Finland

vanuit Wikipedia, die vrye ensiklopedie.

Suomen tasavalta
Republiken Finland
Republiek van Finland

(Vlag van Finland) (Landswapen van Finland)
Volkslied: Maamme / Vårt land
Amptelike tale	Fins en Sweeds
Hoofstad	Helsinki 60°10′N 24°56′O
Grootste stad	Helsinki
Regeringsvorm	Parlementêre republiek
Staatshoof	Tarja Halonen
Eerste Minister	Matti Vanhanen
Oppervlakte  - Totaal  - % water	Gelys 64ste 338 424 vk km 10%
Bevolking  - Skatting (2009)  - Bevolkingsdigtheid	Gelys 111de 5 336 458 17,4/vk km (Gelys 201ste)
BBP (skatting 2007)  - Totaal (KKP)  - Totaal (nominaal)  - Per capita (KKP)  - Per capita (nom.)  - Werkloosheid	$185,853 miljard (52ste) $246,35 miljard (31ste) $35 349 (12de) $46 856 (9de) 6,8% (2008)
MOI (2007)	0,952 (hoog) (11de)
Gini (2000)	26,9 (laag) (-de)
Geldeenheid	Euro (EUR), €
Tydsone	UTC +2 Somertyd: UTC +3
Internet TLD	.fi, .ax
Skakelkode	+358

Finland (Fins: Suomi, Sweeds: Finland) is 'n land in Noord-Europa wat in die ooste aan die Russiese Federasie, in die noordweste aan Swede en in die noorde aan Noorweë grens. Ten suide word dit van Estland geskei deur die Finse Golf. Wes vind mens die Botniese Golf en suidwes die Oossee wat Finland van sy buurland Swede skei. Net in die noorde het die twee lande 'n gemeenskaplike landgrens. Finland en Ysland word soms beskryf as Skandinawiese lande alhoewel Skandinawië streng gesproke beperk is tot Swede, Noorweë en Denemarke.

Die hoofstad en grootste stad is Helsinki (Helsingfors in Sweeds). Die Finse taal is nie verwant aan Sweeds, Noors of Deens nie en behoort tot ‘n taalgroep wat Esties en Hongaars insluit. Die Finse Republiek (Suomen Tasavalta) het in 1917 totstand gekom na oorheersing deur Swede en Rusland sedert die twaalfde eeu.

Die huidige Sweedssprekende minderheid van sowat ses persent van die bevolking is 'n erfenis uit die tydperk van die Sweedse heerskappy waaronder Finland tussen 1150 en 1809 gestaan het. Sweedssprekendes vorm in sommige dorpe langs die suid- en ooskus en op die Åland-eilande selfs die meerderheid. 'n Groter aantal dorpe en stede is tweetalig, soos byvoorbeeld Helsinki en Turku, en gebruik Sweedse naas Finse plek- en straatname.

Met sy ligging tussen die 60ste en 70ste noordelike breedtegraad behoort Finland saam met sy Skandinawiese buurlande Noorweë en Swede en Rusland tot die mees noordelike state op die Europese vasteland. Sowat 'n derde van Finland se totale oppervlakte van sowat 338 000 vierkante kilometer lê binne die Arktiese Sirkel. Nogtans het die mees noordelike provinsie Lapland danksy die Noord-Atlantiese Seestroom 'n sagter klimaat as ander gebiede op dieselfde breedtegraad soos Kanada en Siberië. Vanweë hierdie warm seestroom bly Europa se Arktiese kuslyn tydens die winter ook ysvry.

Die Finse somers is warm maar kort, met gemiddelde temperature van 17 °C in die hoofstad Helsinki en 13 °C in Lapland.^[1] Vanweë die noordelike ligging is die somerdae baie lank, en in die Arktiese gebiede word dit in Junie, wanneer die middernagson skyn, glad nie meer nag nie. Daarenteen is die Finse winters lank en koud, met 'n gemiddelde temperatuur van -6 °C in Helsinki gedurende Januarie, terwyl die dae baie kort is. In koue winters raak die oppervlak van die Oossee oor 'n afstand van enkele kilometer vanaf die kuslyn dikwels bevrore sodat ysbrekers benodig word om die seehawens oop te hou. Sneeuvalle is egter gewoonlik nie swaar nie sodat die verkeer selfs in Lapland nie ontwrig word nie.

Finland word die "land van 'n duisend mere" genoem. Veral in die suidooste is die land bespikkel met ontelbare mere en meertjies.

Die land is 'n demokratiese republiek met 'n direk verkose president, wat maksimaal vir twee ampstermyne van ses jaar mag dien. Finland het in historiese en politieke opsig nou bande met sy buurstaat Swede. Ná die tweede onafhanklikheid van Estland het Finland ook nou betrekkinge met dié land.

Inhoud 1 Geskiedenis 2 Politiek 3 Geografie 4 Ekonomie 5 Demografie 6 Kultuur 7 Ander onderwerpe 8 Sien ook 9 Verwysings 10 Eksterne skakels

[wysig] Geskiedenis

Hoofartikel: Geskiedenis van Finland

Die vroegste bewyse van bewoning van die huidige Finland dateer uit ongeveer 100 000 jaar gelede. Die Romeinse geskiedskrywer Tacitus maak melding van die Fenni 'n volk in die noorde van Finland waarmee hy waarskynlik die Sami (Lappe) bedoel.

Die onlangse Finse geskiedenis is nou verbonde aan veral Swede en Rusland. Finland het tot 1809 vir ses eeue deel uitgemaak van die Sweedse koninkryk. Nadat in die jaar die Vrede van Hamina geteken is, maak dit tot 1917 deel uit van Rusland. In 1917 breek die Russiese Revolusie uit en verklaar Finland eensydig onafhanklikheid op 6 Desember 1917.

Daarna volg 'n bloedige burgeroorlog tussen die 'Rooi' en 'Wit' ondersteuners. Laasgenoemde seevier onder leiding van generaal Mannerheim. Na afloop van die burgeroorlog word Finland op 9 Oktober 1918 tot koninkryk verklaar onder Väinö I. Dìé tree egter twee maande later weer uit en die land word 'n republiek. Op 14 Oktober 1920 word daar 'n vredesverdrag met die Sowjetunie gesluit in Tartu (Estland); die Vrede van Tartu. Daarin laatvaar Finland vroeëre aansprake op gebiede met 'n bevolking van Finse oorsprong (Aunus, Noord-Ingermanland en Oos-Karelië).

In die winter van 1939-1940 breek die Winteroorlog (Talvisota) met die Sowjetunie uit. Die Russe wou ter wille van die beskerming van Sint Petersburg Finse grondgebied gebruik en voorkom dat die Duitsers hulle invloed in Finland uitbrei. Ondanks die ongelyke magsverhouding slaag Finland daarin om die Russiese aanval te weerstaan en onafhanklikheid te bewaar. Die Finse grensgebied word wel deur die Russe ingeneem.

Finland gaan 'n bondgenootskap aan met Duitsland en neem deel aan Operasie Barbarossa en herverower lang verlore gebiede van Sowjetunie. Vervolgoorlog (Jatkosota). Op 5 September 1944 sluit Finland vrede met die Sowjetunie waarvolgens grondgebied afgestaan word (o.a. Karelië en Vyborg) en die Sowjetunie die beheer kry oor 'n hawe aan die Finse Golf. Verder moes vergoeding betaal word in die vorm van industriële goedere. Hoewel die Vervolgoorlog met ingrypende vredesvoorwaardes afgesluit is kon Finland sy onafhanklikheid bewaar.

De naoorlogse jare word gekenmerk deur herstelbetaling en heropbou gepaardgaande met relatief groot afhanklikheid van die Sowjetunie. Van 1956 tot 1982 was Urho Kekkonen sonder onderbreking president van Finland. Na die ineenstorting van die Sowjetunie in 1991 ondervind Finland 'n ekonomiese krisis waarvan die land sedertdien meer as herstel het. In 1995 word Finland lid van de Europese Unie en in 2002 word die markka ingeruil vir die euro.

Staatshoofde van Finland sedert Oktober 1918

• Väinö I van Finland (koning) (1918)
• Pehr Evind Svinhufvud (regent 1918)
• Carl Gustav Mannerheim (regent) (1918-1919)
• Kaarlo Juho Stahlberg (president) (1919-1925)
• Lauri Kristian Relander (1925-1931)
• Pehr Evind Svinhufvud (1931-1937)
• Kyösti Kallio (1937-1940)
• Risto Heikki Ryti (1940-1944)
• Carl Gustav Mannerheim (1944-1946)
• Juho Kusti Paasikivi (1946-1956)
• Urho Kaleva Kekkonen (1956-1982)
• Mauno Henrik Koivisto (1982-1994)
• Martti Oiva Kalevi Ahtisaari (1994-2000)
• Tarja Kaarina Halonen (v) (2000-...)

Ander bekende (politieke) persoonlikhede

• Carl Gustav Mannerheim (was behalwe regent en president ook maarskalk opperbevelhebber)
• Väinö Tanner (sosiaal-demokratiese premier)
• Antti Oskari Tokoi (sosiaal-demokratiese premier)
• Kalevi Sorsa (sosiaal-demokratiese premier)
• Matti Vanhanen (premier vir die sentrumparty)

Finse politieke partye

• KESK (Sentrumparty; sentraal-regs)
• SDP (Sosiaal-demokrate)
• LKP (Liberale Volksparty; liberaal)
• KD (Christen-demokrate)
• SFP (Sweedse Volksparty; Sentraal-regts, party vir die Sweedse minderheid)
• KOK (Nationale Koalisieparty; sentraal-regs)
• VAS (Linkse Volksparty; links-sosialisties)
• IKL ([1932-1944] Patriotiese Beweging; fassisties)
• ML ([1906-1965] Agrariese Liga; sentraal)
• SKDL ([1944-1991] Volksdemokratiese Party; links-socialistisch/communistisch)

[wysig] Politiek

Hoofartikel: Politiek van Finland

[wysig] Geografie

Hoofartikel: Geografie van Finland

[wysig] Ekonomie

Hoofartikel: Ekonomie van Finland

[wysig] Demografie

Hoofartikel: Demografie van Finland

[wysig] Kultuur

Hoofartikel: Kultuur van Finland

[wysig] Ander onderwerpe

• Finse argitektuur
• Finse ontwerp
• Finse literatuur
• Finse musiek

[wysig] Sien ook

[wysig] Verwysings

[wysig] Eksterne skakels

• Finse Bureau vir Toerisme (nl)
• Finlandsite (nl)