png a8 rd b8 c8 bd d8 e8 f8 rd g8 h8 Chess zver 26.png
a7 b7 pd c7 __ d7 nd e7 qd f7 g7 bd h7
a6 b6 nd c6 pd d6 __ e6 pd f6 g6 kd h6 pd
a5 pd b5 c5 d5 e5 f5 g5 __ h5 __
a4 __ b4 __ c4 __ d4 pl e4 nl f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 pl c3 __ d3 __ e3 bl f3 __ g3 __ h3
a2 b2 c2 ql d2 e2 bl f2 pl g2 pl h2 pl
a1 b1 c1 rl d1 rl e1 f1 g1 kl h1
Chess zhor 26.png
Uit 'n wedstryd tussen Mikhail Botvinnik en Mikhail Yudovich.[12] Nadat 'n stuk geoffer is om Swart se koning bloot te stel het Botvinnik 1. Lh5+ gespeel en Yudovich oorgegee, aangesien skaakmat onvermydelik was, bv. 1...Kxh5 2.Rg3+ Kh4 3.De4+ Tf4 4.Dxf4#, of 1...Kh7 2.Rf6+ dubbele mat Kh8 3.Dh7#.

In skaak fokus taktiek oor die algemeen konkrete handelinge en is die aksies van só 'n kort termyn dat dit vooruit deur 'n speler of rekenaar uitgewerk kan word. Die diepte van die berekening hang af van die speler se vermoë of die spoed van die rekenaar se verwerker. In stil posies, waar meer moontlikhede van gelyke waarde is, is 'n diep berekening aan beide kante nie moontlik nie. In taktiese posisies met 'n beperkte aantal afdwingbare variasies, waar 'n suboptimale skuif tot 'n vinnige nederlaag kan lei, kan lang opeenvolgings van skuiwe vooruit uitgewerk word.

Eenvoudige eenskuif of tweeskuif taktiese aksies – bedreigings, ruilaksies, dubbele aanvalle ens. – kan gekombineer word in meer ingewikkelde kombinasies, opeenvolgings van taktiese maneuvers wat baie keer deur een of beide spelers afgedwing word.[13]

'n Afgedwonge variasie wat 'n opoffering behels en wat gewoonlik tot tasbare voordeel lei word 'n "kombinasie" genoem.[13] Briljante kombinasies – soos dié in die Immortal Game ('n beroemde spel tussen Adolf Anderssen en Lionel Kieseritzky in 1851) – word as beeldskoon beskou en word deur skaakliefhebbers onder die bekendste kombinasies gereken. 'n Algemene skaakoefening wat daarop gemik is om spelers se vermoëns te ontwikkel, is om spelers 'n posisie te wys waar 'n beslissende kombinasie bestaan en hulle uit te daag om dit te vind.

Opening[wysig]

'n Skaakopening is die groep aanvanklike skuiwe van 'n spel. 'n Reeks herkenbare skuiwe word 'n naam gegee, gewoonlik vernoem na die persoon wat dit uitgedink het, die plek waar dit vir die eerste keer gespeel is, ens., byvoorbeeld die Ruy Lopez-opening of Sisiliaanse verdediging (sien onder) gegee. Name wissel soms ook afhanklik van die taal: die Ruy Lopez-opening heet in sommige tale ook die Spaanse opening (Lopez was Spaans). Daar bestaan honderde naslaanwerke waarin openinge gedokumenteer word.

Daar is tientalle verskillende openinge wat heelwat wissel in hulle aard, van stil posisie-spel (bv. die Réti-opening) tot baie agressiewe openinge (bv. die Lettiese Gambiet). Die teorie van die openinge is in sommige gevalle tot 'n diepte van sowat 30 of meer skuiwe uitgewerk, alhoewel die praktyk gewoonlik verskeie variasies meebring. Die opening is dus nie staties nie, maar is voortdurend in ontwikkeling. Professionele spelers spandeer jare aan die studie van openings en volhou daarmee deur hulle hele loopbaan soos openingteorie steeds ontwikkel.

Die fundamentele strategiese doelwitte van meeste openinge is soortgelyk:[14]

  • Ontwikkeling: om die stukke op nuttige blokkies te plaas (veral lopers en ruiters) waar hulle 'n optimale impak op die spel sal hê.
  • Beheer van die middel van die bord: beheer van die middelblokkies maak dit moontlik om stukke betreklik maklik na enige plek op die bord te skuif en kan ook 'n inperkende effek op die teenstander hê.
  • Koningveiligheid: om die koning teen moontlike gevare te beskerm. Korrekte tydsberekening van rokade kan dikwels deurslaggewend wees.
  • Pionnestruktuur: spelers streef daarna om pionswakpunte (soos geïsoleerde, verdubbelde, of agtergeblewe pionne en pioneilande) te vermy en om sulke gebreke by die teenstander af te dwing.

Meeste spelers en skaakkundiges meen dat Wit die spel met 'n voordeel begin as gevolg daarvan dat Wit eerste skuif. Swart streef gewoonlik daarna om Wit se voordeel te neutraliseer en gelykheid te bereik, of om dinamiese teenspel in 'n ongebalanseerde posisie te ontwikkel.

Bekende openinge in skaak:

Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 rd b8 c8 bd d8 qd e8 kd f8 bd g8 nd h8 rd Chess zver 22.png
a7 pd b7 pd c7 pd d7 pd e7 f7 pd g7 pd h7 pd
a6 b6 c6 nd d6 e6 f6 g6 h6
a5 b5 c5 d5 e5 pd f5 g5 h5
a4 b4 c4 bl d4 e4 pl f4 g4 h4
a3 b3 c3 d3 e3 f3 nl g3 h3
a2 pl b2 pl c2 pl d2 pl e2 f2 pl g2 pl h2 pl
a1 rl b1 nl c1 bl d1 ql e1 kl f1 g1 h1 rl
Chess zhor 22.png
Die Italiaanse Spel
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 rd b8 nd c8 bd d8 qd e8 kd f8 bd g8 nd h8 rd Chess zver 22.png
a7 pd b7 pd c7 pd d7 pd e7 f7 pd g7 pd h7 pd
a6 b6 c6 d6 e6 f6 g6 h6
a5 b5 c5 d5 e5 pd f5 g5 h5
a4 b4 c4 d4 e4 pl f4 pl g4 h4
a3 b3 c3 d3 e3 f3 g3 h3
a2 pl b2 pl c2 pl d2 pl e2 f2 g2 pl h2 pl
a1 rl b1 nl c1 bl d1 ql e1 kl f1 bl g1 nl h1 rl
Chess zhor 22.png
Koningsgambiet
Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 rd b8 nd c8 bd d8 qd e8 kd f8 bd g8 nd h8 rd Chess zver 22.png
a7 pd b7 pd c7 __ d7 pd e7 pd f7 pd g7 pd h7 pd
a6 __ b6 __ c6 __ d6 __ e6 __ f6 __ g6 __ h6 __
a5 __ b5 __ c5 pd d5 __ e5 __ f5 __ g5 __ h5 __
a4 __ b4 __ c4 __ d4 __ e4 pl f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 __ e3 __ f3 __ g3 __ h3 __
a2 pl b2 pl c2 pl d2 pl e2 __ f2 pl g2 pl h2 pl
a1 rl b1 nl c1 bl d1 ql e1 kl f1 bl g1 nl h1 rl
Chess zhor 22.png
Sisiliaanse verdediging

Middelspel[wysig]

Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 rd b8 c8 d8 qd e8 f8 g8 h8 kd Chess zver 22.png
a7 pd b7 nd c7 d7 e7 bd f7 pd g7 rd h7 pd
a6 b6 c6 d6 e6 pd f6 nl g6 pd h6
a5 b5 c5 pd d5 e5 pl f5 bd g5 ql h5
a4 b4 c4 d4 pd e4 f4 pl g4 h4
a3 b3 c3 d3 e3 f3 nl g3 rl h3
a2 pl b2 pl c2 pl d2 e2 f2 g2 pl h2 pl
a1 b1 c1 bl d1 e1 f1 rl g1 kl h1
Chess zhor 22.png
Middelspelposisie uit die spel Joseph Henry Blackburne - Siegbert Tarrasch, Breslau, 1889. Laaste skuif van Wit - 26.Dh6-g5, volgende skuif van Swart - 26...Rb7-d6.

Die middelspel is die deel van die spel waar meeste stukke reeds ontwikkel is. Alhoewel meeste spelers 'n vervolg op hul openingspel in gedagte het vóór die spel begin, word die spel en die speler se posisie gewoonlik aan die begin van die middelspel geëvalueer, om sodoende die rigting van die spel te bepaal en die taktiese moontlikhede van die posisie te ondersoek.[15]

Tipiese planne of strategiese temas, byvoorbeeld die minoriteits- of minderheidsaanval (die aanval met minder pionne teen 'n teenstander wat meer pionne aan dieselfde vleuel het) is baie keer toepaslik vir sommige pionstrukture wat ontstaan as gevolg van 'n spesifieke openinge. Die studie van openinge word dus verbind aan die voorbereiding van middelspelplanne wat tipies op sekere openings volg.

Die middelspel is ook die fase waarin die meeste kombinasies voorkom. Middelspelkombinasies word baie keer verbind met aanvalle op die teenstander se koning; sommige het hulle eie name, byvoorbeeld "Boden se Mat" of die "Lasker—Bauerkombinasie".

'n Ander belangrike strategiese vraagstuk in die middelspel is óf en hóé om die spelmateriaal te verminder en die oorgang na die eindspel te bewerkstellig (d.w.s. vereenvoudiging). Byvoorbeeld: klein materiaalvoordele kan oor die algemeen in die eindspel tot oorwinning lei en die sterker kant moet dus 'n gepaste manier vind om 'n eindspel te bewerkstellig. Nie alle verminderings van materiaal is goed vir die doeleinde nie: as een kant 'n ligte-blokkie loper behou en die teenstander 'n donker-blokkie het is die transformasie na 'n "lopers en pionne"-eindspel slegs vir die swakker kant voordelig, aangesien die eindspel met lopers op teenoorgestelde kleure waarskynlik tot 'n gelykop uitslag sal lei, selfs met 'n voordeel van een of twee pionne.

'n Speler kan ook pionne of selfs stukke (byvoorbeeld 'n toring vir 'n ruiter of loper, die sogenaamde "kwaliteit") offer en kompensasie daarvoor behou deur die beter opstelling van sy stukke. So 'n speler sal dan probeer om die eindspel te vermy, of sy posisievoordeel om te sit deur materiaal te wen.

Eindspel[wysig]

Chess zhor 22.png
Chess zver 22.png a8 __ b8 __ c8 kd d8 __ e8 __ f8 __ g8 __ h8 __ Chess zver 22.png
a7 __ b7 __ c7 pl d7 __ e7 __ f7 __ g7 __ h7 __
a6 __ b6 __ c6 __ d6 kl e6 __ f6 __ g6 __ h6 __
a5 __ b5 __ c5 __ d5 __ e5 __ f5 __ g5 __ h5 __
a4 __ b4 __ c4 __ d4 __ e4 __ f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 __ e3 __ f3 __ g3 __ h3 __
a2 __ b2 __ c2 __ d2 __ e2 __ f2 __ g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
Chess zhor 22.png
'n Voorbeeld van zugzwang of "setdwang": die kant wat 'n skuif moet maak het 'n nadeel.

Die eindspel is die stadium van die spel wanneer daar min stukke op die bord oorbly. Daar is drie hoof strategiese verskille tussen die vroeëre fases van die spel en die eindspel:[16]

  • Gedurende die eindspel word pionne meer belangrik; eindspelle gaan baie keer oor pogings om 'n pion te promoveer deur dit tot by die agste ry te skuif.
  • Die koning (wat in die middelspel beskerm moes word as gevolg van die gevaar van skaakmat) word in die eindspel 'n kragtige stuk. Dit word baie keer na die middel van die bord gebring waar dit sy eie pionne kan beskerm, die pionne van die teenstander kan aanval en die bewegings van die teenstander se koning kan belemmer.
  • Zugzwang of setdwang; 'n nadeel omdat die speler 'n skuif moet maak is baie keer 'n faktor in eindspelle, maar selde in ander stadiums in die spel. Byvoorbeeld, die diagram na regs is setdwang vir beide kante: as Swart moet speel moet hy 1...Kb7 set en daarmee toelaat dat Wit ná 2.Kd7 sy pion na 'n dame promoveer; en as Wit moet speel is dit 'n gelykspel, aangesien Wit slegs 1.Kc6 kan set - pat, of sy laaste pion deur enige ander wettige skuif verloor.

Eindspelle kan geklassifisser word volgens die soort stukke wat op die bord oorbly. Basiese skaakmatte is posisies waarin die een kant slegs 'n koning het en die ander kant een of twee stukke het: in so 'n geval sal hy die teenstander se koning in skaakmat kan plaas, deur samewerking tussen die koning en die ander stukke. 'n Voorbeeld van so 'n eindspel is die "koning en pionne"-eindspel, met slegs konings en pionne aan een of beide kante. In so 'n geval is die taak van die sterker kant om een van die pionne te promoveer. Ander meer ingewikkelde eindes word geklassifiseer volgens die stukke op die bord benewens die konings, bv. "toring en pion teen toring"- eindspel.

Geskiedenis[wysig]

Voorgangers[wysig]

Irannese skaakstel, geglasuurde fritware, 12de eeu. New Yorkse Metropolitaanse Kunsmuseum.

Daar word algemeen aanvaar dat skaak tydens die Gupta-ryk in Indië ontstaan het[17][18][19][20] waar die vroegste vorm in die 6de eeu as tsjastoeranga bekend gestaan het, wat vertaal kan word as "vier divisies [van die militêre magte]" – infanterie, kavallerie, olifante en strydwaens. Hierdie "vier divisies" was verteenwoordig deur die skaakstukke wat onderskeidelik sou ontwikkel tot die moderne pion, ruiter, loper en toring. Beide die Perse en Arabiere skryf die ontstaan van die spel aan Indië toe.[21] In Sassanidiese Persië het die naam in ongeveer 600 na sjatrandja ontwikkel en is die reëls verder ontwikkel. Sjatrandja is na die Islamitiese oorwinning van Persië deur die Moslem-wêreld opgeneem met die stukke wat grootliks hulle Persiese name behou het. In Spaans is "sjatrandja" as ajedrez weergegee, in Portugees as xadrez en in Grieks as zatrikion. In die res van Europa is dit egter vervang deur weergawes van die Persiese shāh (sjah of "koning"), wat 'n welbekende uitroep was en tot die woord "skaak" gelei het. Murray meen dat die verandering gebeur het toe Moslem-handelaars na Europese hawens gekom het met ornamentele skaakkonings wat as rariteite verkoop is voordat hele skaakstelle later verkoop is.[20]

Tempeliers wat skaak speel, Libro de los juegos, 1283.

Die spel het Westelike Europa en Rusland deur ten minste drie roetes bereik, waarvan die vroegste uit die 9de eeu dateer. Teen die jaar 1000 het dit oor die hele Europa versprei.[22] Dit is in die 10de eeu deur die More na die Iberiese Skiereiland gebring en is in 'n beroemde 13de-eeuse manuskrip, die sogenaamde Libro de los juegos, saam met sjatrandja, backgammon en dobbel (met dobbelstene) beskryf.

'n Ander teorie beweer dat skaak afkomstig is van die spel chiangtsi (Sjinese skaak) of een van die voorgangers daarvan.[23]

Oorspong van die moderne spel (1450–1850)[wysig]

Oorspronklike Staunton skaakstel deur Nathaniel Cook uit 1849

In ongeveer 1200 is daar in suidelike Europa begin om die reëls van sjatrandja aan te pas. Teen ongeveer 1475 is verskeie belangrike veranderinge gemaak wat die spel wesenlik tot sy moderne vorm laat ontwikkel het.[22] Hierdie moderne reëls vir die basiese skuiwe is in Italië en Spanje aangeneem.[24][25] Pionne het die opsie om op hulle eerste skuif twee blokkies ver te skuif verkry, terwyl lopers en dames hulle moderne vermoëns bekom het. Dit het die dame die kragtigste stuk gemaak en daar is na moderne skaak dus ook as "Dameskaak" (axedrez de la dama) verwys, asook "Skaak van die kwaad dame" (eschés de la dame enragée) of "malskaak" (scacchi alla rabiosa).[26] Hierdie nuwe reëls het vinnig oor die hele westelike Europa versprei, met die uitsondering van die patreël, wat eers aan die begin van die 19de eeu gefinaliseer is. Dié weergawe van die reëls word soms westelike skaak[27] of internasionale skaak.[28] genoem, om dit van sy voorgangers te onderskei.

Geskrifte oor die teorie van skaakspel het in die 15de eeu begin verskyn. Die oudste gedrukte skaakboek wat behoue gebly het, Repetición de Amores y Arte de Ajedrez ("Herhaling van Liefde en die Kuns van Skaakspeel") deur die Spaanse kerkman Luis Ramirez de Lucena, is in 1497 in Salamanca uitgegee.[25] Lucena en latere meesters soos die Portugese Pedro Damiano, Italianers Giovanni Leonardo Di Bona, Giulio Cesare Polerio en Gioachino Greco of die Spaanse biskop Ruy López de Segura het elemente van skaakopeningsteorie ontwikkel en het begin om eenvoudige eindspelle te analiseer.

François-André Danican Philidor, 18de eeuse Franse skaakmeester

In die 18de eeu het die middelpunt van skaaklewe van die suidelike Europese lande gekuif na Frankryk. Die twee belangrikste skaakmeesters was François-André Danican Philidor, wat volgens beroep 'n musikant was en wat die belangrikheid van pionne vir skaakstrategie ontdek het, en later Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais, wat 'n beroemde stel wedstryde teen die Ierse meester Alexander McDonnell gewen het in 1834.[29] Die skaaklewe is in die tyd veral gevoer in koffiehuise in groot Europese stede soos Café de la Régence in Parys en Simpson's Divan in Londen.[30][31]

In die verloop van die 19de eeu het skaakorganisasie snel ontwikkel. Talle skaakklubs en skaakjoernale het hulle verskyning gemaak. Daar was korrespondensiewedstryde tussen stede: die Londense Skaakklub het byvoorbeeld in 1824 teen die Edinburgse Skaakklub gespeel.[32] Skaakprobleme het 'n gewilde deel van 19de eeuse koerante geword; Bernhard Horwitz, Josef Kling en Samuel Loyd het van die invloedrykste probleme opgestel. In 1843 het Von der Lasa sy en Bilguer se Handbuch des Schachspiels ("Handboek van Skaakspel") uitgegee, die eerste uitvoerige handleiding oor skaakteorie.

Geboorte van 'n sport (1850–1945)[wysig]

Die "Immortal Game", Anderssen-Kieseritzky, 1851

Die eerste moderne skaaktoernooi is in 1851 in Londen gehou en is op verrassende wyse deur die destyds betreklik onbekende Duitser Adolf Anderssen gewen. Anderssen is geprys as die voorste skaakmeester en sy briljante, energieke aanvallende styl het tipies van die tyd geword, al is dit later as strategies vlak beskou.[33][34] Spelle soos Anderssen se Immortal game of Morphy se Operaspel is as die hoogste moontlike piek in skaakkuns beskou.[35]

Dieper insig in die aard van skaak is deur twee jonger spelers teweeggebring. Die Amerikaner Paul Morphy, 'n buitengewone skaakwonderkind, het teen alle belangrike wedyweraars, insluitend Anderssen, gewen gedurende sy kort skaakloopbaan tussen 1857 en 1863. Morphy se sukses het gespruit uit 'n kombinasie van briljante aanvalle en gesonde strategie; hy het op intuïtiewe wyse geweet hoe om sy aanvalle voor te berei.[36] Die Praag-gebore Wilhelm Steinitz het later die elemente van die skaakspel beskryf: hy het die spel opgedeel in verskillende onderdele en was die grondlegger van 'n meer posisionele en strategiese benadering.[37] Benewens sy teoretiese prestasies het Steinitz 'n belangrike tradisie begin: sy triomf oor die voorste Duitse meester Johannes Zukertort in 1886 word beskou as die eerste amptelike Wêreld Skaakkampioenskap. Steinitz het sy titel in 1894 aan 'n baie jonger Duitse wiskundige, Emanuel Lasker, verloor. Lasker het sy titel vir 27 jaar behou, die langste van alle wêreldkampioene.[38]

Wilhelm Steinitz, die eerste Wêreldskaakkampioen

Dit sou 'n wonderkind uit Kuba neem om die Duitssprekende oorheersing in skaak tot 'n einde te bring: José Raúl Capablanca (wêreldkampioen 1921–27), wat lief was vir eenvoudige posisies en eindspele. Capablanca was onoorwonne in toernooispel vir agt jaar tot 1924. Sy opvolger was die Russies-Franse Aleksandr Aljechin, 'n sterk aanvallende speler wat as die wêreldkampioen gesterf het in 1946, nadat hy die titel vir 'n kort tydperk aan die Nederlander Max Euwe verloor het in 1935 en dit twee jaar later weer teruggekry het.[39]

Tussen die wêreldoorloë is skaak op revolusionêre wyse verander deur die nuwe teoretiese skool van sogenaamde "hipermoderniste" soos Aron Nimzowitsch en Richard Réti. Hulle was voorstanders van die beheer van die middel van die bord met afgeleë stukke eerder as met pionne en het teenstanders uitgenooi om die middel met pionne te beset wat dan die onderwerp van aanvalle geword het.[40]

Ná die einde van die 19de eeu het die aantal meesterstoernooie en wedstryde wat per jaar gehou is vinnig gegroei. Sommige bronne stel dat die titel skaakgrootmeester vir die eerste keer in 1914 deur Tsaar Nikolaas II van Rusland aan Lasker, Capablanca, Aljechin, Tarrasch en Marshall toegeken is, maar die bewering word betwis.[41] Die tradisionele toekenning van sulke titels is deur die Wêredlskaakfederasie (FIDE), wat in 1924 in Parys gestig is, voortgesit. In 1927 is die Vroue Wêreldkampioenskap gevestig, waarvan die eerste deur die Tsjeggies-Engelse meester Vera Menchik gewen is.[42]

Na-oorlogse era (1945 en daarna)[wysig]

Eermalige wêreldkampioene José Raúl Capablanca (links) en Emanuel Lasker in 1925

Ná die dood van Alekhine is 'n nuwe wêreldkampioen bepaal deur 'n toernooi onder beheer van FIDE gereël, wat die titel sedertdien met een onderbreking beheer het. Die wenner van die 1948-toernooi, die Rus Michail Botwinnik, het 'n tydperk van Sowjet-oorheersing van die skaakwêreld ingelui. Tot aan die einde van die Sowjetunie was daar net een nie-Sowjetse kampioen, die Amerikaner Bobby Fischer (kampioen 1972–1975).[43]

In die vorige informele stelsel het die wêreldkampioen besluit watter uitdager om die titel teen hom sou speel. Die uitdager is gedwing om borge vir die wedstryd te werf. FIDE het 'n nuwe stelsel van kwalifiserende toernooie en wedstryde in plek gestel. Die wêreld se sterkste spelers is in "intersonetoernooie" gekeur, waar spelers wat deur "sonale toernooie" gekwalifiseer het by hulle aangesluit het. Die spelers wat die beste gedoen het in dié intersonetoernooie sou dan tot die "kandidaat"-stadium vorder, wat aanvanklik 'n toernooi was en later 'n reeks uitklopwedstryde. Die wenner van die kandidate sou dan om die titel teen die heersende kampioen speel. 'n Kampioen wat verslaan is het die reg gehad om later in die jaar in 'n herontmoeting sy titel terug te wen. Die stelsel het op 'n drie-jaar siklus grondslag gefunksioneer.

Botwinnik het oor 'n tydperk van vyftien jaar aan kampioenskapwedstryde deelgeneem. Hy het die wêreldkampioenskap in 1948 gewen en die titel in gelykopwedstryde in 1951 en 1954 behou. In 1957 het hy teen Wasili Smislof verloor maar die titel in 'n herontmoeting in 1958 teruggewen. In 1960 het hy die titel verloor aan die Lettiese wonderkind Mikhail Tal, 'n bekwame taktikus en aanvallende speler. Botwinnik het die titel weer in 'n herontmoeting in 1961 bekom.

Ná die 1961 gebeure het FIDE die outomatiese reg op 'n herontmoeting deur 'n afgesette kampioen afgeskaf en die volgende kampioen, die Armeniër Tigran Petrosjan, 'n genie in verdediging en sterk posisionele speler, het daarin geslaag om die titel vir twee siklusse te behou, 1963–1969. Sy opvolger, Boris Spasski van Rusland (kampioen 1969–1972), was 'n speler wat deur beide posisionele en skerp taktiese spel kon wen.[44]

Huidige Wêreldkampioen Viswanathan Anand

Die volgende kampioenskap, die sogenaamde "Wedstryd van die Eeu", het die eerste nie-Sowjet uitdager sedert die Tweede Wêreldoorlog betrek, asook die Amerikaner Bobby Fischer, wat sy kandidaatteenstanders met ongekende marges geklop het. Fischer het die wêreldkampioenskapwedstryd oortuigend gewen. In 1975 het Fischer egter geweier om sy titel teen die Sowjetse Anatoli Karpov te verdedig toe FIDE geweier het om aan sy eise te voldoen en Karpov die titel met verstek gewen het. Karpov het sy titel twee keer teen Viktor Kortsjnoj verdedig en het die 1970's en vroeë 1980's met 'n string toernooisuksesse gedomineer.[45]

Karpov se heerskappy het uiteindelik in 1985 tot 'n einde gekom deur die toedoen van nog 'n Russiese speler, Garry Kasparov. Kasparov en Karpov het vyf keer tussen 1984 en 1990 in titelwedstryde kragte gemeet; Karpov het nooit daarin geslaag om die titel terug te wen nie.[46]

In 1993 het Garry Kasparov en Nigel Short van FIDE weggebreek om hulle eie wedstryd om die titel te reël en die Professionele Skaakassosiasie (PCA) te stig wat met FIDE gewedywer het. Van toe af tot 2006 was daar gelyktydig twee Wêreldkampioene en Wêreldkampioenskappe: die PCA of Klassieke kampioen wat die Steinitz-tradisie voortgesit het waarvolgens die heersende kampioen in reeks potte teen 'n uitdager speel; die ander wat FIDE se nuwe formaat gevolg het waarin baie spelers in 'n toernooi meeding om die kampioen te bepaal. Kasparov het sy klassieke titel in 2000 aan Vladimir Kramnik van Rusland verloor.

Die 2006 Wêreldskaakkampioenskap het die titels herenig toe Kramnik die FIDE-Wêreldkampioen Veselin Topalov verslaan het en die onbetwiste Wêreldskaakkampioen geword het.[47] In September 2007 het hy die titel aan Viswanathan Anand afgestaan wat die 2007 Wêreldskaakkampioenskap toernooi in Meksiko Stad gewen het. Anand het sy titel in die wraakwedstryd in 2008 behou.[48]

Skaak in die kultuur[wysig]

Voormoderne tydperk[wysig]

Twee Duitse adellikes speel 'n skaakspel, c. 1320

In die Middeleeue en gedurende die Renaissance was skaak deel van die adellike kultuur. Die spel het hoë aansien geniet en was 'n vername deel van die verfynde smaak van die hof.[49] Dit is gebruik om oorlogstartegie te leer en is die "Koningspel" genoem.[50]. 'n Ridder moes nie net kon perdry, swem en wapens gebruik nie, maar moes ook kon sing, dig en skaakspeel. Ook adellike vroue het skaak gespeel en deel van die aanloklikheid van die spel was die moontlikheid wat dit gebied het om met die teenoorgestelde geslag op gelyke grondslag kontak te hê. [49] Alhoewel daar van 'n heer verwag was om aan skaakwedstryde deel te neem, was dit nie die bedoeling dat die spel enigsins sy hoofpassie moes wees nie.

Middeleeuse literatuur het gereeld na die speel van skaak onder adellikes verwys soos in die Nederlandse Ferguut (uit ongeveer 1250), in die uittreksel waarin die jong held Ferguut sy opwagting by die hof maak toe die koning pas teruggekeer het van die mis en hom gereed maak om skaak te speel:

Cquote1.svg

Een scaec bert haddi genomen
ende soude scaec hebben gaen spelen.[51]

Cquote2.svg

Dit kan rofweg vertaal word as "hy het 'n skaakbeurt geneem en sou skaak gaan speel".

Twee konings en twee dames van die Lewis chessmen in die Britse Museum

Baie van die uitgevoerde skaakstelle wat deur die Engelse aristokrasie gebruik is het verlore gegaan, maar sommige het behoue gebly soos die Lewis chessmen.

Terselfdertyd is skaak ook baie keer as die basis vir preke oor moraliteit gebruik. 'n Voorbeeld is Liber de moribus hominum et officiis nobilium sive super ludo scacchorum ("Boek van die gebruike van mans en die pligte van adellikes of die Boek van Skaak") wat deur 'n Italiaanse Dominikaanse monnik Jacobus de Cessolis in ongeveer 1300 geskryf. Hierdie boek was een van die gewildste van die Middeleeue.[52] Die werk is in baie ander tale vertaal (eerste druk in Utrecht in 1473) en was die grondslag vir William Caxton se The Game and Playe of the Chesse (1474), een van die eerste boeke wat in Engels gedruk is.[53] Verskillende skaakstukke is gebruik as metafore vir verskillende stande mense, en menslike pligte is van die reëls van die spel afgelei of van visuele eienskappe van die skaakstukke:[54]

Die ruiter moet geheel gewapend word op 'n perd, sodanig dat hy 'n helm op sy kop en 'n spies in sy regterhand het/ en bedek is deur sy skild/ 'n swaard en knots aan sy linkerkant/ Geklee met 'n haubert en plate voor sy bors/ beenharnasse aan sy bene/ Spore aan sy hakke en aan sy hande sy gevegshandskoene / Sy perd goed geleer en gereed om te veg en bedek met sy wapenuitrusiting/ wanneer die ruiters gebad of gewas is/ dit is die teken dat hulle 'n nuwe lewe en nuwe maniere moet lei/ ook wek hulle heel die aand in gebede en bedesange aan god dat hy hulle grasie sal gee sodat hulle die ding kan kry wat hulle nie van nature kan kry nie / Die koning of prins het hulle van 'n swaard en teken voorsien/ dat hulle hulself by hom sou neerlê en hom bewaar, hy van wie hulle hul uitgawes en waardigheid neem.[55]

Nadat skaak reeds in kerklike kringe en onder studente en handelaars bekend was, het dit in die Middeleeue ook deel van die populêre kultuur geword. 'n Voorbeeld is die 209ste lied van Carmina Burana uit die 13de eeu wat begin met die naam van skaakstukke, Roch, pedites, regina…[56]

Moderne tydperk[wysig]

Through the Looking-Glass, Red King snoring, illustrasie deur John Tenniel

Tydens die Verligting is skaak hoofsaaklik gesien as 'n tydverdryf vir selfverbetering. Benjamin Franklin het in sy artikel "The Morals of Chess" (1750) geskryf:

Die Skaakspel is nie slegs 'n vergeefse tydverdryf nie; verskeie baie waardevolle eienskappe van die gees, nuttig in die lewensloop van die mens, kan hierdeur verkry en versterk word, om sodoende gewoontes wat ter eniger oomblik gereed is te word; want lewe is 'n soort Skaak, waarin ons dikwels punte kan behaal en waarin daar mededingers en teenstanders is om mee te wedywer, en waarin daar 'n wye verskeidenheid goeie en bose gebeurtenisse is, wat, in sekere mate, die gevolg van verstandigheid, of tekort daaraan, is. Deur dus Skaak te speel, kan ons die volgende leer: I. Vooruitsiendheid, wat 'n bietjie in die toekoms in kyk, en die gevolge wat 'n aksie kan hê in ag neem. [...] II. Omsigtigheid, wat die hele Skaakbord, of toneel van aksie, beskou: - die verhouding van die verskeie Stukke, en hulle situasies. [...] III. Versigtigheid, waarmee skuiwe nie in oorhaas gemaak word nie. [...].[57]

Met dié of soortgelyke verwagtinge word skaak vandag oral ter wêreld aan kinders in skole geleer en deur leërs gebruik om hulle kadette en soldate op te lei.[58] Baie skole het skaakklubs en daar is skolastiese toernooie spesifiek vir kinders. Verder het baie lande skaakfederasies, soos Skaak Suid-Afrika, wat as beheerliggaam van skaak in Suid-Afrika optree.

Verder word skaak gereeld in die kunste uitgebeeld. Belangrike werke waar skaak 'n sleutelrol speel wissel van Thomas Middleton se A Game at Chess (oor die skaakspel in Through the Looking-Glass deur Lewis Carroll) tot The Royal Game deur Stefan Zweig, of Vladimir Nabokov se Zashchita Luzhina ("Die Luzhina-verdediging"). Skaak speel ook 'n belangrike rol in films soos Ingmar Bergman se Det sjunde inseglet ("Die sewende seël") of Satyajit Ray se Shatranj Ke Khilari ("Die Skaakspelers").

Skaak is ook teenwoordig in eietydse populêre kultuur. J.K. Rowling se Harry Potter speel byvoorbeeld Wizard's Chess terwyl die karakters in Star Trek driedimensionele skaak verkies en die held van Searching for Bobby Fischer worstel teen die aanneem van die aggressiewe en misantropiese uitkyke van 'n ware skaakmeester.[59] Skaak kan ook gesien word as 'n kerntema van die musiekblyspel Chess deur Tim Rice, Björn Ulvaeus en Benny Andersson.

Skaakkomposisie[wysig]

Richard Réti
Ostrauer Morgenzeitung 4 Desember 1921
Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png a8 __ b8 __ c8 __ d8 __ e8 __ f8 __ g8 __ h8 kl Chess zver 26.png
a7 __ b7 __ c7 __ d7 __ e7 __ f7 __ g7 __ h7 __
a6 kd b6 __ c6 pl d6 __ e6 __ f6 __ g6 __ h6 __
a5 __ b5 __ c5 __ d5 __ e5 __ f5 __ g5 __ h5 pd
a4 __ b4 __ c4 __ d4 __ e4 __ f4 __ g4 __ h4 __
a3 __ b3 __ c3 __ d3 __ e3 __ f3 __ g3 __ h3 __
a2 __ b2 __ c2 __ d2 __ e2 __ f2 __ g2 __ h2 __
a1 __ b1 __ c1 __ d1 __ e1 __ f1 __ g1 __ h1 __
Chess zhor 26.png
Wit om te speel en gelykop te eindig

Een van die beroemdste skaakstudies ooit. Dit blyk onmoontlik te wees om die swart pion wat reeds ver gevorder het te keer, terwyl die swart koning die wit pion maklik kan keer. Die oplossing is diagonale vorentoe skuif wat die koning gelyktydig tot by beide pionne bring: 1.Kg7! h4 2.Kf6! Kb6 (of 2...h3 3.Ke7 en die wit koning kan sy pion ondersteun) 3. Ke5!! (nou kom die wit koning net betyds tot by sy pion of vang die swart pion) 3...h3 4. Kd6 gelykop.

Skaakkomposisie of probleemskaak is die kuns van die skep van skaakprobleme (hierdie probleme word soms ook skaakkomposisies genoem). Iemand wat skaakprobleme skep staan as 'n skaakkomponis bekend. Skaakkomposisie is baie oud: reeds in Arabiese skaak in die 10de eeu was daar in sjatrandja die mansūba (meervoud mansūbāt), soos byvoorbeeld die bekende “Mat van die Dilaram“. In middeleeuse Europa was matprobleme gewilde onderwerpe van weddenskappe. In die vroeë skaakliteratuur van die 15de en 16de eeue is skaakprobleme behandel in die werke van Lucena en Damiano. In die 17de eeu het die Siriër Philipp Stamma 'n belangrike rol gespeel in die vestiging van Europese aandag op die Middeoosterse konsep van die eindspel. Van ongeveer 1830 het 'n subkultuur van skaakkomponiste en oplossers begin vorm. 'n Oorvloed van temas en 'n eie vaktaal is deur die sosiale netwerk ontwikkel.

'n Skaakprobleem uit die 15de eeuse boek van Lucena

Meeste skaakprobleme vertoon die volgende eienskappe:

  • Die posisie is gekomponeer, dit wil sê dit is nie uit 'n werklike spel geneem nie, maar is vir die spesifieke doel om 'n probleem te skep uitgedink.
  • Daar is 'n spesifieke stipulasie, dit wil sê 'n doel wat bereik moet word; byvoorbeeld om swart binne 'n sekere aantal skuiwe in skaakmat te plaas.
  • Daar is 'n tema (of kombinasie van temas) wat die probleem illustreer: skaakprobleme verbeeld tipies spesifieke idees. Baie van die temas het hulle eie name, baie keer die naam van die persoon wat dit eerste gebruik het, byvoorbeeld die Novotni- of Lacny-tema.
  • Die probleem vertoon ekonomie in sy konstruksie: geen groter mag word ter berde gebring as wat nodig is om te verseker dat probleem se bestemde oplossing inderdaad 'n oplossing is en dat dit die probleem se enigste oplossing is nie.
  • Die probleem het estetiese waarde: probleme word ervaar as nie net as raaisels nie, maar as iets moois. Dit is naverwant aan die feit dat probleme georganiseer word om duidelike idees op die mees ekonomiese wyse moontlik te vertoon.

Daar is baie soorte skaakprobleme. Die twee belangrikste soorte is:

  • Direktemat: wit om eerste te skuif en swart binne 'n gespesifiseerde aantal skuiwe teen enige verdediging in skaakmat te plaas. Dié word baie keer "mat in n" genoem - byvoorbeeld "mat in drie" ('n drieskuifprobleem).
  • Studies: ortodokse probleme waarin die stipulasie is dat wit moet speel om te wen of gelyk op te eindig. Byna alle studies is eindspelposisies. Skaakkomposisies is 'n onderskeibare tak van skaaksport en toernooie bestaan vir beide die komposisie en oplos van skaakprobleme.[60]

Skaakkompetisie[wysig]

Organisering van kompetisies[wysig]

Mikhail Botvinnik, Skaakwêreldskaakkampioen 1948–1957, 1958–1960 en 1961–1963

Moderne skaak is 'n georganiseerde sport met gestruktureerde internasionale en nasionale ligas, toernooie en kongresse. Skaak se internasionale beheerliggaam is FIDE (Fédération Internationale des Échecs). Meeste lande het ook 'n nasionale skaakorganisasie (soos Skaak Suid-Afrika en die Namibiese Skaakfederasie) wat op hulle beurt weer lede van FIDE is. FIDE is 'n lid van die Internasionale Olimpiese Komitee,[61] maar skaak was nog nooit deel van die Olimpiese Spele nie. Skaak het egter wel sy eie Olimpiade wat elke twee jaar gehou word as 'n spansport. 'n Geskatte 605 miljoen mense wêreldwyd weet hoe om skaak te speel en 7,5 miljoen mense is lede van nasionale skaakfederasies van 160 verskillende lande, wat skaak een van die gewildste sportsoorte ter wêreld maak.

Die huidige wêreldkampioen is Viswanathan Anand van Indië.[62] Die huidige vrouekampioen is Alexandra Kosteniuk van Rusland, maar die wêreld se mees hoogaanskrewe vroulike speler, Judit Polgar, het nog nooit aan die Vroue Wêreldkampioenskap deelgeneem nie. Sy ding eerder met mans mee en word onder die top twintig mansspelers gelys.

Ander kompetisies vir individue sluit in die Wêreldjuniorskaakkampioenskap , die Europese Individuele Skaakkampioenskap en al die Nasionale Skaakampioenskappe. Op-uitnodiging-toernooie trek gereeld die wêreld se sterkste spelers; dié sluit in Spanje se Linares-gebeurtenis, Monte Carlo se Melody Amber-toernooi, die Dortmund Sparkassen-byeenkoms, Sofia se M-tel Meesters en Wijk aan Zee se Corus-toernooi.

Gereelde spanskaakbyeenkomste sluit die bogenoemde Skaakolimpiade en die Europese Spankampioenskap in. Die 37ste Skaakolimpiade is in 2006 in Turyn, Italië gehou; Armenië het goud gewen in die onbeperkte kompetisie en Oekraïne het die topmedalje vir vroue verower. Die Wêreldskaakprobleemoploskampioen en Wêreldkorrespondensieskaakkampioenskappe is beide span en individuele byeenkomste.

Benewens hierdie vooraanstaande kompetisies is daar duisende ander skaaktoernooie, wedstryde en feeste wat jaarliks oral ter wêreld gehou word en wat spelers op alle vlakke dien, van beginners tot meesters. Skaak word as 'n "denksport" bevorder deur die Denksportorganisasie, tesame met ander denkspele soos brug, Go en Scrabble.

Titels en ranglyste[wysig]

Grootmeester Garry Kasparov, voormalige Wêreldskaakkampioen

Die beste skaakspelers kan spesifieke lewenslange titels verwerf wat deur FIDE toegeken word:[63]

  • Grootmeester (afgekort tot GM, soms word Internasionale Grootmeester of IGM gebruik) word toegeken aan wêreldklas skaakmeesters. Behalwe vir wêreldkampioen is Grootmeester die hoogste titel wat 'n skaakspeler kan behaal. FIDE sal die titel slegs aan 'n speler toeken as hy op 'n stadium 'n Elo-skaakgradering (sien onder) van ten minste 2500 gehad het en drie gunstige resultate (genaamd "norme") in toernooie wat ander grootmeesters betrek het behaal het, insluitend van lande buiten dié van die aansoeker. Daar is ook mylpale wat 'n speler kan behaal op pad na die titel soos om die Wêreldjuniorskaakkampioenskap te wen.
  • Internasionale Meester (afgekort as IM). Die voorwaardes is soortgelyk GM, maar is minder veeleisend. Die minimumgradering vir die titel is 2400.
  • FIDE Meester (afgekort as FM). Spelers kwalifiseer normaalweg vir die FIDE-Meester titel deur 'n FIDE-Gradering van 2300 of hoër.
  • Kandidaatmeester (afgekort as CM). Soortgelyk aan FM, maar met 'n FIDE-gradering van ten minste 2200.

Al die titels is oop vir mans en vroue. Aparte vrouetitels, soos Vrouegrootmeester (WGM), bestaan ook. As deel van 'n tendens wat deur Nona Gaprindashvili begin is in 1978, het 'n aantal vroue die GM-titel behaal en meeste van die top-tien vroue hou tans die onbeperkte GM-titel.[64]

Internasionale titels word aan skaakkomponiste en oplossers toegeken en aan korrespondensieskaakspelers (deur die Internasionale Korrespondensieskaakfederasie). Verder kan nasionale skaakorganisasies ook titels toeken, gewoonlik aan gevorderde spelers wat nog nie op hoë genoeg vlak is vir die internasionale titels nie; 'n voorbeeld is die Chess expert-titel wat in die VSA gebruik word.

Om spelers in rangvolgorde te plaas gebruik FIDE, ICCF en nasionale skaakorganisasies die Elo-graderingsstelsel wat deur Arpad Elo ontwikkel is. Elo is 'n statistiese stelsel wat gegrond is op die aanname dat die skaakprestasie van elke speler in hulle spelle 'n willekeurige veranderlike is. Arpad Elo het 'n speler se ware vermoë as die gemiddeld van daardie speler se willekeurige veranderlike beskou en aangetoon hoe die gemiddelde uit die speler se spelle bepaal kon word. Die VSA-Skaakfederasie het Elo se voorstelle in 1960 geïmplimenteer en die stelsel het gou erkenning verkry as beide regverdiger en akkurater as ouer stelsels. Dit is in 1970 deur FIDE aangeneem.[65]

Die hoogste FIDE-gradering ooit was 2851, wat Garry Kasparov op die Julie 1999 en Januarie 2000 lyste gehad het.[66] In die mees onlangse lys (Oktober 2010), was die hoogste gegradeerde speler Magnus Carlsen van Noorweë, met 'n gradering van 2813.[64]

Wiskunde en rekenaars[wysig]

Die wiskundiges Euler, de Moivre en Vandermonde het die Ruiterprobleem bestudeer.

Die spelstruktuur en aard van skaak is verwant aan verskeie takke van wiskunde. Baie kombinatoriese en topologiese probleme wat verband hou met skaak is reeds vir honderde jare bekend. In 1913 het Ernst Zermelo dit gebruik as die grondslag van sy teorie van spelstrategieë wat beskou word as een van die voorlopers van spelteorie.[67]

Die aantal wettige posisies in skaak word geskat op tussen 1043 en 1050 met 'n spelboomkompleksiteit van ongeveer 10123. Die spelboomkompleksiteit van skaak is vir die eerste keer deur Claude Shannon as 10120 bereken, 'n getal wat as die "Shannon-getal" bekend staan.[68] Tipies het 'n gemiddelde posisie dertig tot veertig moontlike skuiwe, maar daar kan so min as nul (in die geval van skaakmat of pat) wees, of soveel as 218.

Die belangrikste wiskundige uitdaging van skaak is die ontwikkeling van algoritmes wat skaak kan speel. Die idee om 'n masjien wat skaak kan speel te ontwikkel dateer terug tot die 18de eeu: in ongeveer 1769 het die skaakspelende outomaat "Die Turk" beroemdheid verwerf voor dit as kullery blootgestel is.[69] Ernstige proewe gegrond op outomate, soos El Ajedrecista (1912), was te ingewikkeld en te beperk om bruikbaar te wees.

Sedert die koms van die digitale rekenaar in die 1950's het skaakentoesiaste en rekenaarwetenskaplikes met al hoe meer erns en sukses skaakspeelmasjiene en skaakprogramme ontwikkel. Die baanbreker artikel oor rekenaarskaak, "Programming a Computer for Playing Chess", is in 1950 deur Shannon gepubliseer.[70] Hy het geskryf:

Die skaakmasjien is 'n ideale een om mee te begin, aangesien: (1) die probleem presies gedefinieer word in beide die toegestane operasies (die skuiwe) en die uiteindelike doel (skaakmat); dit is nóg so eenvoudig om onbeduidend te wees, nóg te moeilik vir 'n bevredigende oplossing; (3) daar word oor die algemeen aanvaar dat skaak "denke" vir vaardige spel benodig; 'n oplossing van hierdie probleem sal ons dwing om óf die moontlikheid van meganiese denke te erken, óf om ons konsep van "denke" verder te beperk; (4) die diskrete struktuur van skaak pas goed in die digitale natuur van moderne rekenaars.[71]

1990's skaakrekenaar

Die Association for Computing Machinery (ACM) het die eerste belangrike hoofskaaktoernooi vir rekenaars gereël, die Noord-Amerikaanse rekenaarskaakkampioenskap in September 1970. CHESS 3.0, 'n skaakprogram van Northwestern Universiteit, het die kampioenskap gewen. Vandag ding skaakprogramme mee in die Wêreldrekenaarskaakkampioenskap wat sedert 1974 jaarliks gehou word. Hoewel dit eerste as slegs 'n eienaardigheid beskou is, het die beste skaakprogramme soos Rybka en Hydra baie sterk geword. In 1997 het 'n rekenaar vir die eerste keer daarin geslaag om 'n heersende Wêreldkampioen te klop: IBM se Deep Blue het Garry Kasparov 3½–2½ verslaan (dit het twee keer gewen, een keer verloor en drie keer gelykop gespeel.[72] Nogtans is skaakprogramme uit die oogpunt van kunsmatige intelligensie betreklik eenvoudig: hulle ondersoek in wese reuse aantal toekomstige skuiwe deur beide spelers en pas 'n evaluasiefunksie op die resulterende posisies toe, 'n benadering wat as "brute-krag" (volledige soektog) bekend staan, aangesien dit op die pure spoed van die rekenaar staat maak.[73][74]

Met beskikking tot reuse databasisse van wedstryde uit die verlede en hoë analitiese vermoë kan rekenaars ook spelers help om skaak te leer en vir wedstryde voor te berei. Verder kan rekenaars spel tussen menslike spelers bemiddel soos wat deur Internetskaakbedieners gedoen word. Die teenwoordigheid van rekenaars en moderne kommunikasiegereedskap wek ook kommer aangaande verneuking tydens spelle, mees vernaamlik die "badkameromstredenheid" tydens die 2006 Wêreldkampioenskap, waartydens een speler daarvan beskuldig is dat hy hulp verkry het tydens 'n besoek aan die badkamer.

Sielkunde[wysig]

Alfred Binet

Daar is uitgebreide wetenskaplike literatuur oor skaaksielkunde.[75][76][77][78] Onder andere die Franse psigoloog Alfred Binet (1857 – 1911) het aangetoon dat kennis en verbale vermoë (eerder as visueel-ruimtelike vermoë) die kern van die vernuf vorm.[79][80] Die Nederlandse skaakmeester en psigoloog Adriaan de Groot het in sy doktorale tesis aangetoon dat skaakmeesters die sleuteleienskappe van 'n posisie baie vinnig kan herken.[81] Volgens De Groot is hierdie persepsuele vermoë, wat deur jare se oefen en studie moontlik gemaak word, belangriker as die blote vermoë om skuiwe te voorsien. Hy het ook aangetoon dat skaakmeesters posisies vir 'n paar sekondes byna perfek kan memoriseer. Memorisering verklaar egter nie op sigself die vermoë nie, aangesien meesters en nuwelinge dieselfde vermoë het om willekeurige rangskikkings van skaakstukke te onthou (omtrent 'n halfdosyn posisies in beide gevalle). Dit is eerder die vermoë om patrone te herken wat bekwame spelers van beginners onderskei. Toe posisies uit werklike spel geneem is, het die meesters byna al die posisies kon onthou.[82]

Meer onlangse navorsing is gefokus op skaak as verstandelike opleiding; die onderskeie rolle van kennis en vooruitkykende soek; breinafbeeldingstudies van skaakmeesters en beginners; blindskaak; die rol van persoonlikheid en intelligensie in skaakvermoë, geslagsverskille en rekenmodelle van skaakvermoë. Verder het die rol van oefen en talent in die ontwikkeling van skaak en ander kundigheidsdomeins onlangs tot baie navorsing gelei. Dr. K. Anders Ericsson en sy kollegas voer aan dat doelbewuste oefen genoegsaam is om hoe vlakke van vernuf te bereik, soos meester in skaak.[83] Meer onlangse navorsing dui egter dat faktore buiten oefen belangrik is: die psigoloë Fernand Gobet and Guillermo Campitelli voer aan dat aangebore talent ook 'n groot rol speel.[84]

Variante[wysig]

Silindriese skaak is een van die baie skaakvariante

Skaakvariante is vorms van skaak waar die spel met 'n ander bord, spesiale feestukke of ander reëls gespeel word. Daar is meer as tweeduisend gepubliseerde skaakvariante waarvan die bekendste chiangtsi in Sjina en shogi in Japan is.[85][86]

Skaakvariante kan verdeel word in:

  • direkte voorgangers van skaak, tsjastoeranga en sjatrandja;
  • tradisionele nasionale of streeksskaakvariante soos chiangtsi, shogi, janggi en makruk, wat gemene voorgangers met Westerse skaak deel;
  • moderne variante van skaak soos Chess960 of Fischerrandom waar die aanvanklike posisie willekeurig gekies word. Dit is deur die voormalige Wêreldkampioen Bobby Fischer uitgevind en is daarop gemik om die rol van openingskennis te verminder.[87] Chess960 is 'n voorbeeld van 'n variant wat die standaardskaakbord en stukke gebruik maar ander beginposisies. Ander variante het ongelyke magte, soos in Dunsany se skaak waarin die een kant die standaardstukke het en die ander 32 pionne, variante met standaardstukke en reëls, maar wat op 'n ander bord gespeel word met minder of meer blokkies of driehoekige of heksagonale blokkies ens., skaak met ongewone reëls soos Ruitermat waar 'n enkele ruiter eerder as een van die twee konings in mat geplaas moet word, skaak met onvolledige inligting of 'n element van kans, veelskuif- en veelspelervariante, multidimensionele skaak en variante met ongewone stukke soos die maharajah wat soos 'n dame en 'n ruiter kan beweeg.

Verwysings[wysig]

  1. Recognition of the International Federations by www.olympic.org.
  2. Daar word in skaak onderskeid gemaak tussen 'n "spel" en 'n "wedstryd": 'n wedstryd bestaan uit meerdere spelle. Deep Blue het reeds eerder (1996) 'n spel teen Kasparov gewen, maar het die wedstryd verloor.
  3. Shahmatjan
  4. 4,0 4,1 4,2 BASIESE BEWEGINGS EN REËLS VAN SKAAK, verkorte weergawe van die basiese en mees algemene elemente van die amptelike FIDE skaakreëls – in Afrikaans vertaal deur www.skaakmat.co.za
  5. Bodlaender, Hans. “The rules of chess”. Chess Variants. URL besoek op 2008-01-07.
  6. Laws of Chess”. FIDE. URL besoek op 2008-11-26.
  7. See paragraph "E. Algebraic notation" in:
    E.I.01B. Appendices”. FIDE. URL besoek op 2008-11-26.
  8. Learn Chess Notation”. Chess House. URL besoek op 2008-11-26.
  9. Siegbert Tarrasch vs Max Euwe, Bad Pistyan it, CZE 1922”. ChessGames. (Java needed)
  10. Harding 2003, p. 1–7
  11. Harding 2003, p. 138ff
  12. Botvinnik-Yudovich,
    USSR Championship 1933
    ”. 1933.
  13. 13,0 13,1 Harding 2003, p. 70ff
  14. Tarrasch, Siegbert (1987). The Game of Chess. Courier Dover Publications. ISBN 0-486-25447-X. OCLC 15631832. 
  15. Harding 2003, p. 32–151
  16. Harding 2003, p. 187ff
  17. Leibs (2004), p. 92
  18. Forbes (1860)
  19. Robinson & Estes (1996), p. 34
  20. 20,0 20,1 Murray, H.J.R. (1913). A History of Chess. Benjamin Press (originally published by Oxford University Press). ISBN 0-936317-01-9. OCLC 13472872. 
  21. Bird (1893), p. 63
  22. 22,0 22,1 Hooper & Whyld 1992, pp. 144–45
  23. Li, David H. (1998). The Genealogy of Chess. Premier Pub. Co.. ISBN 0-9637852-2-2. OCLC 39281682. 
  24. Davidson 1981, p. 13–17
  25. 25,0 25,1 Calvo, Ricardo. “Valencia Spain: The Cradle of European Chess”. GoddessChess. URL besoek op 2008-11-28.
  26. An analysis from the feminist perspective:
    Weissberger, Barbara F. (2004). Isabel Rules: constructing queenship, wielding power. University of Minnesota Press, 152ff. ISBN 0-8166-4164-1. OCLC 217447754. 
  27. Dr René Gralla. “XiangQi – an alternate to Western Chess”. ChessBase.com.
  28. ref to "international chess"
  29. Louis Charles Mahe De La Bourdonnais”. ChessGames. URL besoek op 2008-11-26.
  30. Metzner, Paul (1998). Crescendo of the Virtuoso: Spectacle, Skill, and Self-Promotion in Paris during the Age of Revolution. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-20684-3. OCLC 185289629. 
  31. Bird, Henry Edward. “Chess History and Reminiscences”. Gutenberg. URL besoek op 2008-11-26.
  32. London Chess Club”. ChessGames. URL besoek op 2008-11-26.
  33. Parr, Larry. “London, 1851”. World Chess Network. URL besoek op 2008-11-26.
  34. Hartston, W. (1985). The Kings of Chess. Pavilion Books Limited. ISBN 0-06-015358-X. 
  35. Burgess, Graham; Nunn, John; Emms, John (1998). The Mammoth Book of the World's Greatest Chess Games. Carroll & Graf Publishers, 14. ISBN 0-7867-0587-6. OCLC 40209258. 
  36. Shibut, Macon (2004). Paul Morphy and the Evolution of Chess Theory. Courier Dover Publications. ISBN 0-486-43574-1. OCLC 55639730. 
  37. Steinitz, William; Landsberger, Kurt (2002). The Steinitz Papers: Letters and Documents of the First World Chess Champion. McFarland & Company. ISBN 0-7864-1193-7. OCLC 48550929. 
  38. Kasparov 1983a
  39. Kasparov 1983b
  40. Fine 1952
  41. Dit word byvoorbeeld beweer in The Encyclopaedia of Chess (1970, p.223) deur Anne Sunnucks, maar word ook betwis deur Edward Winter (skaakhistorikus) in sy Chess Notes 5144 and 5152.
  42. Vera Menchik”. ChessGames. URL besoek op 2008-11-26.
  43. Kasparov 2003b, 2004a, 2004b, 2006
  44. Kasparov 2003b, 2004a
  45. Kasparov 2003a, 2006
  46. Keene, Raymond (1993). Gary Kasparov's Best Games. B. T. Batsford Ltd.. ISBN 0-7134-7296-0. OCLC 29386838. , p. 16.
  47. Vladimir Kramnik”. ChessGames. URL besoek op 2008-11-26.
  48. "Viswanathan Anand regains world chess title", Reuters, 2007-09-30. URL besoek op 2007-12-13.
  49. 49,0 49,1 Spelen in de Middeleeuwen deur W. S. van Egmond, Marco Mostert
  50. Vale, Malcolm (2001). The Princely Court: Medieval Courts and Culture in North-West Europe, 1270–1380. Oxford University Press, 170–199. ISBN 0-19-926993-9. OCLC 47049906. 
  51. Die Ferguut-teks by die webwerf van die Digitale Bibliotheek van de Nerlandse Letteren. Besoek op 12 April 2010.
  52. Olmert, Michael (1996). Milton's Teeth and Ovid's Umbrella: Curiouser & Curiouser Adventures in History. New York: Simon & Schuster. ISBN 0684801647. 
  53. The Introduction of Printing into England and the Early Work of the Press: The First Book printed in English, uit The Cambridge History of English and American Literature, Vol II. (1907) Aanlyn by bartleby.com. Afgelaai op 12 Desember 2006
  54. Adams, Jenny (2006). Power Play: The Literature and Politics of Chess in the Late Middle Ages. University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-3944-X. OCLC 238812746. 
  55. Oorspronklike Middel-Engels: The knyght ought to be made alle armed upon an hors in suche wyse that he haue an helme on his heed and a spere in his ryght hande/ and coueryd wyth his sheld/ a swerde and a mace on his lyft syde/ Cladd wyth an hawberk and plates to fore his breste/ legge harnoys on his legges/ Spores on his heelis on his handes his gauntelettes/ his hors well broken and taught and apte to bataylle and couerid with his armes/ whan the knyghtes ben maad they ben bayned or bathed/ that is the signe that they shold lede a newe lyf and newe maners/ also they wake alle the nyght in prayers and orysons vnto god that he wylle gyue hem grace that they may gete that thynge that they may not gete by nature/ The kynge or prynce gyrdeth a boute them a swerde in signe/ that they shold abyde and kepe hym of whom they take theyr dispenses and dignyte.Caxton, William. “The Game and Playe of the Chesse”. WMU Medieval Publications Institute. URL besoek op 2010-04-12.
  56. Carmina potoria”. Bibliotheca Augustana. URL besoek op 2008-11-26.
  57. Oorspronklike Eng. aanhaling: "The Game of Chess is not merely an idle amusement; several very valuable qualities of the mind, useful in the course of human life, are to be acquired and strengthened by it, so as to become habits ready on all occasions; for life is a kind of Chess, in which we have often points to gain, and competitors or adversaries to contend with, and in which there is a vast variety of good and ill events, that are, in some degree, the effect of prudence, or the want of it. By playing at Chess then, we may learn: I. Foresight, which looks a little into futurity, and considers the consequences that may attend an action [...] II. Circumspection, which surveys the whole Chess-board, or scene of action: - the relation of the several Pieces, and their situations [...] III. Caution, not to make our moves too hastily [...]" soos verskyn in Franklin, Benjamin. “The Morals of Chess”. Metajedrez. URL besoek op 2008-11-26.
  58. National Scholastic Chess Foundation”. URL besoek op 2008-11-26.
  59. O'Neill, Eamonn. “The Brain Issue”. (PDF) URL besoek op 2008-11-26.
  60. Weenink, H.G.M. (1926).In Hume, G., and White, A.C.: The Chess Problem. 
  61. World Chess Federation”. International Olympic Committee. URL besoek op 2008-11-26.
  62. India's Anand seizes chess title”. USA Today. URL besoek op 2008-11-26.
  63. 01. International Title Regulations (Qualification Commission)”. FIDE. URL besoek op 2008-11-26.
  64. 64,0 64,1 Current FIDE lists of top players with their titles are online at
    World Top Chess players”. FIDE. URL besoek op 2008-11-29.
  65. For the official process see:
    02. FIDE Rating Regulations (Qualification Commission)”. FIDE. URL besoek op 2008-11-29.
  66. Garry Kasparov”. ChessGames. URL besoek op 2008-11-29.
  67. Zermelo, Ernst (1913), Uber eine Anwendung der Mengenlehre auf die Theorie des Schachspiels, Proceedings of the Fifth International Congress of Mathematicians 2, 501-4. Cited from Eichhorn, Christoph: Der Beginn der Formalen Spieltheorie: Zermelo (1913), http://www.mathematik.uni-muenchen.de/~spielth/artikel/Zermelo.pdf Retrieved March 23, 2007.
  68. Chess. Mathworld.Wolfram.com. Retrieved 5 December 2006.
  69. Levitt, Gerald M. (2000). The Turk, chess automaton. McFarland & Company. ISBN 0-7864-0778-6. OCLC 226148928. 
  70. Alan Turing het ook in 1953 'n poging aangewend:
    Alan Turing. “Digital computers applied to games”. University of Southampton and King's College Cambridge.
  71. Oorspronklike Eng. aanhaling" The chess machine is an ideal one to start with, since: (1) the problem is sharply defined both in allowed operations (the moves) and in the ultimate goal (checkmate); (2) it is neither so simple as to be trivial nor too difficult for satisfactory solution; (3) chess is generally considered to require "thinking" for skillful play; a solution of this problem will force us either to admit the possibility of a mechanized thinking or to further restrict our concept of "thinking"; (4) the discrete structure of chess fits well into the digital nature of modern computers." Uit: Shannon, Claude E. XXII. Programming a Computer for Playing Chess. Philosophical Magazine, Ser.7, Vol. 41, No. 314 - March 1950. Available online at computerhistory.orgPDF (175 KiB) Verkry op 6 Desember 2006.
  72. Feng-Hsiung Hsu (2002). Behind Deep Blue: Building the Computer that Defeated the World Chess Champion. Princeton University Press. ISBN 0-691-09065-3. OCLC 50582855. ; Deep Blue — Kasparov Match. research.ibm.com. Afgelaai op 30 November 2006.
  73. Brudno, Michael (May 2000). “Competitions, Controversies, and Computer Chess”. (PDF) URL besoek op 2008-11-18.
  74. Laramée, F.D. (July 2000). “Chess Programming Part III: Move Generation”. gamedev.net. URL besoek op 2008-11-18.
  75. Skaak word selfs die "drosophila" van kognitiewe sielkunde en kunsmatige intelligensiestudies genoem omdat dit die domein verteenwoordig waarin bedrewe skaakspelers se prestasie die breedvoerigste ondersoek en gemeet is.
    (March 2007) “Individual differences in chess expertise: A psychometric investigation”. Acta Psychologica 124 (3): 398–420.
  76. Gobet, Fernand, de Voogt, Alex, & Retschitzki, Jean (2004). Moves in mind: The psychology of board games. Psychology Press. ISBN 1-84169-336-7. OCLC 53962630. 
  77. Holding, Dennis (1985). The psychology of chess skill. Erlbaum. ISBN 978-0-89859-575-8. OCLC 11866227. 
  78. Saariluoma, Pertti (1995). Chess players' thinking: A cognitive psychological approach. Routledge. ISBN 0415120799-1-DBS. 
  79. Binet, A. (1894). Psychologie des grands calculateurs et joueurs d'échecs (in French). Paris: Hachette. 
  80. Robbins, T.W. (1996). “Working memory in chess” (PDF). Memory & Cognition: 83–93.
  81. de Groot, A.D. (1946 (first Dutch ed.); 1965 (English ed.)). Thought and choice in chess. The Hague: Mouton Publishers. 
  82. Richards J. Heuer, Jr. Psychology of Intelligence Analysis Center for the Study of Intelligence, Central Intelligence Agency 1999 (see Chapter 3).
  83. Ericsson, K. A., Krampe, R. Th., & Tesch-Römer, C. (1993). [1] The role of deliberate practice in the acquisition of expert performance. PDF (1.25 MiB) Psychological Review, 100, 363–406. Retrieved 15 July 2007.
  84. Gobet, F. & Campitelli, G. (2007). The role of domain-specific practice, handedness and starting age in chess.PDF (196 KB) Developmental Psychology, 43, 159–172. Both retrieved 15 July 2007.
  85. Pritchard, D. (2000). Popular Chess Variants. Batsford Chess Books. ISBN 0-7134-8578-7. OCLC 44275285. 
  86. Pritchard, D. (1994). The Encyclopedia of Chess Variants. Games & Puzzles Publications. ISBN 0-9524142-0-1. OCLC 60113912. 
  87. van Reem, Eeric. The birth of Fischer Random Chess. chessvariants.com, 24 July 2001. Retrieved 30 November 2006.

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Skaak (kategorie)