Vilnius

vanuit Wikipedia, die vrye ensiklopedie.

Vilnius Europese Kultuurhoofstad 2009 Europos Kultūros Sostinė 2009
Kaart	Wapen
	Vlag
Land	Litaue
Administratiewe distrik	Vilnius
Koördinate	54°51′N 25°16′O
Stigting (eerste verwysing)	1323
Stadstatus	1387
Oppervlakte:
- Totaal	401 vk km
Hoogte bo seevlak	112 m
Bevolking:
- Totaal (2007)	554 400[1]
- Bevolkingsdigtheid	1 383,9/vk km
Tydsone	EET (UTC +2)
- Somertyd	EEST (UTC +3)
Klimaat
- Tipe	Kontinentaal-gematig
- Gemiddelde jaarlikse temperatuur	6,1 °C
- Gem. temp. Januarie/Julie	-4,9 / 17,0 °C
- Gemiddelde jaarlikse neerslae	661 mm
Burgemeester	Vilius Navickas (TS-LKD)
Amptelike Webwerf	http://www.vilnius.lt/

Vilnius ['vilɲus] (Duits ook Wilna, Russies Вильнюс, Вильна, Pools Wilno, Jiddisj ווילנע/Wilne) is die hoofstad van Litaue en die administratiewe distrik Vilnius (Litaus: Vilniaus Apskritis). Vilnius, wat in die suid-ooste van die land aan die monding van die Vilnia-rivier in die Neris en net sowat veertig kilometer van die Wit-Russiese grens af geleë is, is ook die grootste stad van Litaue met 'n bevolking van meer as 550 000 mense.

Vilnius het in die 13de eeu rondom 'n ou vesting ontstaan en is deur grootvors Gediminas in 1322/1323 tot die hoofstad van Litaue verklaar. Vilnius het hierdie funksie tot in die jaar 1795 vervul. Die Rooms-Katolieke bisdom Vilnius is in 1387 gestig, en in dieselfde jaar het Vilnius stadstatus volgens die Maagdenburgse Reg gekry. Die stadsmuur is in die vroeë 16de eeu voltooi.

In die tydperk tussen 1794 en 1915 het Vilnius onder Russiese heerskappy gestaan en het vervolgens tot in 1939 deel van Pole uitgemaak. In die periodes tussen 1915 en 1918 en tussen 1941 en 1944 is Vilnius deur Duitse troepe beset. Ná 'n kortstondige periode as administratiewe sentrum in 1940/1941 is Vilnius sedert 1945 die hoofstad van Litaue.

Vilnius is die kulturele en ekonomiese sentrum van Litaue met beduidende nywerhede soos masjienbou, voedsel-, hout- en leerverwerking, asook chemiese, elektrotegniese, elektroniese en boubedrywe. Die stad beskik daarnaas oor 'n termiese kragsentrale, 'n see- en 'n lughawe. Nogtans word meer as die helfte van die stadsgebied deur parke en ander groen gebiede beslaan. Twee natuurbewaringsgebiede is net buite Vilnius geleë, en die stad word deur golwende heuwellande omsluit.

Vilnius is die setel van 'n Rooms-Katolieke aartsbiskop en sedert 1578/1579, toe 'n Jesoeïte-akademie gestig is, wat vanaf 1803 as Poolse universiteit gefungeer het en in die periode tussen 1832 en 1919 gesluit was, 'n beduidende opvoedkundige sentrum. Naas die universiteit is daar tersiêre opvoedkundige instellings en 'n kunsskool.

Vilnius beskik oor drie teaters en belangrike musea. Die stad dra saam met die Oostenrykse Linz die titel Europese Kultuurhoofstad van die jaar 2009, terwyl die historiese stadskern - die grootste in Oos-Europa - reeds in 1994 deur die UNESCO as wêrelderfenisgebied gelys is.

Beduidende besienswaardighede sluit die 13de eeuse torings van die Laer en Hoër Vesting, die Anne-kerk uit die 16de eeu, die 15de eeuse Sint Nikolai- en die Bernhardyne-kerk uit die vroeë 16de eeu asook 'n aantal sakrale geboue in die barokstyl in. Die kloktorings van sowat dertig Rooms-Katolieke kerke, veertig kloosters en die uietorings van Ortodokse kerkgeboue gee aan Vilnius nie net sy kenmerkende stadshorison nie, maar versinnebeeld ook Vilnius se geskiedenis van religieuse verdraagsaamheid. Vilnius dra dan ook byname soos "Rome van die Ooste", die "Nuwe Praag", "Pêrel van die Barokstyl" of "Stad van Kerke". Vroeër is die stad as 'n beduidende Joodse sentrum en die bakermat van die Joodse Verligting ook die "Jerusalem van die Noorde" genoem.

Vilnius was daarnaas reeds sedert die 15de eeu 'n kulturele smeltpot tussen die ooste en weste en word vandag vanweë sy ryk kulturele lewe, sy naglewe en die groot aantal feeste as dikwels as die mees kosmopolitaanse stad in die Baltiese lande beskryf.

Inhoud 1 Stadsnaam 2 Geografie 3 Geskiedenis 3.1 Vroeë geskiedenis 4 Demografie 5 Ekonomie 6 Stadskarakter en boukuns 6.1 Die Barokstyl 6.2 Die Nuwe Sentrum 6.3 Die televisietoring 7 Verwysings 8 Eksterne skakels

[wysig] Stadsnaam

As gevolg van sy multi-etniese en multikulturele karakter staan Vilnius onder verskillende name bekend. Die Litauers - die meerderheid van die bevolking - noem hul stad Vilnius, en hierdie naam word in toenemende mate ook in ander tale gebruik.

Die woorde Vilnis en Vilnelė beteken in Litaus letterlik "klein golf" - 'n verwysing na die klein Vilnia-rivier wat deur die stad vloei en naby die historiese stadskern (met die Gediminas-berg) in die groter Neris-rivier, wat met sy drie kronkel deur Vilnius vloei, uitmond. Vilnelė is 'n diminutief.

'n Ander etimologie baseer op die alternatiewe naam vir die Neris-rivier, *Velija, wat as Велья vir die eerste keer in historiese dokumente uit die tydperk omstreeks 1230 voorkom. 14de eeuse tekste bevat onder meer verwysings soos vor die Wilne (Duits) en ante Vilnam (Latyn). Die stadsnaam Vilnius kom eers in dokumente voor wat omtrent 1600 ontstaan het.

In Pools staan Vilnius as Wilno bekend, in Wit-Russies as Вільня (Wilnja), in Jiddisj as Wilne en in Russies oorspronklik as Вильна (Wilna) - in die Sowjettydperk is na die stad nogtans uitsluitlik as Вильнюс (Wilnjus) verwys. Die vroeëre Duitse benaming Wilna is van die oorspronklike Russiese naam afgelei.

[wysig] Geografie

Vilnius is slegs 35 kilometer vanaf die grens met Wit-Rusland in die suidooste van Litaue by die samevloeiing van die Vilnia- en Neris-riviere geleë. Die stad is vernoem na die Vilnia-rivier. Slegs 20% van die land in die stad is bebou, terwyl 40% vir parke gebruik word.

Vilnius lê temidde van golwende heuwellande wat net oos van die stad hul grootste hoogtes bereik en verder ooswaarts geleidelik na die Wit-Russiese en Russiese Vlaktes oorgaan wat tot by Siberië en die Gobi-woestyn van Mongolië strek.

Volgens metings, wat in 1989 deur wetenskaplikes van die Franse Nasionale Instituut vir Geografie gedoen is, is Vilnius 26 kilometer noord van die geografiese sentrum van Europa in die dorp Purnuškės geleë. Kort nadat hier 'n monument by die kruispunt van die geografiese lyne tussen Gibraltar en die Uraal-bergreeks en die Noorse Noord-Kaap en die Griekse eiland Kreta opgerig is, het die Franse navorsers hul metings in 2004 verbeter en die geografiese middelpunt ietwat in suid-oostelike rigting verskuif - dit is nou temidde van 'n bosgebied geleë.

[wysig] Geskiedenis

[wysig] Vroeë geskiedenis

Volgens ou legendes het grootvors Gediminas (1316-1341) Vilnius na aanleiding van sy droom oor die "ysterwolf" gestig. Argeologiese opgrawings aan die voet van die Gediminas-berg het egter getoon dat Vilnius se geskiedenis tot in die 4de millennium v.C. terugdateer. Baltiese stamme het hulle omstreeks 2500 v.C. in die gebied van Vilnius gevestig. In die 5de eeu v.C. het die bewoners reeds handelsbetrekkinge met Mediterreense lande aangeknoop en goedere soos barnsteen (amber), velle en wasprodukte teen metale en werktuie verruil. Ook voorheen onbekende tegnologieë soos byvoorbeeld metaalbewerking is danksy die handel na die noorde uitgevoer. In die volgende eeue het die Litauers tot 'n relatief gevorderde samelewing met 'n aristokratiese heersersklas ontwikkel.

Die huidige stad het in die 7de eeu uit 'n aantal kleiner nedersettings in die gebied ontstaan en tussen die 9de en 13de eeu tot 'n beduidende handelstad ontwikkel. Tussen die 10de en 13de eeu is Vilnius deur 'n houtvesting op die Gediminas-berg beskerm, en die eerste kerk is in 1251 deur koning Mindaugas op die perseel van die huidige katedraal opgerig.

Die eerste historiese verwysing na Vilnius is 'n Latyns-geskrewe brief van grootvors Gediminas wat in 1323 aan die destydse hoof- en Hansestede, talle Europese vorste en selfs die pous in Rome gerig is en waarin koopmans, wetenskaplikes en klerici uitgenooi word om hulle in die Litause hoofstad te vestig ("in civitate nostra regia Vilna"). Kenmerkend is die religieuse verdraagsaamheid van Litaue se oorspronklike heidense godsdiens - Gediminas verwys in sy brief na twee Christelike kerke en waarborg sodoende geloofsvryheid vir die nuwe immigrante. Hierdie houding teenoor ander gelowe het Vilnius se ontwikkeling nog oor 'n lang tydperk oorheers. Nogtans was Vilnius verskeie kere aan aanvalle van die Duitse Ridderorde blootgestel.

[wysig] Demografie

Volgens die sensus van 2001 was van die totale bevolking 57,8% Litauers, 18% etniese Pole, 14% Russe, 4% Wit-Russe, 0,5% Jode en 5% ander. Die meeste inwoners is Rooms-Katolieke Christene.

[wysig] Ekonomie

Vilnius is die ekonomiese sentrum van Litaue wat saam met sy omliggende gebiede in die administratiewe distrik Vilnius sowat 'n derde van Litaue se bruto binnelandse produk oplewer, en verskeie belangrike maatskappye en finansiële instellings het hulle hoofkwartiere in die stad. Sy hoogs ontwikkelde infrastruktuur, dienstesektor en die groeiende koopkrag van sy inwoners maak Vilnius aantreklik vir buitelandse beleggers sodat die stad in 2007 meer as € 4,6 miljard se regstreekse buitelandse beleggings (RBB) gelok het - een van die hoogste syfers in Oos-Europa. Teen die begin van die 21ste eeu was meer as 60 persent van die totale RBB in Litaue in die hoofstad gekonsentreer.^[2]

Die relatief hoë lewensgehalte en die ryk kulturele lewe dra eweneens by tot Vilnius se ekonomiese en demografiese groei.

[wysig] Stadskarakter en boukuns

Die stadshorison van Vilnius se historiese stadskern word deur 'n groot aantal kerktorings oorheers - volgens 'n ou spreekwoord kan 'n mens vanuit enige punt in Vilnius tenminste drie torings raaksien. Veral vanweë sy talle sakrale geboue in die Barokstyl toon Vilnius - in teenstelling met die twee ander Baltiese hoofstede Riga en Tallinn - nog steeds 'n groot Poolse invloed.

Terwyl die Gediminas-heuwel met 'n hoogte van 142 meter met sy vestingstoring bo-oor die ou stadskern verrys, weerspieël die koepels van Rooms-Katolieke kerke en die kleurryke "uietorings" van Ortodokse kerkgeboue die wisselvallige geskiedenis van Vilnius wat sedert die Middeleeue verskeie kere onder vreemde heerskappy gestaan. Nadat Litaue in die Reformasietyd 'n Rooms-Katolieke land gebly het, is talle geboue in die Barokstyl uitgevoer, en Vilnius het uiteindelik as die "Rome van die Ooste" bekend gestaan.

'n Tweede bynaam van Vilnius, "Jerusalem van die Noorde", het na die beduidende rol verwys wat Joodse burgers gespeel het. In die vroeë 20ste eeu was sowat die helfte van Vilnius se bevolking van Joodse afkoms, en gelowiges het in meer as honderd sinagoges en gebedshuise vergader. Ná die Nazi-besetting en die Sjoa het slegs een sinagoge bewaar gebly.

[wysig] Die Barokstyl

Die Barokstyl, wat omstreeks 1600 in Italië ontstaan het, is die oorheersende argitektoniese styl in Vilnius. Nadat die groot meerderheid Litauers in die Reformasietydperk Protestantse leerstellings verwerp en steeds hul Rooms-Katolieke geloof bewaar het, het Barok-boumeesters uit ander Europese lande begin om sakrale en wêreldlike geboue in die Barokstyl uit te voer.

Vanaf 1604 het Italiaanse boumeesters die bekende Il-Gesù-kerk in Rome as voorbeeld vir sakrale geboue soos die Kasimir-, Theresia- en Allerheilige-kerk geneem wat met hul drie skepe, breë en ronde vorms en kunsvolle plastiese versierings in pleisterkalk en marmer 'n volledig nuwe boustyl vir kerkgeboue ingevoer het. Die argitekte was meestal skoliere van die eerste generasie Italiaanse barok-boumeesters uit Rome, waaronder Constante Tencalla, wat regstreeks deur Michelangelo beïnvloed is en onder meer die Sint-Kasimir-kapel in Vilnius se Sint-Stanislaus-katedraal ontwerp het.

Nadat Sigismund III Wasa in 1587 tot koning van Pole verkies is, het ook Litaue vir 'n tydperk van 81 jaar onder die heerskappy van die Sweedse Wasa-dinastie gekom wat sy naam aan Vilnius se destydse Barok-boustyl verleen het. Hierdie plaaslike Barokstyl word verdeel in 'n periode voor en een ná die sogenaamde "Sondvloed" - 'n reeks van oorloë en verwoestings wat Vilnius teen die middel van die 17de eeu getref en oor 'n tydperk van 56 jaar voortgeduur het. In die opvolgende periode het die Sint-Pieter-en-Paulus-kerk as die beduidendste Barok-gebou in Vilnius ontstaan.

In 1737 en 1748 is Vilnius deur twee groot brandrampe verwoes, en saam met die heropbou het argitekte, waaronder die beroemde Duits-gebore boumeester Johann Christoph Glaubitz, die klassieke skool van Vilnius se Barokstyl ontwikkel. Glaubitz het 'n groot aantal geboue soos byvoorbeeld die Johannes- en die Katharina-kerk van volmaakte binne-argitektuur in die laat Barokstyl voorsien.

Die boukuns in die tweede helfte van die 18de eeu was onder meer deur illusionistiese muurskilderye en kunsvolle fresko's gekenmerk waarby die laasgenoemdes soms die illusie skep dat hulle tussen die wolke van 'n oneindige gewelf sou sweef. Die fantasieryke muurskilderye is vinnig ook vir die buiteversierings van kerkgeboue, burgerhuise en die gewels van poorte gebruik. In hierdie tydperk is ook 'n departement argitektuur aan die Universiteit van Vilnius in die lewe geroep, met dosente soos Marcin Knackfus wat vanaf 1768 in Vilnius werksaam was en onder meer die Verkiai-kasteel aan die noordelike stadsrand vir biskop Masalskis omgebou het.

[wysig] Die Nuwe Sentrum

Die nuwe stadsentrum van Vilnius is wes van die historiese stadskern geleë en word in die noorde en weste deur die Neris-rivier begrens. Sy hoofwinkelstraat, die Gedimino prospektas, wat teen die middel van die 19de eeu aangelê is en in sy geskiedenis reeds elf verskillende name gedra het (waaronder dié van diktatore en veroweraars soos Piŀsudski, Hitler en Stalin), loop oor 'n afstand van twee kilometer vanaf die katedraal tot by die Neris in die weste en verbind Vilnius se vier grootste pleine met mekaar. Langs sy boonste deel is talle historiese geboue in die Neoklassistiese styl opgerig.

In dele van die Gedimino prospektas word net voetgangers toegelaat, en naas talle winkels en winkelsentrums, hotelle, koffiekroeë, restaurante en banke is ook staatsdepartemente, die KGB-museum en die parlementsgebou hier geleë. Šnipiškės, 'n stadsdeel aan die Neris se noordoewer wat deur die Wit Brug (Baltasis tiltas) met die historiese kern verbind word, is Vilnius se nuwe sakesentrum waar in die eerste dekade van die 21ste eeu talle wolkekrabbers, waaronder die Europa-toring (Europos bokštas), opgerig is. Meer sakegeboue en moderne woonstelblokke sal in die naby toekoms hier gebou word.

[wysig] Die televisietoring

Die televisietoring (Televizijos bokštas) in die stadsdeel Karoliniškes is in 1991 ingewy. Die toring is die hoogste gebou in Vilnius en oortref met sy hoogte van 327 meter die Paryse Eiffeltoring nog met ses meter. Die televisietoring se uitsigplatvorm en die restaurant Paukščių Takas ("Melkstraat") is teen 'n hoogte van 165 meter geleë. Die sitplekke langs die vensters is op 'n ronde platvorm aangebring wat een keer per uur om sy eie as draai. Tydens goeie weerstoestande strek die uitsig sowat sestig kilometer ver.

In die kerstyd word die televisietoring gereeld tot Litaue se hoogste verligte kersboom omgeskep, terwyl dit in die somerseisoen 'n gewilde bestemming vir rekspringers is.

Op 13 Januarie 1991 het die stryd om onafhanklikheid in Litaue 'n nuwe hoogtepunt bereik - om die ongesensuurde verslaggewing van Litaue se uitsaaikorporasie te beskerm, het duisende ongewapende burgerlikes 'n menslike skild rondom die televisietoring gevorm. Tydens 'n aanval deur spesiale Sowjet-eenhede is elf mense op straat doodgeskiet of deur pantsers platgery. Nog drie mense het in die radioateljees gesterf. 'n Verdere 1 782 mense is beseer. Een Sowjet-soldaat het deur "vriendelike vuur" omgekom. Die ongesensuurde program is tot op die laaste minuut uitgesaai, en die omroeper se laaste woorde was: "Die televisietoring en die ateljees word nou aangeval, maar ons sal uiteindelik oorwin."

Die Sowjet-troepe het Vilnius vervolgens nog 222 dae lank tot by die Moskouse staatsgreep op 22 Augustus 1991 beset. Vandag herinner 'n uitstalling in die televisietoring se grondverdieping asook elf klein gedenkstene buite die toring aan die slagoffers, terwyl ook strate in die omgewing na hulle vernoem is.

[wysig] Verwysings

[wysig] Eksterne skakels

Media

• Die Altstadt von Vilnius - Rom des Ostens (Die historiese stadskern van Vilnius - die Rome van Oos-Europa) - Die webwerf wat deel uitmaak van die Suidwes-Duitse Uitsaaikorporasie SWR se UNESCO-wêrelderfenisreeks sluit 'n Duitse dokumentêre rolprent oor Vilnius in (de)