Louisiana

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Deelstaat van Louisiana
Vlag van Louisiana Staatseël van Louisiana
Vlag van Louisiana Seël
Bynaam(e): Pelican State
Kaart van die Verenigde State met Louisiana uitgelig
Amptelike taal(e) Geen; Engels en Frans de facto
Gesproke taal(e) Engels 91,2%, Frans 4,8%
Hoofstad Baton Rouge
Grootste stad New Orleans
Area  31ste in die V.S.
 - Totaal 135 382 km2
 - Wydte 210 km
 - Lengte 610 km
 - Water 21 455 km2
 - % water 15 %
 - Breedtegraad 29°N tot 33°N
 - Lengtegraad 89°W tot 94°W
Bevolking  22ste in die V.S.
 - Totaal 4 601 893 (2012 skatting)
 - Digtheid 40,14/km2
22ste in die V.S.
Hoogte  
 - Hoogste punt Driskillberg
163 m
 - Gemiddeld 30 m
 - Laagste punt New Orleans
-2.5 m
Toetrede tot die Unie  30 April 1812 (18de)
Goewerneur Bobby Jindal (R)
Luitenant-Goewerneur Jay Dardenne (R)
Wetgewer Louisiana Wetgewer
 - Hoërhuis Senaat
 - Laerhuis Huis van Verteenwoordigers
V.S. Senatore Mary Landrieu (D)
David Vitter (R)
Afkortings LA US-LA
Webblad www.louisiana.gov

Louisiana is 'n deelstaat in die suide van die Verenigde State van Amerika. Louisiana word in die noorde deur die deelstaat Arkansas, in die weste deur die deelstaat Texas, in die ooste deur die deelstaat Mississippi en in die suide deur die Golf van Meksiko begrens. Die staat lê in die subtropiese klimaatsone met baie warm, lang somers en gematigde winters. Die gebied word dikwels deur verwoestende orkane getref.

Louisiana is danksy die erfenis van die Franse koloniale tydperk uniek onder die Amerikaanse deelstate. Terwyl daar geen amptelike taal is nie, erken sy regstelsel sowel Engels as Frans. Engels is vandag die omgangstaal van die oorgrote meerderheid van die bevolking. Tog word oorblyfsels van die Franse taal in die plaaslike dialekte en talle plekname bewaar en praat ongeveer 210 000 inwoners Frans as moedertaal.

Geskiedenis[wysig]

Louisiana was lank voor die koms van die eerste Europeërs die tuiste van stamme van die Eerste Nasies, en 'n aantal plekname verwys na die Indiaanse oorsprong van die staat.

Die eerste Europese ontdekkers was 'n Spaanse ekspedisie onder die leiding van Panfilo de Narvaez, wat in die jaar 1528 die monding van die Mississippirivier verken het. Sowat dertien jaar later het die ekspedisie van Hernando de Soto die gebied deurkruis. Die Spaanse owerhede het min belang in die gebied gestel, en dit was Franse ontdekkers wat die streek vervolgens verken het. René Robert Cavelier de La Sallehet die gebied in 1682 ter ere van koning Lodewyk XIV van Frankryk Louisiana genoem. Die eerste Franse nedersetting is in 1699 deur Pierre Le Moyne d'Iberville gestig.

Die stadshorison van New Orleans

Die Franse kolonie Louisiana het aanvanklik aanspraak gemaak op 'n groot gebied langs die oewers van die Mississippi wat tot by Kanada in die noorde gestrek het. Die nedersettings wat so ontstaan het, was meestal langs die oewers van die Mississippi en sy takriviere geleë, terwyl 'n aantal handelsposte en sendingstasies ook in die gebied van die huidige Illinois en in die omgewing van Saint Louis (Missouri) gestig is.

Mobile in Alabama en Biloxi in Mississippi het aanvanklik as hoofstede van die kolonie gedien, tog is die setel van die regering in 1722 na New Orleans verskuif.

In die oorloë teen die Britte en Indiane het Frankryk die grootste gedeelte van sy gebiede oos van die Mississippi verloor, met die uitsondering van die omgewing van New Orleans en die parogieë rondom die Pontchartrainmeer. Die res van Louisiana het volgens die Verdrag van Fontainebleau in 1762 'n Spaanse kolonie geword.

Kaart van Louisiana

Onder Spaanse heerskappy het 'n paar duisend Franstalige vlugtelinge, wat deur die Britte uit Akadië verdryf is, Louisiana hulle nuwe tuiste gemaak. Die Akadiërs het hulle veral in die gebied van die suidwestelike bayous gevestig en later as die Cajuns bekend gestaan.

Napoléon Bonaparte het in 1800, met die Verdrag van San Ildefonso, Louisiana van Spanje terug gekoop, alhoewel die transaksie twee jaar lank geheim gehou is. Die hawe van New Orleans het steeds 'n groot rol in die politieke betrekkinge tussen die Verenigde State en Frankryk gespeel. Die Amerikaanse setlaars in die noordwestelike streke het hulle landbouprodukte, veral tabak, via die Mississippirivier uitgevoer en was dus aangewese op hierdie hawe. Die Franse het sulke toegang egter geweier. In die kort tydperk van die Spaanse heerskappy in Louisiana is 'n ooreenkoms tussen die VSA en die Spaanse koloniale owerhede gesluit, waarvolgens die gebruik van die hawe vir Amerikaanse uitvoere gewaarborg is. Die skielike opsegging van hierdie ooreenkoms en gerugte dat die gebied al heimlik aan Frankryk teruggegee is, het onrus in die Verenigde State veroorsaak. President Thomas Jefferson het 'n afvaardiging na Parys gestuur, wat onderhandelinge met die Franse minister van Buitelandse Sake, Talleyrand, begin het. Aangesien keiser Napoléon destyds fondse vir sy Europese ondernemings benodig het, het hy uiteindelik ingewillig om die hele Louisiana teen 'n prys van VSA-$ 15 miljoen aan die Amerikaners te verkoop.

Die Amerikaanse owerhede het die kolonie Louisiana in twee gebiede verdeel: Die Orleans-gebied, wat in 1812 die deelstaat Louisiana gevorm het, en die distrik van Louisiana met alle geweste buite die Orleans-gebied. Die Florida-parogieë is deur 'n proklamasie van president James Madison in die jaar 1810 van die Spaanse Wes-Florida geannekseer. Die westelike grenslyn tussen Louisiana en die Spaanse Texas het tot met die Adams-Onis-verdrag van 1819 omstrede gebly. Die vrystaat Sabine het tussentyds as 'n buffersone en toevlugsoord vir misdadigers gedien.

As 'n oorblyfsel van sy verlede as Franse besitting handhaaf die deelstaat Louisiana nog steeds 'n burgerlike wetboek, wat op die Code Civil van Louisiana baseer en min of meer met Frankryk se wetboek, die Code Napoléon, vergelyk kan word. Anders as die ander deelstate is Louisiana nie in counties onderverdeel nie, maar gebruik die term parogieë, uit die Franse tydperk oorgeërf. Daar is 64 parogieë.

Die State Capitol van Louisiana in Baton Rouge
Die hoofstad Baton Rouge is aan die Mississippirivier geleë

In 1849 is die setel van die staatsregering van New Orleans na Baton Rouge verskuif. Tydens die Amerikaanse Burgeroorlog het Louisiana op 26 Januarie 1861 van die Unie afgeskei. Federale troepe het die stad New Orleans op 25 April 1862 verower.

Bobby Jindal (Republikeinse Party) is op 20 Oktober 2007 as nuwe goewerneur van Louisiana verkies. Hy is die eerste Amerikaner van Indiese afkoms wat die amp van goewerneur in 'n VSA-deelstaat beklee.

Regstelsel en regering[wysig]

Die hoofstad van Louisiana is Baton Rouge, sy goewerneur is Bobby Jindal van die Republikeinse Party. Die twee senatore is Mary Landrieu (Demokrate) en David Vitter (Republikeinse Party). Louisiana beskik oor sewe lede in die Amerikaanse Kongres, warvan vyf Republikeine en twee Demokrate is.

Louisiana is die enigste deelstaat van die VSA wat 'n regstelsel op die grondslag van die Romeinse, Spaanse en Franse reg het - in teenstelling met die Engelse common law van ander deelstate.

Ekonomie[wysig]

Oorsig[wysig]

Louisiana se ekonomie steun op die ontginning van olie- en gasreserwes asook minerale soos ystererts, swawel, kalk, sout en ligniet (bruinkool); nywerhede soos olieraffinaderye, chemie en petrochemie, skeepsbou en ligte nywerhede soos vervoertoerusting; bosbou, landbou en voedselverwerking; vissery; pulp-, laaghout- en papiervervaardiging; skeepvaart en internasionale handel; en toerisme.[1]

Die bruto geografiese produk van Louisiana het in 2010 VSA-$ 213,6 miljard beloop. Louisiana se ekonomie was die 24ste grootste van alle Amerikaanse deelstate, met 'n per capita-inkomste van VSA-§ 30 952 (geranglys 41ste). In Mei 2013 was 2,1 miljoen inwoners ekonomies aktief. Die werkloosheidsyfer het tot 6,8 persent gestyg.[2]

Die deelstaat is 'n belangrike bestemming vir buitelandse beleggings. Tans het sowat 200 buitelandse ondernemings altesaam VSA-$ 16 miljard in Louisiana belê - die grootste bedrag van buitelandse beleggings in enige staat in die suidooste van die VSA en die negende grootste van alle deelstate.

Historiese ontwikkeling[wysig]

New Orleans se besige hawe in 1884

Voor die Amerikaanse Burgeroorlog was Louisiana een van die welvarendste Suidstate. In die 19de eeu het sy ekonomie hoofsaaklik op twee winsgewende bedrywe - katoen en suiker - en die deelstaat se rol as anker van die Verenigde State se belangrikste noord-suidelike handelsroete gesteun. Die Burgeroorlog het Louisiana se ekonomiese lewe ontwrig, terwyl oorstromings in dié tyd groot skade op katoenplantasies aangerig het. 'n Daling in internasionale katoenpryse en die federale regering se besluit om geen premies meer vir suiker te betaal nie het die deelstaat tot die einde van die 19de eeu ekonomies laat stagneer, alhoewel New Orleans steeds 'n leidende rol as uitvoerhawe vir katoen en graan gespeel het.

Die ekonomiese herstel in die volgende dekades was aan die verbouing van twee nuwe belangrike gewasse, rys en sojabone, herbebossing en 'n gepaardgaande opswaai in die houtbedryf, groeiende vraag na dennehout vir papiervervaardiging en die ongekende groei in die petrochemiese bedryf te danke. Aan die einde van die 20ste eeu is jaarliks minerale en fossiele brandstowwe ter waarde van $27 miljard ontgin.

Die afhanklikheid van minerale, ruolie en gas het egter ook beteken dat Louisiana se ekonomie op- en afwaartse fases in die konjunktuursiklus ondergaan het. Ná sterk groei in die 1970's is die oliebedryf - en sodoende die hele ekonomie in die deelstaat - in die 1980's in 'n ressie gedompel toe die olieprys van $37 in 1981 tot $15 in 1986 gedaal het. Die oliebedryf het vervolgens byna die helfte van sy 100 000 werkgeleenthede verloor.

Dalende oliepryse het gepaard gegaan met 'n styging in gaspryse en 'n nekslag aan die chemiese bedryf toegedien wat groot hoeveelhede aardgas verbruik. Wisselkoersskommelings het ook 'n negatiewe impak gehad, veral toe die wisselkoers van die Amerikaanse dollar in 1985 tot rekordvlakke gestyg het.

Olie, gas en minerale[wysig]

Olieraffinadery naby New Orleans

Sowat twee persent van die bekende Amerikaanse ruoliereserwes word in Louisiana aangetref, met bykomende groot reserwes in die Golf van Mexiko. Die deelstaat is tans die land se vierde grootste olieprodusent. Die olie- en verwante bedrywe het meer as 300 000 werknemers in diens en verskaf 'n sesde van alle werkgeleenthede in Louisiana.

Aardgasreserwes is selfs nog groter en word op sowat vyf persent van bekende reserwes beraam. Groot hoeveelhede sout lê in ondergrondse formasies opgesluit waarvan sommige 'n deursnee van een myl het en tot 50 000 voet diep strek. Die rotssout, wat in Louisiana ontgin word, is byna 100 persent suiwer. Louisiana was daarnaas die eerste deelstaat waar swawel gemyn is en is steeds een van die belangrikste produsente van dié mineraal in die Verenigde State.

Louisiana se olieraffinaderye vervaardig jaarliks sowat 15 miljard gellings petrol - genoeg om 800 miljoen motortenks te vul. Dit maak van die deelstaat die derde grootste olieraffineerder in die VSA. Louisiana se sestien raffinaderye sluit vier van die grootstes in die westelike halfrond in. Groot oliemaatskappye soos Exxon, Shell, Citgo, Mobil, Marathon, Conoco, BP en STAR bedryf aanlegte in die deelstaat wat naas petrol ook stralerbrandstowwe, smeerolies en sowat 600 ander olieprodukte vervaardig.

Louisiana se petrochemiese bedryf is die tweede grootste van alle Amerikaanse deelstate. Meer as 100 groot chemiese aanlegte vervaardig 'n verskeidenheid van basiese chemikalieë, kunsmis en plastiek. Sintetiese rubber is vir die eerste keer in Louisiana ontwikkel en vervaardig, net soos 'n reeks ander olieverwante produkte.

Skeepsbou[wysig]

Louisiana se skeepswerwe vervaardig 'n wye verskeidenheid skepe en olieboorplatforms, waaronder groot kriogeniese tenkskepe vir die vervoer van vloeibare aardgas en van die grootste platforms vir die ontginning van olie en gas op see, handelskepe, kotterskepe vir die kuswag, vragskuite, sleepbote, voorraadbote, visserbote, plesierbote en rivierpatrolliebote.

Die skeepswerf Avondale Shipyards aan die Mississippirivier naby New Orleans is die grootste industriële werkgewer in Louisiana. Kenmerkend vir hierdie werf is dat skepe soms onderstebo vervaardig en sywaarts geloods word.

Nywerhede[wysig]

Naas hulpbrongebaseerde nywerhede het Louisiana 'n industriële basis van ligte nywerhede. So word in die deelstaat onder meer professionele telefoonstelsels, elektriese uitrusting, farmaseutiese produkte, glas, motorbatterye, speelgoedtoerusting, mobiele huise, klerasie, wapens, spesiale voertuie vir moerasgebiede en honderde ander produkte vervaardig asook ligte vragwaens gemonteer.

Skeepvaart en handel[wysig]

Die Madewood-herehuis in Napoleonville, wat deur 19de eeuse suikerplantasie-eienaars gebou is, is tans 'n nasionale historiese monument

Die Verenigde State het Louisiana oorspronklik van Frankryk gekoop om die in- en uitvoer van goedere op die Mississippirivier en in New Orleans se seehawe te beveilig. Die deelstaat se vyf hawens speel steeds 'n belangrike rol vir die VSA se buitelandse handel en hanteer jaarliks 5 000 skepe met 400 miljoen ton se vrag, waaronder veertig persent van die totale Amerikaanse graanuitvoere.

Meer as 'n kwart van die VSA se maritieme vrag word deur Louisiana se hawens gehanteer, en die plaaslike Superport is die enigste hawefasiliteit in die VSA waar skepe met 'n diepgang van 100 voet kan aandoen.

Toerisme[wysig]

Die toerismesektor voorsien meer as 80 000 werkgeleenthede, terwyl toeriste jaarliks $5,2 miljard in die deelstaat bestee. Die belangrikste trekpleisters is New Orleans se Franse kwartier, Cajun Country, plantasie-herehuise uit die tyd voor die Amerikaanse Burgeroorlog, jazzmusiekfeeste, Louisiana se kookkuns, diepsee- en varswatervissery, jag, die Mardi Gras-karnaval en meer as honderd ander feeste, toere deur moerasgebiede, staptoere en kampeerplekke, kanosport en plesierbootvaarte op die Mississippirivier.

Rolprentbedryf[wysig]

Die geskiedenis van Louisiana se rolprentbedryf strek terug na 1908 toe die film Faust hier vervaardig is. Danksy subsidies van die deelstaatregering floreer die bedryf wat aan Louisiana die bynaam "Hollywood van die Suide" besorg het.

Bos- en landbou[wysig]

Tabasco-peperpap ryp in eikevate op Avery-eiland
Gekookte kreef met soetpatats en mielies

Bosse beslaan meer as 13,9 miljoen akkers. Die belangrikste boomspesies is dennebome, eike, rubberbome en sipresse. Die bosboubedryf vorm die basis vir houtnywerhede soos papiermeule, meubel- en vloerplankfabrieke.

Louisiana se landboubedryf trek voordeel uit die subtropiese klimaat en is op een na die grootste suikerriet- en soetpatatprodusent in die VSA, die derde belangrikste rys- en die vyfde grootste katoenprodusent. Dit is ook 'n belangrike beesvleisverskaffer. Ander landbouprodukte uit Louisiana sluit sojabone, mielies, pluimvee en eiers, en suiwelprodukte in.

Die deelstaat is die enigste produsent van Tabasco-peper en -sous, 'n gewilde kruiesous, asook van perique-tabak wat as geurmiddel vir ander tabaksoorte gebruik word. Tabasco-sous is vir die eerste keer in 1868 deur Edmund McIlhenny vervaardig, 'n vroeëre bankier uit Maryland wat hom omstreeks 1840 in Louisiana gevestig het. Oorspronklik is alle pepers, wat tot tabasco-sous verwerk is, op Avery-eiland verbou. Intussen word sade van die eiland ook na die buiteland uitgevoer, veral na Sentraal- en Suid-Amerika.

Tabasco-pepers word tradisioneel handgepluk en kort na die oes gestamp, met sout vermeng en in eikevate gevul waarin die pap tot drie jaar lank ryp. Tabasco-sous is die gewildste kruiesous in die VSA, en die McIlhenny-fabriek op Avery-eiland, die eienaar van die Tabasco-soushandelsmerk, vervaardig daagliks meer as 700 000 twee-ons-bottels (57 ml).

Daarnaas is daar meer as 'n dosyn rysmeule, sewe suikerraffinaderye en 'n twintigtal ander suikerverwante nywerhede is in die deelstaat gevestig, net soos inmaakfabrieke, katoenverwerkers en vleisverpakkers.

Vissery[wysig]

Louisiana se visserybedryf lewer sowat 'n kwart van alle seekos op wat in Amerikaanse waters gevang word. Dit is die grootste produsent van garnale en oesters in die VSA. Die staat se soetwatervisbedryf is een van die mees gediversifeerdes in die land en produseer naas visse jaarliks ook miljoene ton kreef - meer as 90 persent van die totale wêreldproduksie.

Demografie[wysig]

Historiese immigrasie[wysig]

Die Duitse kus (Frans: Côte des Allemands) was 'n streek net noord van New Orleans aan die oostelike kant van die Mississippi waar Duitssprekende setlaars uit die Rynland, Switserland, Elsas-Lotaringe en die latere België hulle in die vroeë 18de eeu in vier nedersettings - Karlstein, Hoffen, Mariental en Augsburg - gevestig het. Die meeste van hulle is in 1721 deur John Law se Company of the Indies (die vroeëre Mississippi-kompanjie) na Louisiana gebring en het, toe die kompanjie tien jaar later bankrot gespeel het, onafhanklike grondbesitters geword.

Ondanks periodieke oorstromings, orkane en alle ander moeilikhede wat die grenslewe meegebring het, het hulle suksesvolle boerderye begin en nie net hulself nie, maar ook die bewoners van New Orleans van voedsel voorsien. Die meeste Duitse setlaars is deur die plaaslike Franssprekende bevolking geassimileer en het met inheemses getrou. Saam met ander etniese groepe het hulle die Cajun-leefstyl en -kultuur geskep. So het Duitse immigrante die diatoniese akkordeon na Louisiana gebring wat omstreeks 1900 die hoofinstrument van Cajun-musiek was.

Huidige bevolking[wysig]

Volgens die sensus van 2010 het Louisiana 4 533 372 inwoners, waarvan sowat 215 000 Frans as huistaal praat. 62,6 persent van die bevolking is blankes, 32,0 persent swartmense, 4,2 persent is van Spaanse afkoms, 1,5 van Asiatiese en 1,6 persent van gemengde afkoms. 0,6 persent behoort tot die Eerste Nasies.

Die moerasgebied van Honey Island Swamp

32,5 persent van die bevolking het Afrikaans-Amerikaanse voorvaders, 16,2 persent Frans-Kanadese, 10,1 persent Amerikaanse, 7,1 persent Duitse en 7 persent Ierse.

Swart Amerikaners, wat vir 'n lang tyd die meerderheid van die bevolking vorm, is die belangrikste demografiese groep in die suidoostelike, sentrale en noordelike gedeelte van die staat, veral in die parogieë langs die vallei van die Mississippirivier. Kreole van Franse afkoms en Cajuns met Frans-Kanadese voorvaders oorheers 'n groot gedeelte van die suidelike Louisiana (veral rondom die stad Lafayette), terwyl blankes van Amerikaanse afkoms hulle veral in die bergagtige noorde gevestig het.

Taal[wysig]

In 2000 het 91,2 persent van die inwoners, wat vyf jaar of ouer is, Engels as huistaal gebesig en 4,8 persent Frans. Die derde grootste taalgroep was Spaans met 2,5 persent. Vietnamees was die huistaal vir 0,6 persent en Duits vir 0,2 persent.

Louisiana het geen amptelike taal nie. Voor die Amerikaanse Burgeroorlog is amptelike dokumente gewoonlik sowel in Engels asook in Frans uitgereik, en die tweetalige status van Louisiana is in die grondwet van 1845 asook 'n wet van 1847 veranker.

Naas die frankofone inwoners vorm die Isleños, nasate van immigrante wat tydens die 18de eeu vanuit die Kanariese Eilande na Louisiana gekom het, 'n tweede belangrike minderheid.

Kookkuns[wysig]

Tipiese geregte uit die Kreoolse kookkuns van Louisiana

Die metropolitaanse gebied van New Orleans was die bakermat van Louisiana se Kreoolse kookkuns, wat Franse, Spaanse, Frans-Karibiese, Amerikaanse en Afrika-invloede meesterlik versmelt het. Dit verskil duidelik van die Cajun-kookkuns, wat sy wortels in die landelike, provinsiale kookkuns van Frankryk het, wat deur die Akadiërs by plaaslike bestanddele aangepas is. Daarenteen het Louisiana se Kreoolse kookkuns op die basis van klassieke Europese kookstyle ontwikkel het, wat by plaaslike landbouprodukte aangepas is.

Met die opkoms van die Moderne Amerikaanse Kookkuns in die 1980's het ook 'n Nuwe Kreoolse Kookstyl begin ontwikkel. Hierdie kulinêre beweging konsentreer weer op vars bestanddele en ligte etes, en word beinvloed deur kulinêre tradisies uit die Suidelike, Suidwestelike, Cajun- en in 'n beperkte mate ook Suidoos-Asiatiese kookkuns.

Verwysings[wysig]

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Louisiana (kategorie)


Vlag van die Verenigde State Verenigde State van Amerika Seël van die Verenigde State
State AlabamaAlaskaArizonaArkansasColoradoConnecticutDelawareFloridaGeorgiaHawaiiIdahoIllinoisIndianaIowaKaliforniëKansasKentuckyLouisianaMaineMarylandMassachusettsMichiganMinnesotaMississippiMissouriMontanaNebraskaNevadaNew HampshireNew JerseyNieu-MeksikoNew YorkNoord-CarolinaNoord-DakotaOhioOklahomaOregonPennsilvaniëRhode IslandSuid-CarolinaSuid-DakotaTennesseeTexasUtahVermontVirginiëWashingtonWes-VirginiëWisconsinWyoming
Federale distrik Distrik van Columbia (Washington, D.C.)
Eilandgebiede Amerikaanse Maagde-eilandeAmerikaans-SamoaGuamNoordelike Mariana-eilandePuerto Rico
Klein afgeleë eilande BakerHowlandJarvisJohnstonKingmanMidwayNavassaPalmyraWake