Venesië

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Venesië
Venezia
Venexia/Venezsia
Collage Venezia.jpg

Kaart Wapen
Venezia dot.png
Coat of Arms of the Republic of Venice.svg
Vlag
Venetian Flag.svg
 Land Vlag van Italië Italië
 Gewes Flag of Veneto.svg Veneto
 Provinsie Venesië (VE)
 Koördinate 45°26′15″N 12°20′09″O / 45.43750°N 12.33583°O / 45.43750; 12.33583Koördinate: 45°26′15″N 12°20′09″O / 45.43750°N 12.33583°O / 45.43750; 12.33583
 Stigting Antieke oudheid
 Oppervlakte:  
 - Totaal 414,57 vk km[1]
 Hoogte bo seevlak 1 m
 Bevolking:  
 - Totaal (31 Maart 2018) 260 923
 - Bevolkingsdigtheid 627,37/vk km
 Tydsone UTC +1 (MET)
 Klimaat  
 - Tipe Gematigde seeklimaat
 - Gemiddelde jaarlikse temperatuur 13,5 °C
 - Gem. temp. Januarie/Julie 3,0 / 23,1 °C
 - Gemiddelde jaarlikse neerslae 770 mm
 Burgemeester Luigi Brugnaro
 Amptelike Webwerf comune.venezia.it

Venesië (Italiaans: Venezia, uitgespreek [veˈnɛttsja]; Venesiaans: Venexia of Venezsia,[2] uitgespreek [veˈnessi̯a]) is die hoofstad van die gewes van Veneto in Italië, vorm saam met die stad van Padua die Metropolitaanse gebied van Padua en Venesië, en dra die bynaam La Serenissima (Die Deurlugtigste).[3] Die ou stad (Centro Storico) is op 'n paar groot eilande in die halfmaanvormige strandmeer van Venesië geleë.

Oor die eeue heen het Venesiane hier 'n unieke wêreld van hul eie geskep wat in baie opsigte - leefstyl, taal, argitektuur, kookkuns, modes en volkskarakter - merkbaar van ander Italiaanse stede en streke verskil. Hul leefwêreld bestaan uit 'n labirint van klein en groot kanale, met 118 bewoonde en onbewoonde eilande wat oor die loop van tyd 'n verskeidenheid funksies vervul het - as skuilplekke, vestings, kloosters, lasarette, kampe vir melaatses, groentetuine of werkswinkels vir tradisionele ambagte soos glasvervaardiging. Die eerste vaste verbinding per spoor met die vasteland het eers in 1846 ontstaan, maar bote bly steeds die belangrikste vervoermiddel. Motors is uit die historiese kernstad verban.

Venesië - die stad tussen hemel en aarde (Francesco Petrarca) - is steeds een van die visueel aantreklikste metropole op aarde (Peter Ackroyd).
'n Besoek aan Venesië was een van die mees wonderlike ervarings vir Middeleeuse waarnemers. Die stad se fondamente rus op 'n versonke bos van miljoene bome wat in Veneto gekap en na die strandmeer vervoer is. Die houtpale het onder water keihard geword en sal sonder suurstoftoevoer nie maklik verweer of verrot nie
Die Venesiaanse adel het daarin geslaag om 'n republikeinse onafhanklikheidsideaal te verwesenlik. Met die ondergang van hul republiek in 1797 het Venesiane hul stad omgeskep in 'n wêreldsentrum van kultuur en vermaak. 'n Besoek aan Venesië was een van die hoogtepunte van die Grand Tour wat jong Britse adellikes in die 19de eeu deur Europa onderneem het
In die 20ste en 21ste eeu het die motorisering van privaat bootvervoer en massatoerisme met jaarliks sowat dertig miljoen besoekers 'n seën en vloek vir Venesiane geword. Motor- en plesierbote besoedel die water en berokken met hul golwe en vibrasies ernstige skade aan die fondamente van geboue. Daarnaas stoot elke groot plesierboot dieselfde hoeveelheid skadelike uitlaatgasse uit soos 14 000 motors[4]

Die beginpunt van die Venesiaanse wêreld val saam met die ineenstorting en ondergang van 'n ander. In die 5de eeu n.C. het die Romeinse paaie, wat die welvarende gebiede van Noord-Italië met ander dele van die Romeinse Ryk verbind het, maklike toegangsroetes geword vir barbaarse veroweraars wat verwoesting gesaai het - Vandale en Oos-Gote op hul pad na Rome, Hunne onder Attila (vanaf 452) en Germaanse Langobarde (vanaf 568). Toe die Romeinse administratiewe en militêre strukture in 'n stormloop van invallers verbrokkel het, het die Venesiaanse strandmeer 'n skuilplek geword vir agtereenvolgende golwe van vlugtelinge wat hier 'n eenvoudige bestaan gevoer het as vissers, soutmakers, groenteboere en skeepvaarders.

Vanaf die legendariese stadstigting in 421, en met die Bisantynse Ryk as vroeë beskermheer, het Venesië deur die eeue algaande gegroei tot een van vier stadstate in Italië (naas Genua, Pisa en Amalfi) wat as Repubbliche Marinare of historiese Seerepublieke mekaar die heerskappy ter see en die daarmee gepaard gaande handel en politieke invloed in die Middellandse Seegebied betwis het. Die Seerepublieke het hul bloeitydperk gedurende die Middeleeue beleef.

Venesië was tot 1797 die hoofstad van die Republiek Venesië, een van die belangrikste politieke en ekonomiese rolspelers in die destydse Europa, en was ook met sy meer as 180 000 inwoners een van die grootste Europese stede. Tot en met die 16de eeu was dit een van die grootste handelspilpunte vir die hele vasteland; met sterk handelsbetrekkinge tussen Wes-Europa en die oostelike Middellandse See. Venesië het ook oor die meeste handel- en oorlogskepe beskik. Die adelklas het munt geslaan uit die handeldryf met weeldegoedere, kruie en speserye, sout en koring.

Venesië het ontpop tot die grootste geldmagsentrum en (saam met Florence) die bakermat van moderne kapitalisme wat met sy nuut ontwikkelde bankstelsel ekonomiese aktiwiteite deur lenings gestimuleer het. Venesië was heerser oor 'n koloniale ryk wat gestrek het vanaf Noord-Italië tot Kreta en vir 'n tydjie lank ook Siprus.[5]

Na afloop van die Franse en Oostenrykse oorheersing tussen 1798 en 1866 word die stad deel van Italië. In 1929 word die nywerheidskompleks Mestre-Marghera by die Comune di Venezia ingelyf. Tydens die Tweede Wêreldoorlog word die Jode vervolg en verdelg. In die jare 1965 tot 1970 sit die stad met byna 370 000 stadsinwoners, die hoogste in die geskiedenis. Sedertdien het hierdie getal met meer as 100 000 koppe teruggesak. Venesië en sy strandmeer is in 1987 deur Unesco as wêrelderfenisgebied gelys.[6] Toerisme is ’n groot bydraer tot Venesië se ekonomie, en skep duisende werksgeleenthede. Die nywerheidsentrum is meer op die vasteland in die weste gekonsentreerd, veral rondom Mestre en Marghera.

Geografie[wysig | wysig bron]

Ligging[wysig | wysig bron]

Die totale oppervlak van Venesië beslaan 414,6 km², waarvan 257,7 km² aan wateroppervlak afgestaan moet word.[7] Op 31 Desember 2016 het Venesië 'n bevolking van 261 905 inwoners, waarvan 181 883 in die stadswyke op die vasteland, 58 901 in die ou stad self en 29 674 binne die strandmeergebied bly.[8] Op 31 Maart 2018 het die getal na altesaam 260 923 stadsbewoners gedaal. Die strandmeer het 118 eilande.[9] Dit strek oor omtrent 50 km tussen die Adigeriviermonding in die suide en die Piaveriviermonding in die noorde in die Adriatiese See.

Geologie[wysig | wysig bron]

Lugfoto van die ou stad van Venesië, die Centro Storico, met die kronkelende Canal Grande, 'n vroeëre rivierloop wat tot die hoofaar van watervervoer ontwikkel is
'n Soechoi Superjet 100 vlieg teen sononder oor die Venesiaanse strandmeer

Die heel eerste dorpies wat mettertyd aan mekaar vas gegroei het om Venesië tot stand te bring, is in 'n moerasland geleë. Hierdie moerasland het sy ontstaan te danke aan die werking van riviere wat na die Ystydperk ontspruit het. Die strandmeer wat by die riviermondings ontstaan het beslaan vandag omtrent 550 km² en word deur 'n 60 km-lange duinrand (sandbanke) van die Adriatiese See geskei. Slegs sowat 3% van hierdie oppervlak is eilande; die res bestaan uit drassige moddervlaktes en moerasland, die barene wat meer as 90 km² beslaan, asook die visveld van ongeveer 92 km², ook bekend as die Valli da pesca. Natuurlike kanale, wat bekend staan as die ghebi, loop soos are deur die barene. Destyds in 1900 was die Barene meer as 250 km² in omvang. In teenstelling tot die dikwels oorstroomde barene het die velme net hier en daar bietjie plantegroei.[10]

Die strandmeer het omstreeks 4000 v.C. ontstaan weens die stroomvragafsetting van die Brenta en ander riviere en stroompies uit Noord-Italië by die riviermondings. Hierdie riviersediment toon 'n Laat Pleistoseense grondlaag wat hoofsaaklik uit leem en sand bestaan, wat tussen 5 en 20 m dik is.[11] Tydens die laaste Ystydperk was die seevlak 120 m laer as in die jaar 2012, maar was omstreeks 5000 v.C. so 'n rapsie hoër, so om en by 110 m. Sedertdien het die seevlak, te midde van die sterk stygings en dalings, geleidelik aanhou styg.

Die seevlak rondom Venesië was in 400 n.C. maar 1,9 meter laer as dié in die jaar 1897.[12] Vanaf die Hoog-Middeleeue het die strandmeer ingrypende veranderinge ondergaan, soos rivieromleiding[13] om die waterstand te reguleer en sedimentering (soos versanding) te verhoed. Sedert die aanvang van die 20ste eeu word heelwat kanale verdiep en verbreed, wat op sy beurt aansienlik meer soutwater in die strandmeer stort en verhoogde stroomversnelling teweegbring.

Klimaat[wysig | wysig bron]

Venesië en Veneto se gemiddelde reënval is hoër as dié van die meeste ander streke in Italië. Reën kan op enige gegewe dag van die jaar val - en 'n seën vir die fotograaf wees wanneer nat pleine en fasades die laaste sonlig in 'n magdom kleure weerkaats. Venesiaanse sonondergange ná 'n reënbui was een van die gunstelingmotiewe van die befaamde skilder Canaletto (1697–1768)

Die stad is in die gematigde klimaatsone geleë. Die gemiddelde jaartemperatuur is 13,5 ºC. Die warmste maande is Julie en Augustus, met gemiddelde temperature van onderskeidelik 23,1 en 22,6 °C. Die koudste maand is Januarie met 3,0 ºC. Die gemiddelde verwagte dagtemperatuur in Julie en Augustus is 27 ºC. Weens die dikwels bedompige somerweer is lente en herfs die mees aangename seisoene vir besoekers. Maar ook die Venesiaanse winter, die rustigste tyd van die jaar sonder die toeristemassas, het sy eie bekoring, met missluiers wat 'n besondere atmosfeer skep. Die hoë relatiewe humiditeit (sowat 79 persent in November) kan egter as onaangenaam ervaar word.

Die strandmeer van Venesië word deur die seeklimaat van die noordelike Adriatiese See geraak. Die meeste neerslag sak gewoonlik in die loop van die laatsomer uit, omdat die kontinentale klimaat van die Oos-Europese vasteland, by name die Karpate (Bora-winde), die weersomstandighede aan die suidekant van die Sentraal-Europese Alpe omkeer. Die gemiddelde jaarlikse neerslag is binne die bereik van 770 mm. Die meeste neerslag val in November (gemiddeld 86 mm), die minste in Januarie (53 mm).[14]

Diere- en plantelewe[wysig | wysig bron]

Die noordelike deel van die 550 km²-groot strandmeer wat omtrent 418 km² groot is, naby Torcello, bestaan hoofsaaklik uit varswater en word skaars tydens getywisseling geraak.[15] Dit staan daarom bekend as die laguna morta (dooie strandmeer). Die soutwaterstrandmeer se waterstand wissel na gelang van die eb en vloed soos die seewater sterker deurgespoel word, en word daarom die laguna viva (lewende strandmeer) genoem. Die barene is die teelaarde vir 'n verskeidenheid spesies, maar word al hoe kleiner. Vroeër het die barene in 1900 nog 20 persent van die strandmeeroppervlakte beslaan, reeds in 1930 begin verklein tot 13 persent[16] en in 2013 was daar sprake van net 47,5 km² wat oorgebly het.[17]

Toe daar in die jare 1960 'n ander nywerheidsgebied ontwikkel sou word, het die Casse di colmata ('opgevulde kiste'), soos die gebied bekend gestaan het, geen ekonomiese nut meer in die vooruitsig gehad nie. Gevolglik het die gebied die stortingsterrein van modder en beton geword tydens die uitgrawing van die Petrolikanaal (waarmee die olie vanaf die hawe in Malamocco vervoer word tot by die raffinaderye in Marghera) - en nuwe eilande het ontstaan wat gemiddeld 2 m bo die water uitsteek. Weens die katastrofiese oorstroming op 4 November 1966 loop die projek kwaai onder kritiek deur, word gestaak in 1969 en kom in 1973 tot 'n definitiewe einde. Tans het hierdie gebied met 'n kern van 11,54 km²[18] 'n trekpleister vir trekvoëls geword. Die Wêreldnatuurlewefonds het hierdie gebied tot een van die belangrikste bewaringsgebiede vir trekvoëls in Europa verklaar, waaronder die visgrond ook tel.

Stadsuitleg, -ligging en -ordening[wysig | wysig bron]

Die 16de eeuse Palazzo Corner della Ca' Granda aan die Canal Grande huisves die metropolitane regering, bestaande uit die burgemeester (Sindaco metropolitano) en raad (Consiglio metropolitano)

Venesië is - as Città Metropolitana di Venezia - een van veertien Italiaanse metropolitane stede wat in die politieke en administratiewe hiërargie aan provinsies gelykgestel is. Die metropolitane stad Venesië sluit Venesië met die omliggende munisipaliteite en stadswyke in en is die regsopvolger van die provinsie (Venezia), wat geleë was in die Noord-Italiaanse streek Veneto. Dit volg nadat die Wet 142/1990 op die hervorming van die plaaslike bestuursliggame bekragtig is en op 1 Januarie 2015 in werking getree het.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. Tabella delle superfici del Comune di Venezia
  2. (it) Michele Brunelli. Dizsionario Xenerałe de ła Łéngua Vèneta e łe só varianti
  3. Gina Fasoli betitelte ihre Geschichte Venedigs mit La Serenissima (= Novissima enciclopedia monografica illustrata. Bd. 67). Florenz 1937, OCLC 8460813 (italienisch).
  4. Die Welt, 13 November 2013: Trotz neuer Verbote - Venedig verzweifelt an Kreuzfahrtschiff-Plage. Besoek op 19 Augustus 2018
  5. Freddy Thiriet: (fr) La Romanie vénitienne au Moyen Age. Le développement et l'exploitation du domaine colonial vénitien (XIIe–XVe siècles) ((fr) Bibliothèque des écoles françaises d'Athènes et de Rome. Bd. 193). E. de Boccard, Paris 1959, OCLC 345168; 2de uitgawe, Édition-Diffusion de Boccard, Paris 1975, OCLC 848364692 (in Frans).
  6. (en) Venice and its Lagoon. Unesco-Welterbeliste Nr. 394. In: unesco.org, abgerufen am 25. November 2016 (engl.).
  7. Superfici amministrative. In: venezia.it. Città di Venezia, abgerufen am 25. November 2016 (ital.).
  8. Comune di Venezia: Movimento e calcolo della popolazione: Januar 2012. (Excel; 16 KB) (ital.).
  9. Vgl. Sjabloon:Webarchiv. In: veniceinitaly.com, abgerufen am 25. November 2016.
  10. Hans-Jürgen Hübner: Die Lagune von Venedig, in: geschichte-venedigs.de, Abschnitt Barene, abgerufen am 14. März 2017.
  11. Laura Carbognin: Cenni sulla geologia della Laguna di Venezia e sul processo di subsidenza. In: archeosub.it. 26. September 2003, abgerufen am 25. November 2016 (ital.; zitiert bei Hans-Jürgen Hübner, s. o.).
  12. A. J. Ammermann, C. McClennen, M. De Min, R. Housley: Sea-level change and the Archaeology of Early Venice. In: Antiquity. 73 (1999), S. 303–312, hier: S. 307 (engl.).
  13. Sjabloon:Webarchiv. In: salve.it, abgerufen am 25. November 2016 (engl.).
  14. Nach Angaben von Venice, Italy Monthly Weather Forecast. In: weather.com, abgerufen am 25. November 2016 (engl.).
  15. Sjabloon:Webarchiv. In: salve.it, abgerufen am 25. November 2016 (ital.).
  16. Mauro Bon, Danilo Mainardi, Luca Mizzan, Patrizia Torricelli: The Biodiversity in the Venice Lagoon as the Basis of a Sustainability Project. In: Ignazio Musu (Hrsg.): Sustainable Venice. Suggestions for the Future (= Fondazione Eni Enrico Mattei [FEEM] series on economics, energy, and environment, ECGY. Bd. 16). Springer Science & Business Media Netherlands, Dordrecht 2001, ISBN 94-010-0692-X, S. 27–60, hier: S. 35 (Sjabloon:Google Buch) (englisch).
  17. Sjabloon:Webarchiv. In: salve.it, abgerufen am 25. November 2016 (ital.).
  18. Sjabloon:Webarchiv. In: veniceinitaly.com, abgerufen am 25. November 2016.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Wêrelderfenis
Toerisme
Kulturele geskiedenis - Lord Byron
Belle Époque
Acqua alta - oorstromings