Britse Ryk

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
British Empire
Britse Ryk
1497-1949
Vlag Wapenskild
Vlag Wapen
Leuse: Dieu et mon droit
(Frans vir: "God en my reg")
Volkslied: God Save the Queen
Ligging of Britse Ryk
Gebiede van die wêreld wat op een keer deel van die Britse Ryk was. Huidige Britse oorsese gebiede is onderstreep in rooi.
Hoofstad Londen
51°30′N 0°7′W / 51.500°N 0.117°W / 51.500; -0.117Koördinate: 51°30′N 0°7′W / 51.500°N 0.117°W / 51.500; -0.117
Taal/Tale Engels
Godsdiens Anglikaanse Kerk
Regering Monargie
Monarg
 - 1707–1714 Anna van Groot-Brittanje
 - 1714–1727 George I van Groot-Brittanje
 - 1727–1760 George II van Groot-Brittanje
 - 1760–1820 George III van die Verenigde Koninkryk
 - 1820–1830 George IV van die Verenigde Koninkryk
 - 1830–1837 William IV van die Verenigde Koninkryk
 - 1837–1901 Victoria van die Verenigde Koninkryk
 - 1901-1910 Edward VII van die Verenigde Koninkryk
 - 1910–1936 George V van die Verenigde Koninkryk
 - 1936-1952 George V van die Verenigde Koninkryk
Eerste Minister
 - 1908-1916 Herbert Henry Asquith
 - 1924, 1929–1935 Ramsay MacDonald
 - 1937-1940 Neville Chamberlain
 - 1940-1945 Winston Churchill
 - 1945-1951 Clement Attlee
Wetgewer Britse Parlement
Historiese tydperk Nuwe Tyd
 - Honderdjarige Oorlog 13371453
 - John Cabot bereik die oostelike kus van Kanada 1497
 - Koningin Elizabeth I stig die Britse Oos-Indiese Kompanjie 31 Desember 1600
 - Stigting van Jamestown, die eerste Engelse kolonie in Noord-Amerika 14 Mei 1607
 - Stigting van die Koninkryk van Groot-Brittanje met die Acts of Union 1707 1 Mei 1707
 - James Cook bereik die kus van Australië 1770
 - Onafhanklikheid van Ierland 1949
 - Hongkong word teruggegee aan die Volksrepubliek van Sjina 1 Julie 1997
Oppervlakte
 - 1939 450 000 000 km2
173 745 971 sq mi
Bevolking
 - 1939 skatting 33 000 000 
     Digtheid 0,1 /km² 
0,2 /sq mi
Geldeenheid Pond
Voorafgegaan deur
Opgevolg deur
Flag of the British East India Company (1801).svg Britse Oos-Indiese Kompanjie
Flag of England.svg Engeland
Saint Patrick's Saltire.svg Ierland
Flag of Scotland.svg Skotland
Flag of Wales.svg Wallis
Britse Statebond Vlag van die Britse Statebond.png
Britse oorsese gebiede Flag of the United Kingdom.svg
Republiek van Ierland Flag of Ireland.svg
Verenigde Koninkryk Flag of the United Kingdom.svg
Verenigde State US flag 13 stars – Betsy Ross.svg

Die Britse Ryk (Engels: British Empire) was 'n groep lande wat voorheen deur Groot-Brittanje beheer is.[1] Dit was die mees uitgestrekte koloniale ryk in die geskiedenis met 'n groot aantal kroonkolonies, kolonies, dominiums en protektorate op elke vasteland. Aan die begin van die 20ste eeu het Groot-Brittanje meer as twee vyfdes van die wêreld se landoppervlakte oorheers, waaronder die twee destydse kolonies en twee Boererepublieke van Suid-Afrika, met 'n bevolking van sowat 458 miljoen of 'n kwart van die destydse wêreldbevolking. Die feit dat Engels nog steeds die belangrikste internasionale verkeerstaal is, het onder meer te make met die groot rol wat Brittanje in die moderne geskiedenis gespeel het.

Die term British Empire is deur John Dee (1527–1608 of 1609) ingevoer, die astroloog, alchemis en wiskundige van koningin Elisabeth I.[2]

Kenmerke[wysig | wysig bron]

'n Kaart van 1886 toon die omvang van destydse Britse besittings, onder die leuse van "vryheid, broderlikheid en federasie"
Die Britse Ryk in 1921

Ondanks sy groot oppervlakte en bevolking het die Britse Ryk met Groot-Brittanje as sy moederland net oor 'n relatief klein geografiese en bevolkingsbasis beskik wat ver van sy oorsese besittings geleë was.[3] Nogtans het hierdie klein eilandnasie in die weste van Europa in die laat 18de eeu tot die wêreld se leidende handels- en nywerheidsland asook die grootste seemoondheid ontwikkel.

Die Britse heerskappy het, net soos in die geval van ander koloniale moondhede, op militêre onderwerping en onderdrukking asook samewerking met plaaslike heersers gebaseer, maar was in vergelyking met ander Europese bewindhebbers in 'n mate liberaal. Die Britte het hulle tot die beginsels van vryheid en demokrasie verbind, iets wat hul onderdane in die tweede helfte van die 20ste eeu dan ook opgeëis het.

Die Britse geskiedkundige John Darwin, een van die voorste deskundiges op die gebied van historiese navorsing oor Britse koloniale geskiedenis, verwys in sy baanbrekende werk Unfinished Empire: The Global Expansion of Britain (2012) na die Britse Ryk se onvoltooide en provisoriese karakter.[4]

Ten eerste het die Britse Ryksgedagte nie op 'n enkele visie berus nie. 'n Verskeidenheid belangegroepe in die Britse Moederland het uiteenlopende - en dikwels nie versoenbare - konsepte oor die ryk se karakter en uitbreiding ontwikkel, soos kolonisasie deur Britse en ander Europese setlaars; die vestiging van administratiewe strukture volgens die Europese model (deur middel van koloniale Britse amptenare); bekering (deur Christelike sendelinge); en aanknoping van handelsbetrekkinge (by voorkeur sonder setlaars, amptenare en sendelinge).

Ten tweede was die bestuur van só 'n wêreldryk 'n onoorkombare uitdaging. Daar kon nie sprake wees van 'n beplande en goed georganiseerde administrasiestelsel nie. In die praktyk was die koloniale bestuur, wat vanuit die Colonial Office in Whitehall, Londen georganiseer is, dikwels chaoties van aard, maar in elk geval aangewese op die steun en samewerking van inheemse elites, lojale setlaars en plaaslike Britse amptenare met die koloniale owerheid in die Britse hoofstad.

Ten derde kon die Britse Ryk nooit in 'n sfeer van sy eie bestaan nie, maar moes daar rekening gehou word met 'n groot verskeidenheid eksterne invloede waaraan onderdane blootgestel was - op politieke, ideologiese, kulturele, ekonomiese en godsdienstige gebied. Bowendien was daar in 'n onstabiele wêreld altyd nuwe geostrategiese veranderinge, uitdagings en gevare wat 'n konstante hersiening van die algemene Britse koloniale beleid en sy hoofdoelwitte vereis het.

In die tydperk tussen die twee wêreldoorloë het die Britse Ryk sy grootste omvang bereik met die insluiting van die Duitse en Ottomaanse Ryk se koloniale besittings. Nogtans was dit in dié periode nog net 'n skadu van sy vorige glorie nadat die Verenigde Koninkryk deur sy deelname aan die Eerste Wêreldoorlog naby die punt van ekonomiese uitputting gekom het en sy ekonomiese omstandighede in vergelyking met die vorige eeu merkbaar versleg het. Die agteruitgang en verval van die ryk was, ongeag sy omvang, net 'n kwessie van tyd was. Ná die Tweede Wêreldoorlog het Groot-Brittanje nie meer oor die finansiële middele en die wil beskik om 'n wêreldryk te regeer nie sodat die meeste oorsese besittings hul onafhanklikheid in 'n min of meer vreedsame proses verwerf het.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, ISBN 978-1-77578-243-8
  2. The British Empire: Timelines - John Dee at the Court of Elizabeth. Besoek op 16 Augustus 2017
  3. Piers Brendon: The Decline and Fall of the British Empire. Londen: Jonathan Cape/Random House Books. eBoek-/Kindle-uitgawe, pos. 326
  4. John Darwin: Unfinished Empire: The Global Expansion of Britain. London: Penguin Books 2013, bl. xii–xiv


Koloniale ryke

Vlag van Verenigde State van Amerika Amerikaans
Vlag van Frankryk Frans
Vlag van Noorweë Noors

Vlag van Australië Australies
Vlag van Oostenryk-Hongarye Habsburgs
Vlag van Ottomaanse Ryk Ottomaans

Vlag van België Belgies
Vlag van Italië Italiaans
Vlag van Portugal Portugees

Vlag van Verenigde Koninkryk Brits
Vlag van Japan Japannees
Vlag van Rusland Russies

Vlag van Denemarke Deens
Flag of Courland (state).svg Koers
Vlag van Spanje Spaans

Vlag van Duitse Keiserryk Duits
Vlag van Nederland Nederlands
Vlag van Suid-Afrika Suid-Afrikaans

Vlag van Engeland Engels
Vlag van Nieu-Seeland Nieu-Seelands
Naval Ensign of Sweden.svg Sweeds