Gaan na inhoud

Finland

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Republiek Finland
Suomen tasavalta (Fins)
Republiken Finland (Sweeds)
Vlag van Finland Wapen van Finland
Vlag Wapen
Volkslied: Maamme (Fins)
Vårt land (Sweeds)
(Afrikaans: "Ons Land")
Ligging van Finland
Hoofstad Helsinki (Helsingfors)

65°N 27°O / 65°N 27°O / 65; 27

Grootste stad Helsinki (Helsingfors)
Amptelike tale Fins en Sweeds
Regering Unitêre parlementêre
grondwetlike republiek
Alexander Stubb
Petteri Orpo
Onafhanklikheid
• Outonomie
binne Rusland
• Onafhanklikheid van
die Russiese SFSR
• Eerste erkenning deur
die Russiese SFSR
Burgeroorlog
• Eerste grondwet
Winteroorlog

Voortsettingsoorlog

• Huidige grondwet


29 Maart 1809

6 Desember 1917

4 Januarie 1918
Januarie–Mei 1918
17 Julie 1919
30 November 1939
13 Maart 1940
25 Junie 1941
19 September 1944
1 Maart 2000
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
338 145[1] km2  (66ste)
130 559 myl2
9,71 (2015)[2]
Bevolking
 - 2024-skatting
 - 2017-sensus
 - Digtheid
 
5 626 414[1] (118de)
5 513 000[3]
16,4 / km2 (213de)
42,5 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2024-skatting

$340,043 miljard[4] (59ste)
$60 851[4] (24ste)

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2024-skatting

$308,055 miljard[4] (48ste)
$55 127[4] (16de)

MOI (2022) 0,942[5] (12de)  –  baie hoog
Gini (2023) 26,6[6](6de) –  laag
Geldeenheid Euro (€) (EUR)
Tydsone
 - Somertyd
OET (UTC+2)
OEST (UTC+3)
Internet-TLD .fi
Skakelkode +358

Finland (Fins: Suomi, [suo̯mi], ; Sweeds: Finland, [ˈfɪnland], ), amptelik die Republiek Finland (Fins: Suomen tasavalta, Sweeds: Republiken Finland, ), is 'n land in Noord-Europa wat in die ooste aan die Russiese Federasie, in die noordweste aan Swede en in die noorde aan Noorweë grens. Ten suide word dit van Estland geskei deur die Finse Golf. Wes vind mens die Botniese Golf en suidwes die Oossee wat Finland van sy buurland Swede skei. Net in die noordweste het die twee lande 'n gemeenskaplike landgrens.

Nasa-Satellietbeeld van Finland
Kaart van Finland

Finland word, net soos Ysland, soms beskryf as 'n Skandinawiese land, hoewel Skandinawië streng gesproke beperk is tot Swede, Noorweë en Denemarke. Ook in taalkundige opsig verskil Finland van sy Skandinawiese buurlande omrede Fins, net soos die nouverwante Esties en ook Hongaars, tot die nie-Indo-Europese Fins-Oegriese taalfamilie behoort. Die huidige Sweedssprekende minderheid van sowat ses persent van die bevolking is 'n erfenis uit die tydperk van die Sweedse heerskappy waaronder Finland tussen 1150 en 1809 gestaan het. Sweedssprekendes vorm in sommige dorpe langs die suid- en ooskus en op die outonome Åland-eilande selfs die meerderheid. 'n Groter aantal dorpe en stede is tweetalig, soos byvoorbeeld Helsinki en Turku, en gebruik Sweedse naas Finse plek- en straatname. Die hoofstad en grootste stad is Helsinki (Helsingfors in Sweeds). Die Finse Republiek het in 1917 totstand gekom nadat die land sedert die twaalfde eeu deur Swede en later Rusland oorheers is.

Met sy ligging tussen die 60ste en 70ste noorderbreedtegraad behoort Finland saam met sy Skandinawiese buurlande Noorweë en Swede, en Rusland, tot die mees noordelike lande op die Europese vasteland. Sowat 'n derde van Finland se totale oppervlakte van sowat 338 000 vierkante kilometer lê binne die Arktiese Sirkel. Nogtans het die mees noordelike provinsie Lapland danksy die Noord-Atlantiese Seestroom 'n sagter klimaat as ander gebiede op dieselfde breedtegraad soos Kanada en Siberië. Vanweë hierdie warm seestroom bly Europa se Arktiese kuslyn tydens die winter ook ysvry.

Die Finse somers is warm maar kort, met gemiddelde temperature van 17 °C in die hoofstad Helsinki en 13 °C in Lapland.[7] Vanweë die noordelike ligging is die somerdae baie lank, en in die Arktiese gebiede word dit in Junie, wanneer die middernagson skyn, glad nie meer nag nie. Daarenteen is die Finse winters lank en koud, met 'n gemiddelde temperatuur van -6 °C in Helsinki gedurende Januarie, terwyl die dae baie kort is. In koue winters raak die oppervlak van die Oossee oor 'n afstand van enkele kilometer vanaf die kuslyn dikwels bevrore sodat ysbrekers benodig word om die hawens oop te hou. Sneeuvalle is egter gewoonlik nie swaar nie sodat die verkeer selfs in Lapland nie ontwrig word nie.

Finland word die "land van 'n duisend mere" genoem. Veral in die suidooste is die land bespikkel met ontelbare mere en meertjies. Baie van Finland se groot stede soos Tampere, Jyväskylä, Kuopio en Lahti, is langs van die groot mere geleë. Die grootste konsentrasie van eilande kan na die suidweste van die land aan die Skeermeer, wat tussen die Finland en die eiland Åland geleë is, gevind word.

Die land is 'n demokratiese republiek met 'n direk verkose president, wat maksimaal vir twee ampstermyne van ses jaar mag dien. Finland het in historiese en politieke opsig nou bande met sy buurland Swede. Ná die tweede onafhanklikheid van Estland het Finland ook nou betrekkinge met dié Baltiese land. Sy huidige buitelandse beleid word dan ook deur sy lidmaatskap in die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO), die Europese Unie, die OESO en die OVSE oorheers.

Etimologie[wysig | wysig bron]

19de-eeuse Fennomans het bewustelik probeer die Finse mense te definieer deur uitbeelding van die gewone mense se alledaagse lewe in kuns, soos hierdie skildery deur Akseli Gallen-Kallela

Geskiedkundige verwysings na Noord-Europa is skaars, en die oorsprong van die name wat aan sy volke en geografiese streke gegee is, is onduidelik; daarom is die etimologieë van die name twyfelagtig. Name soos Fenni, Phinnoi, Finnum en Skrithfinni / Scridefinnum verskyn in 'n paar geskrewe tekste vanaf ongeveer twee millennia gelede in verband met mense wat in 'n noordelike deel van Europa gewoon het, maar die werklike betekenis van hierdie terme is debatteerbaar. Daar is voorgestel dat hierdie nie-Oeraalse etnoniem van 'n Germaanse taaloorsprong en verwant is aan woorde soos finthan (Oud-Hoogduits) "vind", "kennis neem"; fanthian (Oud-Hoogduits) "kontroleer", "probeer"; asook fendo (Oud-Hoogduits) en vende (Oud-Middelduits) "voetganger", "swerwer".[8] 'n Ander etimologiese interpretasie assosieer hierdie etnoniem met fen in 'n meer toponimiese benadering. Weer 'n ander teorie postuleer dat die woorde Finn en Kven verwant is. Die Yslandse Edda en Noorse Sagas (11de tot 14de eeue), van die oudste skriftelike bronne wat waarskynlik in die naaste omgewing ontstaan het, gebruik woorde soos finnr en finnas teenstrydig. Dit lyk egter asof hulle meestal na noordelike bewoners met 'n swerwende leefstyl verwys. Huidige taalkundige navorsing ondersteun die hipotese van 'n etimologiese verwantskap tussen die Finse en die Samitale, asook ander moderne Oeraalse tale. Dit ondersteun ook die hipotese van ’n gemeenskaplike etimologiese oorsprong van die toponieme Sápmi (Samies vir Lapland) en Suomi (Fins vir Finland), asook die Finse en Samiese name vir die Finse en Samiese tale (suomi en saame). Onlangse navorsing het ouer hipoteses oor verbintenisse met die name Häme (Fins vir Tavastia)[8] en die Voor-Baltiese woord *žeme / Slawiese woord земля (zemlja) wat "land" beteken, weerlê.[8][9] Hierdie navorsing ondersteun ook die vroeëre hipotese dat die benaming Suomi sy oorsprong in die benaming vir Suidwes-Finland het (Kern-Finland, Varsinais-Suomi) en later vir hulle taal en nog later vir die hele gebied van die moderne Finland. Dit is egter nie bekend hoe, hoekom en wanneer dit gebeur het nie. Petri Kallio het voorgestel dat die naam Suomi dalk selfs vroeëre Indo-Europese eggo's met die oorspronklike betekenis van "land" of "mens" dra,[10] maar hy het sy hipotese intussen weerlê.[9]

Die eerste bekende verwysing na Finne is in die Ou Engels-gedig Widsith wat in die 10de eeu saamgestel is, al word geglo dat die inhoud ouer is. Onder die eerste geskrewe bronne wat moontlik na Wes-Finland as die land van die Finne verwys, is ook twee runestene. Een van hulle is in Söderby, Swede, met die inskrywing finlont (U 582), en die ander is in Gotland, 'n Sweedse eiland in die Oossee, met die inskrywing finlandi (G 319 M) wat dateer uit die 11de eeu.

Geografie[wysig | wysig bron]

Kaart van Finland
Klimaatsones in Finland volgens die Köppen-klimaatklassifikasie
Oggendmis oor die klein Kalliolampi-meer naby Puolanka

Met 'n oppervlakte van 338 455 vierkante kilometer is Finland effens kleiner as Duitsland, maar behoort met sy bevolking van 5,6 miljoen tot die ylsbevolkte gebiede in Europa. Met sy ligging tussen die 60ste en 70ste breedtegrade is dit ook een van die mees noordelike lande ter wêreld – sowat 'n derde van Finland se totale oppervlakte lê binne die Arktiese Sirkel, en meer as 30 persent van alle mense op Aarde, wat noord van die 60ste breedtegraad leef, is Finne.[11]

In 'n noord-suidelike rigting strek Finland oor 'n afstand van 1 160 kilometer vanuit Nuorgam tot Hanko aan die suidkus, terwyl die land sy grootste wydte in 'n wes-oostelike rigting met 540 kilometer tussen Ilomantsi en Närpes bereik. Vir geografiese doeleindes word na alle gebiede noord van die Oulujärvi as "Noord-Finland" verwys sodat ook Oulu, wat eintlik in Sentraal-Finland geleë is, as 'n Noord-Finse stad beskou word, terwyl die landskap rondom Jyväskylä ondanks sy suidelike ligging as "Sentraal-Finland" bekend staan.

Finland se langste grenslyn met 'n buurland is die oostelike grens met die Russiese Federasie. In die noorde grens Finland oor 'n afstand van meer as 716 kilometer aan Noorweë, terwyl die grens met Swede (536 kilometer) in die noordweste deur die riviere Könkämäeno, Muonionjoki (Sweeds: Muonio älv) en Tornionjoki (Torne älv) gevorm word.

In die weste grens Finland aan die Botniese Golf en in die suide aan die Finse Golf wat albei deel uitmaak van die Oossee. Byna alle Finse riviere mond in hierdie see uit, met uitsondering van die land se uiterste noordooste anderkant die Maanselkä wat in die Arktiese Oseaan dreineer. Vanweë die lae verdamping en die bestendige toevoer van soet water is die soutgehalte van Finland se seewaters aansienlik laer as dié van ander seegebiede: met 'n saliniteit van minder as 0,3 persent word in die noordelike Botniese Golf ook soetwatervisse aangetref.

Finland is eweneens bekend as "die Land van die Duisend Mere".[12][13]

Die opvallendste kenmerk van Finland se landskap is die rykdom aan mere wat aan hierdie Skandinawiese land die bynaam "Land van duisend mere" besorg het. Volgens amptelike statistieke word slegs waterliggame met 'n oppervlakte van ten minste 500 vierkante meter as 'n meer beskou – nogtans beraam die Finse Departement van Omgewingsake die totale aantal mere in die land op 187 888, waarvan sowat 56 000 'n oppervlakte van ten minste een hektaar het.[14] Die Saimaameer is Finland se grootste meer en naby die grens met Rusland geleë, terwyl die Päijännemeer die diepste en waterrykste meer is en die Inarimeer die grootste meer in Sápmi.

Die totale kuslengte van Finse mere beloop ten minste 186 700 kilometer, die aantal binnelandse eilande word op 98 050 beraam.[15]

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Oer- en vroeë geskiedenis[wysig | wysig bron]

Die steengrafterrein Sammallahdenmäki uit die Bronstydperk is 'n Unesco-wêrelderfenisgebied
'n Antieke Finse man se klere volgens die vondse by die Tuukkala-begraafplaas in Mikkeli, interpretasie van 1889. Die begraafplaas dateer van die laat 13de eeu tot die vroeë 15de eeu.
'n Beerkophammer uit die Steentydperk, gevind in Paltamo, Kainuu.[16][17]

Die vroegste bekende en deur vondste bevestigde nedersetting op die gebied van die huidige Finland dateer aan die einde van die laaste Ystydperk sowat 8500 v.C. Die vroegste inwoners van Finland se oorsprong en taal is onbekend. Deur die volgende duisende jare se migrasie is nuwe kulture ingevoer en ten minste teen 5000 v.C. het die inwoners van Finland veral vroeë Fins-Oegriese tale gepraat. Teen 3200 v.C. het emigrante van die Baltiese gebied, wat 'n vroeë Indo-Europese taal gepraat het, na Finland inbeweeg, geleidelik met die inheemse bevolking vermeng en na hulle taal oorgeskakel. Die emigrante se taalinvloed was verantwoordelik vir die verskil tussen die Oer-Finse taal langs die kus en Samies in die binneland.

Die Finstalige bevolking se wortels is tot op hede onseker en is onderworpe aan herhaaldelike kontroverses. Volgens tradisionele menings word die gebied oos van die Oeralgebergte of die gebied rondom die Wolgakronkel as die Finne se oorspronklike tuisland beskou. In die nuwer navorsing oorheers die mening, dat die Finne se voorsate duisende jare gelede in party golwe uit verskeie rigtings migreer het, 'n Jagter-landboukultuur gevestig en die as versamelaars lewende Sami na noorde verdring of met hulle vermeng het.

Finland se bevolking in die Steentydperk was Jagter-versamelaars. Die suidweste is gekenmerk deur die Suomusjärvi-kultuur, wat tussen omtrent 5000 en 4200 v.C. deur die Kamkeramiekkultuur vervang is. Teen sowat 3200 v.C. word uitlopers van die Toubekerkultuur langs die suidwestelike kus vermoed, wat teen sowat 2300 v.C. in die Kiukainen-steengrafkultuur oorgaan.

Met die Bronstydperk rondom 1700 v.C. het, vanaf die kusgebiede, landbou en veeteelt gepaard gegaan. Van 100 v.C. af het die handel met Sentraal-Europa gegroei. Die Romeinse geskiedskrywer Tacitus maak melding van die Fenni, 'n volk in die noorde van Finland waarmee hy waarskynlik die Sami (Lappe) bedoel. Tydens die Volksverhuising was die Finse kusgebiede danksy handel langs die Oossee welvarend, wat tydens die Wikingstydperk van die 8ste eeu aanhou groei het. Teen die draai van die millennium het deur handelskontakte met die ooste die betrekkinge van Oos-Finland met Nowgorod gegroei. Met die handelskontakte het die Finse bevolking in kontak gekom met die Christendom, in die weste met die Rooms-Katolieke, in die ooste met die Oosters-Ortodokse Kerk.

Sweedse tydperk[wysig | wysig bron]

Die eilandvesting Suomenlinna langs Helsinki se kus is in 1747 ingewy om Finland se verdediging ná die Russies-Sweedse Oorlog te bewerkstellig
Kaart van Finland uit 1662. As Finland is die Aartsbisdom Turku beskou. Die gebiede van die huidige Noord-Finland het aan die Aartsbisdom Uppsala behoort en is nie as Finland beskou nie.
Die Sweedse Ryk volgens die Verdrag van Roskilde in 1658.
Donkergroen: Die eintlike Swede soos verteenwoordig in die Riksdag van die Boedels. Ander groenskakerings: Sweedse heerskappy en besittings

Die skakeling van Wes-Finland met Swede het geleidelik gebeur. Die opkomende magte Swede en Nowgorod het om politieke, ekonomiese en godsdienstige redes om die Finne se gebied gewedywer. Albei lande het van die 12de eeu af verskeie meer of minder militêre Kruistogte na dié gebied onderneem. Die grens tussen albei magte en daarmee Finland se oostelike grens is in 1323 met die Verdrag van Nöteborg vir die eerste keer bepaal.

Die kerk se aktiwiteite, die migrasiebewegings van Sweedse setlaars asook die rykswette en owerhede het daartoe bygedra dat die nuwe gebiede as Österland een van die vier vaste landsdele van Swede geword het. Van 1362 af het Österland die reg gehad om aan die Sweedse koningsverkiesing deel te neem. Finland se kerstening is met die stigting van die Domkapitel Turku in 1276 amptelik afgesluit, die ou Finse mitologie het egter nog oor eeue heen langs die Christendom bly bestaan.

Tydens die Middeleeue het in Finland 'n samelewing met stande volgens die Europese manier, 'n stedelike wese en 'n Rooms-Katolieke kerkorganisasie ontstaan. Van die einde van die 14de tot sy ontbinding aan die begin van die 16de eeu was Finland as deel van Swede ook 'n deel van die Kalmarunie. Tydens die heerskappy van Gustaaf I Wasa van 1523 tot 1560 het Swede in 'n sterk sentrale staat ontwikkel, wat die grondslag vir die ryk se status as 'n groot mag in die 17de eeu gevorm het. Ook onder Gustaaf Wasa is gedurende die Protestantse Hervorming die Katolisisme met die Lutheranisme vervang.

As 'n groot mag het Swede daarin geslaag om sy grondgebied in oorloë teen Denemarke, Pole en Rusland rondom die Oossee uit te brei. Finland, wat in dié tydperk oorlogsdade gespaar gebly het, is nouer by die ryksadministrasie geïntegreer. Onder die goewerneur-generaal Per Brahe is verskeie stede gestig, in Turku die akademie en 'n hof ingerig en 'n posdiens van stapel gestuur.

Gedurende die 18de eeu het Swede se mag gekrimp, veral tydens die Groot Nordiese Oorlog (1700–1721), toe Finland beset is (Groter woede, 1714–1721). Ná die ondertekening van die Vrede van Nystad is die besetting van Finland beëindig, maar ook Swede se status as 'n groot mag. Tydens 'n verdere Russies-Sweedse oorlog (1741–1743) is Finland weer beset (Kleiner woede), en in die daaropvolgende vrede is die Russiese westelike grens na die Kymijoki-rivier verskuif.

Russiese tydperk[wysig | wysig bron]

Tydens die landdag van Porvoo het die Finse stande in 1809 trou aan die Russiese keiser gesweer. Die keiser het op sy beurt die handhawing van die bestaande regs- en sosiale stelsel verseker
Edvard Isto, Die Aanval, 1899. Die Russiese arend val die Finse Maagd aan en probeer haar Wetboek steel

Tydens die Vierde Napoleontiese Oorlog het Rusland onder Aleksander I met Frankryk teen Groot-Brittanje en sy bondgenoot Swede geallieer. In 1808 het Rusland Swede aangeval en daarmee die Finse Oorlog begin, waarna Swede in die Verdrag van Fredrikshamn in 1809 talle gebiede aan Rusland moes afstaan. Onder die gebiede was naas die huidige Suid-Finland, wat destyds as Kern-Finland beskou is, ook die Åland-eilande, asook dele van Lapland en Västerbotten. Uit dié en die reeds in 1721 en 1743 verowerde gebiede is die Groothertogdom Finland gevorm, wat deel van die Russiese Ryk gevorm, maar 'n groot mate aan politieke outonomie geniet het. Veral die ou Sweedse wette en die destydse grondwet het van krag gebly. Ook die Gregoriaanse kalender, wat in 1753 in Swede ingevoer is, het in Finland in gebruik gebly.[18] In 1812 is Helsinki as hoofstad geproklameer, voorheen was dit Turku.

Die eerste helfte van die 19de eeu is gekenmerk deur 'n sekere politieke stillstand. Ná die landdag van Porvoo in 1809, waarmee die Groothertogdom Finland gestig is, is die landdag as verteenwoordiger van die stande tot in 1863 nie meer deur die tsaar byeengeroep nie, die politiek het op administrasie gefokus terwyl die regsituasie onveranderd gebly het. In die tydperk het ook 'n Finse nasionale bewussyn ontwikkel en daar was tientalle pogings ter versterking van die Finse identiteit, maar aanvanklik was dit nie teen die tsaar se heerskap gerig nie.

In die tweede helfte van die 19de eeu het die Finse politiek aan die gang gekom, veral danksy meer vryhede onder tsaar Aleksander II. Die verwydering van ou ekonomiese beperkings het die ekonomie aangewakker. Van die 1860's af het die industrialisasie versnel, aangehits deur die houtbedryf en die stigting van talle saagmeulens. Die vereiste wetgewende aktiwiteite is deur die van 1863 af gereelde byeenroeping van die landdag vergemaklik.

Die versterkte Finse nasionale bewussyn is van die einde van die 19de eeu af deur Russiese pogings van sentralisasie van die Ryk en die russifisering van die ryksgebiede teengestaan. Die sogenoemde Februariemanifest van tsaar Nikolaas II van 1899 het Finland se outonomie aansienlik beperk. Dit het tot 'n taai politieke konflik gelei, wat in die sluipmoord op die generaal-goewerneur Nikolaj Bobrikof in 1904 en, gepaardgaande met die Russiese Rewolusie van 1905, in 'n volskaalse algemene staking in herfs 1905 geëskaleer het. In gevolge die algemene staking het Nikolaas die herinstelling van die outonomie en die stigting van 'n niestande volksvergadering belowe.

In 1905 het tsaar Nikolaas II die Finse senaat opdrag gegee om 'n nuwe wet oor die algemene mansstemreg uit te vaardig. Vanweë die protes op die strate en die Sosiaaldemokrate se houding het die aangewese komitee ook die vrouestemreg in sy wetsontwerp opgeneem. Op 20 Julie 1906 het Nikolaas II die wet goedgekeur.[19] Daarmee het Finland die eerste Europese land geword om aktiewe vrouestemreg op nasionale vlak in te voer, en wêreldwyd ná Nieu-Seeland en Australië die derde land.[20] Wat die passiewe stemreg betref is Finland se leidende posisie selfs duideliker: Vir die eerste keer wêreldwyd is vroue tot die parlement verkies. In 1907 het al die Finne van 24 jaar en ouer gelyke stemreg vir die nuutgestigte parlement geniet. Die politieke en sosiale konflikte, wat tydens die algemene staking na vore getree het, kon egter nie opgelos word nie. In 1909 is die pogings van russifisering hervat. Met die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog, waaraan Finse soldate, met uitsondering van enkele vrywilligers, nie deelgeneem het nie, het die politieke lewe vir 'n rukkie tot stilstand gekom.

Onafhanklikheid en oorloë[wysig | wysig bron]

Die Finse militêre leier en staatsman Carl Gustaf Emil Mannerheim lei as hoofbeampte die Wit Oorwinningsparade aan die einde van die Finse Burgeroorlog in Helsinki, 1918
Grondgebied wat Finland ná die Tweede Wêreldoorlog aan die Sowjetunie moes afstaan. Die Porkkala-land is in 1956 aan Finland teruggegee.

Ná die Februarie-rewolusie in Rusland, die afsetting van die tsaar en die gepaardgaande einde van die personele unie het die strewe na onafhanklikheid aansienlik gegroei. Nadat ná die Oktober-rewolusie die nuwe Russiese regering aan Rusland se volke die reg op sesessie ingestaan het, het die Finse parlement op 6 Desember 1917 Finland se onafhanklikheid verklaar. Dit is op 31 Desember 1917 deur die Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek en daarna deur talle ander lande erken. Die losmaakproses van Rusland is deur groot interne konflikte begelei, wat op 27 Januarie 1918 tot 'n sosialistiese staatsgreeppoging gelei het. In die driemaandse Finse Burgeroorlog het die burgerlike "Wit Wag" geseëvier.

In 1919 het Finland 'n republikeinse grondwet goedgekeur. In 1920 is met die Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek die Vrede van Dorpat onderteken, waarvolgens Finland in die grense van die ou Groothertogdom herstel is, maar bykomend met die Petsamo-streek en sy ysvrye toegang tot die Noorse See. Wat Swede betref het 'n konflik ontstaan rakende die strategies belangrike Ålandeilande. In 1921 het die Volkebond ten gunste van Finland beslis onder voorwaarde dat die eilande 'n aansienlike outonomie geniet.

Winteroorlog[wysig | wysig bron]

Die Molotof-Ribbentrop-verdrag, wat in 1939 onderteken is, het Finland aan die Sowjetse belangesfeer toegewys. In herfs 1939 het die Sowjetunie Finland met gebiedsaansprake in die Kareliese landengte gekonfronteer en beweerde ononderhandelbare veiligheidskwessies vir Leningrad aangevoer. Finland het dié aansprake verwerp, waarvolgens die Rooi Leër op 30 November 1939 die buurland aangeval het met die vermeende doel om die hele Finse grondgebied te beset. Dié militêre aanval (Winteroorlog) is aanvanklik gestuit deur die numeries en materieel minder toegeruste Finse gewapende magte. Eers ná 'n beslissende Sowjetse offensief in Februarie 1940 het die Sowjetse soldate die Finse posisies oorwin. Op 13 Maart 1940 is die Vrede van Moskou gesluit, waarvolgens Finland sy onafhanklikheid bewaar het, maar groot dele van Karelië moes afstaan, waaronder die destyds tweede grootste stad van die land Wyborg. Die Finne het sowat 70 000 mense verloor; die Sowjetse verliese is tot op hede onbekend.

Voortsettingsoorlog[wysig | wysig bron]

Finse troepe hys in April 1945 'n vlag op die steenhoop aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog in Finland

Toe Nazi-Duitsland op 22 Junie 1941 die nieaanvalsverdrag gebreek en die Sowjetunie aangeval het, het Finland in samewerking met Nazi-Duitsland die oorlog toegetree, wat in Finland Voortsettingsoorlog genoem word. Die Finse gewapende magte kon nie net die verlore gebiede herwin nie, maar ook groot dele van die Sowjetse Oos-Karelië beset. Met dié suksesse het dit haalbaar gelyk om die deur baie Finne as volksgenote beskoude Oosseefinstalige volksgroepe van die gebied in 'n Groot-Finland te verenig. In 1944 moes Finland egter na suksesse deur die Rooi Leër uit hierdie gebiede onttrek en het weereens die bedreiging van Sowjetse besetting in die gesig gestaar. Op 19 September 1944 het hulle in Moskou 'n aparte vredesverdrag onderteken wat die Voortsettingsoorlog beëindig het. Die verlies aan grondgebied uit die Winteroorlog is bevestig, boonop moes die Petsamo-gebied afgestaan word.

In die aparte vredesverdrag het Finland ingestem om die Duitse troepe uit die land te verdryf, waarvolgens die Fins-Duitse Laplandoorlog gevolg het, waartydens die onttrekkende Duitse soldate groot dele van Lapland heeltemal verwoes het. Op 27 April 1945 het die oorlog met die onttrekking van die laaste Duitse soldate uit Kilpisjärvi geëindig. Die toestand van oorlog met die Geallieerdes is uiteindelik beëindig deur die Paryse Vredesverdrag van 1947.

Sedert 1945[wysig | wysig bron]

Die Finlandia Hall, ontwerp deur Alvar Aalto, waar die president Urho Kekkonen in 1975 die Konferensie oor Veiligheid en Samewerking in Europa (KVSE) gehuisves het
Urho Kekkonen was Finland se langsdienende president van 1956 tot 1982
Die eerste minister Sanna Marin en destydse president Sauli Niinistö op die perskonferensie waartydens Finland se voorneme om op 15 Mei 2022 by NAVO vir lidmaatskap aansoek te doen aangekondig is

Gedurende die naoorlogse tydperk en veral tydens die Koue Oorlog het Finland 'n besondere posisie in die spanningsveld tussen die blokke ingeneem. Die land het in die oorlog sy onafhanklikheid en die vryemarkekonomiestelsel bewaar, maar die Sowjetunie het 'n groot invloed op die Finse politiek uitgeoefen. Enersyds het Finland 'n streng neutraliteitsbeleid gevoer, andersyds het hulle, veral onder president Juho Kusti Paasikivi 'n versoeningsbeleid met die Sowjetunie nagestreef. In 1948 is met die Sowjetunie 'n vriendskaps- en samewerkingsooreenkoms onderteken, wat tot die einde van die Sowjetunie van krag gebly het nadat dit verskeie kere verleng is. Konflikte met die oostelike buurland is deur intensiewe, veral nieamptelike kontakte van die Finse politiek met Moskou voorkom. Hierdie beleid, wat verskeie kere die indruk van afwagtende gehoorsaamheid geskep het, is veral deur Wes-Duitse politici van CDU/CSU pejoratief "Finlandisasie" genoem.

Die invloedrykste politikus in die naoorlogse Finland was Urho Kekkonen, wat van 1956 tot 1982 as president van Finland gedien het. Hy het vir 'n outokratiese leierskapstyl op die president se destyds uitgebreide grondwetlike mag staat gemaak en die betrekkinge met die Sowjetunie as sy privaat aangeleentheid beskou. In 1973 het hy sy ampstermyn deur 'n parlementêre uitsonderingswet laat verleng, hoewel daar min twyfel was dat hy in die algemene verkiesings herkies sou word. Derhalwe is Kekkonen se ampstermyn algemeen deur 'n tekort aan demokrasie gekenmerk. Die president kon in die tydperk egter deurgaans staat maak op die meerderheid kiesers se ondersteuning. Een van sy grootste suksesse was glo die KVSE-konferensie in Helsinki in 1975, wat, benewens sy invloed op die proses van verstaan in Europa ook Finland se status as 'n neutrale land onderstreep het.

Die Ontbinding van die Sowjetunie het Finland, wie se ekonomie grootliks op oosterse handel staatgemaak het, aan die begin van die 1990's in 'n erge ekonomiese krisis gedompel. Terselfdertyd het die land groter ruimte in sy buitelandse beleid verkry. In 1992 het Finland oor sy aansluiting by die Europese Gemeenskap begin onderhandel, en het in 1995 'n volle lid van die huidige Europese Unie geword. Op 1 Januarie 2002 was Finland een van twaalf lande wat die euro as geldeenheid ingevoer het; dit het die Finse mark vervang.

Deur die toenemende Globalisering het in die 2000's Finland se afhanklikheid van die wêreldmark gegroei. Die Groot Depressie 2009/10 het Finland redelik erg getref; in 2009 het die bruto binnelandse produk met 8,3% gekrimp. Ondanks die daaropvolgende jare se ekonomiese herstel was die BBP in 2016 (aangepas vir inflasie) steeds minder as dié in 2008.[21]

Die Russiese inval in Oekraïne sedert 2022 is ook in Finland as 'n keerpunt beskou.[22] In meningspeilings ná die begin van die Russiese inval in Oekraïne het 'n groot meerderheid Finne 'n aansluiting by NAVO ondersteun.[23][24][25] Op 12 Mei 2022 het beide die eerste minister Sanna Marin en die destydse president Sauli Niinistö in 'n gesamentlike verklaring vir Finland se toetreding tot NAVO "sonder versuim" gepleit;[26] ná 'n aankondiging op 15 Mei[27] het Finland en Swede op 18 Mei gesamentlik aansoek gedoen vir NAVO-lidmaatskap.[28] Op 5 Julie 2022 het al 30 die NAVO-ambassadeurs die toetreeprotokolle onderteken en tot 31 Maart 2023 het al die NAVO-lidlande se parlemente die protokolle goedgekeur. Op 4 April 2023 het Finland 'n NAVO-lidland geword.[29] Ná Swede se toetreding op 7 Maart 2024 is al die Skandinawiese lande vir die eerste keer sedert die ontbinding van die Kalmarunie in 1523 weer lede van een (en dieselfde) militêre alliansie.[30][31]

Administratiewe streke[wysig | wysig bron]

In administratiewe opsig bestaan Finland uit 19 streke (Fins: maakunta; Sweeds: landskap), waarvan Åland vanweë sy unieke geskiedenis en Sweedse bevolkingsmeerderheid 'n uitgebreide outonomie geniet en oor sy eie regering en wetgewing beskik.

Administratiewe streke van Finland
Vlag Wapen Afrikaans Fins Sweeds Hoofstad
Lapland Lapland Lappi Lappland Rovaniemi
Noord-Pohjanmaa Noord-Pohjanmaa Pohjois-Pohjanmaa Norra Österbotten Oulu
Kainuu Kainuu Kainuu Kainuu Kajanaland Kajaani
Noord-Karelië Noord-Karelië Noord-Karelië Pohjois-Karjala Norra Karelen Joensuu
Noord-Savo Noord-Savo Noord-Savo Pohjois-Savo Norra Savolax Kuopio
Suid-Savo Suid-Savo Suid-Savo Etelä-Savo Södra Savolax Mikkeli
Suid-Karelië Suid-Karelië Etelä-Karjala Södra Karelen Lappeenranta
Sentraal-Finland Sentraal-Finland Sentraal-Finland Keski-Suomi Mellersta Finland Jyväskylä
Suid-Pohjanmaa Suid-Pohjanmaa Suid-Pohjanmaa Etelä-Pohjanmaa Södra Österbotten Seinäjoki
Pohjanmaa Pohjanmaa Pohjanmaa Österbotten Vaasa
Sentraal-Pohjanmaa Sentraal-Pohjanmaa Sentraal-Pohjanmaa Keski-Pohjanmaa Mellersta Österbotten Kokkola
Pirkanmaa Pirkanmaa Pirkanmaa Pirkanmaa Birkaland Tampere
Satakunta Satakunta Satakunta Satakunta Satakunta Pori
Päijät-Häme Päijät-Häme Päijät-Häme Päijät-Häme Päijänne-Tavastland Lahti
Kanta-Häme Kanta-Häme Kanta-Häme Kanta-Häme Egentliga Tavastland Hämeenlinna
Kymenlaakso Kymenlaakso Kymenlaakso Kymmenedalen Kotka en Kouvola
Uusimaa Uusimaa Uusimaa Uusimaa Nyland Helsinki
Suidwes-Finland Suidwes-Finland Varsinais-Suomi Egentliga Finland Turku
Åland Åland Åland Ahvenanmaa Åland Mariehamn

Demografie[wysig | wysig bron]

Finse volksdansers
Verspreiding van die Sweedse bevolking in Finland

Romeinse geskiedskrywers het na die bewoners van die Noordoos-Europese oerwoude as fenni verwys. Die gebied was steeds yl bevolk – historici beraam die fenni-bevolking op sowat 100 000, en hierdie syfer het net geleidelik gestyg tot 400 000 in die 17de eeu en omstreeks een miljoen teen die begin van die Russiese heerskappy in die vroeë 19de eeu.[32]

In die tweede helfte van die 20ste eeu het Finland daarenteen 'n vinnige bevolkingsgroei ervaar sodat die bevolking in 1950 die vier-miljoenkerf oorskry, en danksy die relatief hoë geboortesyfer het die Finse bevolking in 1991 reeds vyf miljoen beloop. In de vroeë 21ste eeu het die jaarlikse bevolkingsgroei na 0,3 persent afgeneem. Die totale bevolking het in 2024 5 626 414 beloop.[1]

In vergelyking met ander Europese lande word Finland se bevolking deur 'n relatief mono-etniese struktuur gekenmerk – naas inheemse etniese groepe (91 persent Finssprekende en 5,4 persent Sweedssprekende Finne, naas sowat 17 000 Sami of Samit) was die aandeel buitelanders in 2008 nog beperk tot minder as drie persent. Van die altesaam 143 256 buitelanders in laat 2008 was onder meer 26 909 Russiese, 22 604 Estlandse en 8 439 Sweedse burgers.[33]

Ekonomie[wysig | wysig bron]

Finland se "ekonomiese wonder"[wysig | wysig bron]

Die Fins-vervaardigde plesierboot MS Sea Diamond in Rhodos-hawe, Griekeland. Die skip is oorspronklik as MS Birka Princess vir die Ålandse redery Birka Line gebou en het in 2007 naby 'n Griekse eiland vergaan
Die huidige hoofkwartier van Nokia in Espoo naby Helsinki

Na die ekonomiese ontwikkeling van Finland in die 20ste eeu word dikwels as 'n "ekonomiese wonder" verwys.[34] Alhoewel die industrialisering reeds in die 19de eeu begin het (katoenspinnerye, papiermeule en ysterverwerking was in hierdie periode die belangrikste nywerhede wat veral in Tampere, die "Finse Manchester", gekonsentreer was), het Finland tot in die 20ste eeu een van die armste lande in Europa met 'n oorwegend agrariese bevolking gebly. Nog omstreeks 1950 het drie derdes van die Finne in landelike gebiede gewoon, terwyl die nywerheidsektor slegs sowat 'n kwart van alle werkgeleenthede verteenwoordig het en die maandelikse inkomste van werkers laer as die gemiddeld in Europa was.

Dit was juis die reparasies, wat Finland ná die Tweede Wêreldoorlog aan die Sowjetunie moes betaal, wat die aanleiding vir die eerste Finse ekonomiese wonder gegee het. Die land was destyds genoodsaak om sy nywerhede op 'n grootskaalse manier uit te brei en te herstruktureer om aan Moskou se eise te kan voldoen. Binne 'n relatief kort tydperk het die land sy nywerheidsektor gediversifiseer en sy afhanklikheid van die enigste beduidende uitvoerproduk – hout – aansienlik verminder. Die Finse bruto geografiese produk (BGP) het in die periode tussen 1950 en 1974 met gemiddeld vyf persent gegroei. In die 1980's het die tempo van groei selfs versnel tot jaarliks ses persent.

Binne twee dekades het Finland danksy sy groot uitvoere na die destydse Sowjetunie en die Europese Ekonomiese Gemeenskap van 'n landbouekonomie tot een van die mees gevorderde nywerheidslande in Europa ontwikkel. Een van Finland se belangrikste maatskappye, Nokia, is eksemplaries van die omvattende herstrukturering wat in die Finse ekonomie geïmplementeer is. Nokia is genoem na 'n klein dorpie naby Tampere waar die maatskappy oorspronklik sy hoofkwartier gehad het. Aanvanklik was Nokia niks meer as 'n gewone klein sakeonderneming wat byna honderd jaar lank in die tradisionele hout- en papierbedryf gewortel was nie. Eers danksy die samesmelting met 'n rubberfabriek in 1965 het Nokia sy produkportfolio begin uitbrei. In die volgende jare het Nokia 'n aantal bekende ondernemings uit die elektroniese bedryf – waaronder vervaardigers van kabels en televisietoestelle soos Salora en Luxor en die IT-afdeling van die Sweedse maatskappy Ericsson – oorgeneem en steeds meer kennis op hierdie gebied versamel. Papier en rubberskoene is steeds deur Nokia vervaardig, tog het die maatskappy ook begin om televisietoestelle, selfone en skyfies te ontwikkel en uiteindelik tot een van die beduidendste internasionale ondernemings in die elektroniese en inligtingstegnologiebedryf gegroei. Tussen 1998 en 2011 was dit selfs die wêreldmarkleier in die selfoonbedryf.[35]

Ander beduidende Finse maatskappye is die petrochemiese reus Neste Oy wat in 1948 gestig is en vandag as een van die leidende ontwikkelaars en vervaardigers van skoon brandstowwe bekend staan en 'n netwerk van moderne vulstasies in die Baltiese lande, Pole en Rusland opgebou het; Kone Oy, die derde grootste vervaardiger van hysbakke ter wêreld waarmee onder meer wolkekrabbers in Manhattan, Singapoer en Hongkong toegerus is; Valmet, een van die beduidendste papiervervaardigers ter wêreld wat in 1999 met Rauma tot die nuwe maatskappy Metso saamgesmelt het; en Vaisala, wat meetinstrumente vir weerkundige doeleindes asook die meting van radioaktiwiteit en osoonkonsentrasies vervaardig. Sedert die eerste ysbrekers in die 19de eeu in die hawestad Turku ontwikkel is, het ook skeepsbou tot een van die sleutelbedrywe van die Finse ekonomie gegroei. Meer as die helfte van alle ysbrekers wat wêreldwyd van stapel loop word in Finland ontwerp. Daarnaas word ook luukse plesierbote, spesiale skepe vir siviele en militêre doeleindes, jagte en diesel-enjins in Finland vervaardig.

Land- en bosbou[wysig | wysig bron]

Houtoes in Pirkanmaa

Die landbousektor was nog tot in die 1950's die belangrikste bron van inkomste vir die ekonomies aktiewe bevolking. As gevolg van landhervormings was die gemiddelde oppervlakte van plase relatief klein, tog het die verkoop van bosgebiede en werkgeleenthede in die bosbou 'n bykomende inkomste aan Finse boere verskaf.[36] Die landbousektor speel nog steeds 'n beduidende rol in die Finse ekonomie en samelewing – saam met verwante nywerhede bied hierdie bedryf sowat 300 000 werksgeleenthede en het in 2006 2,6 persent tot Finland se bruto geografiese produk bygedra.[37][38]

Die Finse landbousektor floreer in 'n klimatiese konteks wat met 'n kort groeiperiode, onreëlmatige reënval en suur moerasgrond allesbehalwe gunstige omstandighede vir intensiewe boerdery skep. Die landbouoppervlakte is dan ook beperk tot 2,2 miljoen hektaar of 6,5 persent van Finland se totale oppervlakte. Die Finse graangebiede in die suidelike en westelike kusstreke is die mees noordelike ter wêreld – hier word veral gars, hawer en koring verbou en daarnaas ook varke geteel. Die graanopbrengs per hektaar is laer as in Sentraal-Europa. Die kwik daal dikwels enkele dae ná die oestyd vir die eerste keer benede vriespunt.

Boere in Sentraal- en Oos-Finland spits hulle veral op beesteelt toe; suiwelprodukte verteenwoordig meer as 40 persent van die totale landbouproduksie. Lapland asook dele van Nordösterbotten en Kainuu is tradisionele rendierteeltgebiede. Finland se rendiertelers beskik altesaam oor meer as 200 000 diere.[39] In teenstelling met Swede en Noorweë is rendierteelt in Finland geen voorreg vir die inheemse Sami-minderheid nie, sodat hierdie beroep ook vir die meerderheidsbevolking toeganklik is.

Met die Finse toetreding tot die Europese Unie (EU) het die Finse landbousektor ingrypende veranderings ondergaan. Die nasionale mark vir landbouprodukte was voorheen danksy 'n proteksionistiese beleid beskerm teen invoere. Ná 1995 het die pryse vir produsente skielik met meer as 'n derde gedaal. Die Gemeenskaplike Landboubeleid van die EU maak nogtans voorsiening vir die bewaring van die landbousektor in alle Europese geweste en finansiële steun vir gebiede wat as gevolg van strukturele en natuurlike omstandighede benadeel is. Finse boere trek sodoende voordeel uit die EU se praktyk van subsidiëring, terwyl die plaaslike landbousektor 'n merkwaardige konsentrasieproses ondergaan: Die aantal boerderye, wat in die 1990's nog sowat 100 000 beloop het, het verminder tot byna 80 000 in 2000 en 65 802 in 2008. Die gemiddelde oppervlakte (15 hektaar in die 1990's) het toegeneem tot 28 hektaar in 2000 en 35 hektaar in 2008.[40]

Houtverwerkingsaanlegte bied sowel werksgeleenthede asook 'n bron van inkomste vir boseienaars – 58 persent van die Finse bosgebiede is in privaat besit, en een uit elke vyf Finse gesinne beskik oor bosgrond. Jaarliks word sowat 60 miljoen kubieke meter hout gekap, tog maak die Finse houtbedryf op volhoubare wyse gebruik van inheemse houtbronne. Nogtans bly die kap van bome in Noord-Finse oerwoude omstrede.[41]

Krisisjare[wysig | wysig bron]

'n Papiermeul van Stora Enso in Oulu (Uleåborg)

In die 1980's het Finland 'n enorme ekonomiese insinking beleef nadat die land sy uitvoermarkte in Oos-Europa verloor het en tegelykertyd ook die binnelandse vraag ineengestort het. Hoë rentekoerse en 'n geweldige publieke skuldlas het die krisis verskerp. Die werkloosheidsyfer het van drie tot meer as twintig persent gestyg en was saam met dié van Spanje die hoogste in Europa.

Die Finse ekonomie het eers ná drie krisisjare in 1992 geleidelik begin herstel, en teen die middel van die negentigerjare het selfs 'n groot opswaai ingetree wat dikwels as die tweede ekonomiese wonder in Finland beskryf word. Veral die devaluasie van die Finse markka het 'n gunstige invloed op die uitvoersektor uitgeoefen – tussen 1993 en 1995 het die uitvoere met jaarliks 13 persent gestyg en sodoende ook die nywerheidsproduksie gestimuleer. Die staatsektor is met effektiewe besuinigingsmaatreëls gestabiliseer, terwyl die Finse staat met die privatisering van staatsbeheerde ondernemings 'n inkomste van twintig miljard markka verdien het. Die beduidendste openbare ondernemings, wat vanaf 1994 geleidelik geprivatiseer is, was die Finse Telekom (TELE); die Finse spoorwegmaatskappy VR; Rautaruukki, die tweede grootste staalvervaardiger in Skandinawië; die chemiese reus Kemira; en die energieverskaffer Imatran Voima.

Die konsolidasieproses in die staatssektor was reeds in 1996 afgesluit, en die inflasiekoers was vanaf 1994 enkele jare lank net omstreeks een persent. Finland het aan alle voorwaardes vir die invoering van die Europese geldeenheid Euro voldoen. Sowel verbruikers asook ondernemings het voordeel uit die omskakeling na die Euro getrek – voedselpryse is aansienlik verlaag sodat die besteebare inkomste van Finne aan die toeneem was en die aanleiding tot verdere ekonomiese groei gegee het. Die winste van ondernemings het in hierdie periode sterk gestyg.

In 2015 was Finland opnuut besig om op 'n ekonomiese krisis af te stuur nadat sy ekonomie in die derde kwartaal die slegste gevaar het in die Eurosone en met 0,6 persent gekrimp het.[42] Werkloosheid het toegeneem van 6,2 persent vroeg in 2008 tot 9,5 persent vroeg in 2016.

Die land se ekonomiese moeilikhede het voortgespruit uit 'n sterk dalende vraag na Finse goedere in Rusland, 'n verlaagde internasionale mededingendheid weens hoë arbeidskoste, en die agteruitgang van Nokia, Finland se vroeëre nywerheidsreus. Naas Nokia kon ook die Finse papierbedryf nie meer die uitdaging bemeester wat 'n nuwe generasie slimfone en e-boeklesers gebied het nie – die vervanging van gedrukte media deur internetdienste, digitale koerantuitgawes en e-boeke.[43] Daarnaas het die Finse staatsuitgawes, wat persentasiegewys onder die hoogstes in Europa gereken word, sorgwekkende vlakke bereik.

Politiek[wysig | wysig bron]

Finland se parlement in Helsinki
Die huidige president Alexander Stubb
Die huidige eerste minister Petteri Orpo

Staatshoofde van Finland sedert Oktober 1918:

Ander bekende (politieke) persoonlikhede

Finse politieke partye

  • KESK (Sentrumparty; gematig regs)
  • SDP (Sosiaal-demokrate)
  • LKP (Liberale Volksparty; liberaal)
  • KD (Christen-demokrate)
  • SFP (Sweedse Volksparty; gematig regs, party vir die Sweedse minderheid)
  • KOK (Nasionale Koalisieparty; sentraal-regs)
  • VAS (Linkse Volksparty; links-sosialisties)
  • IKL ([1932–1944] Patriotiese Beweging; fascisties)
  • ML ([1906–1965] Agrariese Liga; gematig regs; vanaf 1965 = Sentrumparty)
  • SKDL ([1944–1991] Volksdemokratiese Party; links-sosialisties/kommunisties)

Boukuns[wysig | wysig bron]

Romaanse boukuns[wysig | wysig bron]

Romaanse veldsteenkerk in Hammarland, Åland

Die suidweste van Finland is eers vanaf die middel van die 12de eeu gekersten. Henrik, biskop van Uppsala in Swede, het in 1156 tydens 'n sendingreis die martelaardood gesterf en is in die voorganger van die huidige kerk te Nousiainen begrawe. Afgesien van 'n sendingsbisdom is die eerste bisdom van Finland eers in 1276 in Turku (Åbo) gestig.

Die wêreldlike en sakrale houtgeboue uit die Romaanse periode het nie bewaar gebly nie. Die steengeboue uit hierdie tydperk, waaronder 125 middeleeuse steenkerke, is merendeels van veldstene gebou en vanweë hul eenvoudige binneruimtes sonder versierings moeilik om te dateer. Die voorganger van Turku se huidige domkerk is in die eerste helfte van die 13de eeu as houtkerk opgerig.

Die sakrale boukuns van Åland, waaronder die veldsteensaal van Hammarland (laat 14de eeu) en die steensakristie in Finström uit die tweede helfte van die 13de eeu, wat deel uitmaak van 'n houtkerk, word eweneens by die Romaanse stylperiode gereken.[44]

Sport[wysig | wysig bron]

Finland se nasionale yshokkiespan word as een van die bestes wêreldwyd geag. Die span het al vier wêreldbekertoernooie (in 1995, 2011, 2019 en 2022) en een Olimpiese goue medalje gewen (in 2022).[45][46]
Die Finse atleet Paavo Nurmi steek die Olimpiese Somerspele 1952 se Olimpiese vlam in Helsinki aan

Verskeie sportsoorte is gewild in Finland. Pesäpallo, die Finse ekwivalent van die Amerikaanse bofbal, is Finland se nasionale sportsoort,[47][48] hoewel die gewildste sport in terme van toeskouers yshokkie is.[49] Ander gewilde sportsoorte sluit in atletiek, heg-en-steg-ski, skansspring, sokker, vlugbal en basketbal.[50] Sokker is die mees uitgeoefende spansport volgens aantal deelnemers in die land.[51][52] Die Finse nasionale basketbalspan het groot openbare aandag ontvang.[53]

In terme van verowerde medaljes en goue medaljes per inwoners is Finland die bespresterende land in die Olimpiese geskiedenis.[54] Finland het tydens die Olimpiese Somerspele 1908 vir die eerste keer op sy eie deelgeneem. Tydens die Olimpiese Somerspele 1908 het die oorspronklike "Vlieënde Fin" Hannes Kolehmainen drie goue medaljes gewen. Gedurende die 1920's en 1930's het Finse langafstandlopers die Olimpiese Spele oorheers, en Paavo Nurmi het altesaam nege Olimpiese goue medaljes gewen en tussen 1921 en 1931 22 amptelike wêreldrekords opgestel. Na Nurmi word dikwels as die grootste Finse sportlui en een van die grootste atlete van alle tye verwys. Die Olimpiese Somerspele 1952 is in Helsinki aangebied.

Die spiesgooi-item het aan Finland nege Olimpiese goue medaljes, vyf wêreldbekertitels, vyf Europese kampioenskaptitels en 24 wêreldrekords besorg. Finland het ook 'n noemenswaardige geskiedenis wat kunsskaats betref. Finse skaatsers het agt wêreldbekertoernooie en 13 juniorwêreldbekertoernooie in gesinchroniseerde skaats gewen.

Finse deelnemers het aansienlike sukses behaal in motorsport. In die Wêreldtydrenkampioenskap het Finland agt wêreldkampioene opgelewer, meer as enige ander land.[55] In Formule Een het Finland die meeste wêreldbekertoernooie per inwoners gewen, met Keke Rosberg, Mika Häkkinen en Kimi Räikkönen wat al die titel gewen het.[56]

Van die gewildste ontspanningsporte en aktiwiteite sluit in Nordiese stap, naelloop, fietsry en ski. Vloerbal is die gewildste jeug- en werkpleksport.[57][58]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. 1,0 1,1 1,2 (en) "Finland". Central Intelligence Agency. Besoek op 8 Mei 2024.
  2. (en) "Surface water and surface water change". OESO. Besoek op 8 Mei 2024.
  3. (en) "Arabic became the third largest foreign-language group". Statistiek Finland. 29 Maart 2017. Besoek op 8 Mei 2024.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 (en) "Finland". Internasionale Monetêre Fonds. April 2024. Besoek op 8 Mei 2024.
  5. (en) "Human Development Report 2023/2024" (PDF). United Nations Development Programme. 13 Maart 2024. Besoek op 8 Mei 2024.
  6. (en) "Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey". Eurostat. Besoek op 8 Mei 2024.
  7. (en) Stonehouse, Dr. Bernhard (red.): Philips' Illustrated Atlas of the World. Londen: Guild Publishing 1985, bl. 39
  8. 8,0 8,1 8,2 (fi) "Suomalais-Ugrilainen Seura". Sgr.fi. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 Julie 2004. Besoek op 8 Julie 2004.
  9. 9,0 9,1 (fi) "Archived copy". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Desember 2022. Besoek op 26 Desember 2022.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  10. (fi) Petri Kallio (1998). Suomi(ttavia etymologioita). {{cite book}}: |work= ignored (hulp)
  11. (de) Ulrich Quack: Finnland. Keulen: Dumont 1997, bl. 19
  12. (en) Leslie Li (16 April 1989). "A Land of a Thousand Lakes". The New York Times. Besoek op 8 Mei 2024.
  13. (en) Statistieke van Finland
  14. (fi) "Suomen Järvet". Finse Departement van Omgewingsake. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 September 2007. Besoek op 30 September 2007.
  15. (en) M. Raatikainen en E. Kuusisto: The Number and Surface Area of the Lakes in Finland. In: Terra, volume 102, nommer 2, bl. 97–110
  16. (fi) Haggren, Georg; Halinen, Petri; Lavento, Mika; Raninen, Sami; Wessman, Anna (2015). Muinaisuutemme jäljet. Helsinki: Gaudeamus. p. 109. ISBN 978-952-495-363-4.
  17. (en) eläinpääase; karhunpäänuija. finna.fi. Besoek op 8 Mei 2024.
  18. (de) "Chronologie der Einführung des Gregorianischen Kalenders". Kalenderlexikon. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 Desember 2017. Besoek op 1 Desember 2017.
  19. (en) Aura Korppi-Tommola (2012). Blanca Rodríguez-Ruiz, Ruth Rubio-Marín (red.). A Long Tradition of Equality: Women’s Suffrage in Finland. pp. 47–60, 51–52. ISBN 978-90-04-22425-4. {{cite book}}: |work= ignored (hulp)
  20. (en) Jad Adams (2014). Women and the Vote. A World History. Oxford: Oxford University Press. p. 437. ISBN 978-0-19-870684-7.
  21. (fi) "Kansantalous". Statistiek Finland. Besoek op 8 Mei 2024.
  22. (de) "Ukraine-Krieg: Treten Schweden und Finnland in die Nato ein?". ZDF. 11 Mei 2022. Besoek op 8 Mei 2024.
  23. (en) "Ukraine War: Finland to decide on Nato membership in weeks says PM Marin". BBC. 13 April 2022. Besoek op 8 Mei 2024.
  24. (en) Robbie Gramer (22 April 2022). "'Thanks, Putin': Finnish and Swedish Lawmakers Aim for NATO Membership". Foreign Policy. Besoek op 8 Mei 2024.
  25. (en) Joshua Askew (29 April 2022). "NATO chief says Finland and Sweden could join 'quickly' as both warm to membership". Euronews. Besoek op 8 Mei 2024.
  26. (en) "Finland's leaders call for NATO membership 'without delay'". AP NEWS. 12 Mei 2022. Besoek op 8 Mei 2024.
  27. (en) "President Niinistö after the NATO decision: A new era is opening – the result will be a protected Finland that is part of a stable, strong and responsible Nordic region". President van die Republiek Finland. 15 Mei 2022. Besoek op 8 Mei 2024.
  28. (de) "Finnland und Schweden geben Anträge auf NATO-Beitritt ab". Tagesschau. 18 Mei 2022. Besoek op 8 Mei 2024.
  29. (en) "Finland joins NATO as 31st Ally". NAVO. 4 April 2023. Besoek op 8 Mei 2024.
  30. (de) Ronald D. Gerste (30 Mei 2023). "Unabhängigkeit von Schweden – Alter Schwede". Die Zeit. Besoek op 8 Mei 2024.
  31. (de) Linda Koponen (28 Februarie 2024). "Gewinnt die Nato nach Schwedens Beitritt die alleinige Kontrolle über die Ostsee? Es ist kompliziert – eine Analyse in Karten". Neue Zürcher Zeitung. Besoek op 8 Mei 2024.
  32. (de) Quack (1997), bl. 19
  33. (en) Statistics Finland – Foreigners in Finland
  34. (de) Quack (1997), bl. 41
  35. (en) BBC News, 27 April 2012: Samsung overtakes Nokia in mobile phone shipments. Besoek op 19 November 2014
  36. (de) Hier ist Finnland. Helsinki: Otava 1999, bl. 90
  37. (de) Der Fischer Weltalmanach 2009. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2008, bl. 174
  38. (en) "Agriculture". Finse Departement van Landbou. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 Julie 2012. Besoek op 30 Julie 2012.
  39. (fi) "Porotalous osana yhteiskuntaa". Navorsingsinstituut vir wildteelt en vissery. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 29 Junie 2007. Besoek op 29 Junie 2007.
  40. (en) Statistics Finland
  41. (fi) Greenpeace Finland
  42. (en) www.telegraph.co.uk: Finland emerges as the 'new sick man of Europe' as euro's worst performing economy, 13 November 2015. Besoek op 22 November 2015
  43. (en) BBC News, 29 Februarie 2016: Finland: The sick man of Europe? Besoek op 1 Maart 2016
  44. (en) Rolf Toman: Romanik. Architektur • Skulptur • Malerei. h.f. ullman/Tandem 2007, bl. 253
  45. (fi) "Finland claims first-ever hockey gold at Beijing Olympics". Yle. 20 Februarie 2022. Besoek op 8 Mei 2024.
  46. (en) Simon Smale (20 Februarie 2022). "Finland wins historic Winter Olympics ice hockey gold medal after beating ROC team 2–1 in Beijing final". Australian Broadcasting Corporation. Besoek op 8 Mei 2024.
  47. (fi) "Introduction to the game". Pesäpalloliitto. Besoek op 8 Mei 2024.
  48. (fi) "Pesäpallo otti sata vuotta sitten syntyaskelia". Yle. 14 November 2020. Besoek op 8 Mei 2024.
  49. (fi) "Leijonien MM-finaalista historian katsotuin jääkiekko-ottelu Suomessa!". MTV. 23 Mei 2016. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Mei 2016. Besoek op 23 Mei 2016.
  50. (fi) "Valta vaihtui urheilussa: Suomalaiset arvostavat nyt enemmän futista kuin jääkiekkoa". HS. 27 Februarie 2014. Besoek op 18 Mei 2016.
  51. (fi) "Jalkapallo nousi arvostetuimmaksi urheilulajiksi". Yle. Besoek op 8 Mei 2024.
  52. (fi) "Jalkapallolla eniten harrastajia – se lyö lätkän, hiihto on alamäessä". Länsiväyl. Besoek op 8 Mei 2024.
  53. (en) "Fan power! Finn power! The tournament "begins" on a winning note for Dettman's team". FIBA.com. 31 Augustus 2014. Besoek op 8 Mei 2024.
  54. (en) "Olympic Medals per Capita". medalspercapita.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 Julie 2017. Besoek op 30 Julie 2017.
  55. (en) Nell Lewis (13 September 2018). "Why Finland loves rally". CNN. Besoek op 8 Mei 2024.
  56. (en) Andrew Benson (10 Maart 2008). "Why are Finnish drivers so good?". The Guardian. Besoek op 8 Mei 2024.
  57. (en) "'Finnish Sports' in Finland". Stuart Allt Web Design. Besoek op 8 Mei 2024.
  58. (en) "IFF". IFF.

Bronnelys[wysig | wysig bron]

Algemeen

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]