Jannie Hofmeyr

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Hierdie artikel handel oor die geleerde en politikus. Vir die artikel oor die Kaapse staatsman, sien Onze Jan Hofmeyr.
Jan Hendrik Hofmeyr
Jannie Hofmeyr

Administrateur van Transvaal
Ampstermyn
1924 – 1929

Minister van Finansies en Onderwys
Ampstermyn
1939 – 1948
Ampstermyn
1939 – 1948

Adjunkpremier
Ampstermyn
1943 – 1948

Persoonlike besonderhede
Geboorte 20 Maart 1894
Kaapstad
Sterfte 3 Desember 1948 (op 54)
Politieke party Suid-Afrikaanse Party
Verenigde Party
Religie Baptisme

Jan Frederik Hendrik (Jannie) Hofmeyr (Kaapstad, 20 Maart 1894Pretoria, 3 Desember 1948) was 'n Suid-Afrikaanse geleerde en politikus. Hoewel hy beskou is as te verlig vir sy tyd, was die algemene opvatting dat genl. Jan Smuts hom uitgesoek het om hom op te volg as leier van die Verenigde Party.

Hofmeyr was 'n buitengewone begaafde student en gradueer met 'n M.A. op die ouderdom van 17 jaar. Sy lewe lank het hy poste beklee wat gewoonlik vereenselwig word met 'n veel ouer persoon: hy word prinsipaal van die Suid-Afrikaanse Skool van Myne en Tegnologie in Johannesburg op 25, wat onder sy leiding in 1922 die Universiteit van die Witwatersrand geword het. Op 30 is hy aangestel as administrateur van Transvaal en op 39 was hy 'n kabinetsminister. Op 'n ongelooflike jong ouderdom het hy, met die nominale samewerking van die oud- Vrystaatse president F.W. Reitz, Het leven van Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan) in 1913 geskryf.

Toe Hofmeyr in 1919 prinsipaal van die latere Universiteit van die Witwatersrand word, het hy 'n lewenslange band gesmee, want hoewel sy wortels in die Kaap was, was die optrede van die volwasse lewe hoofsaaklik gesentreer om Transvaal. Toe hy die universiteit in 1924 verlaat, was dit om administrateur van Transvaal te word. Sy vyf jaar lange ampstermyn het hom op 'n blink loopbaan in die Unie-Volksraad voorberei. Hofmeyr was vise-kanselier van Wits van 1926 tot 1930 en kanselier van 1938 tot en met sy dood. Hy het ook inspraak in die universiteit se lot gehad as minister van onderwys van 1933 tot 1938 en weer van 1939 tot 1948.

Sedert 1933 het hy weldra in die meeste kabinetsposte waargeneem en was hoogs veelsydig sowel as bekwaam. As redenaar in die Parlement het hy geen gelyke gehad nie. Hy het die vermoë gehad om die swakhede in sy teenstander se argument uit te lig en hulle te verpletter sonder kwaadwilligheid. Hy was boonop geheel en al tweetalig en het as minister gesorg dat hy al die feite het sodat hy 'n formidabele figuur was om te probeer opponeer. Hy het ook oor 'n buitengewone geheue en ondernemingsgees beskik.

Hofmeyr se voortydige dood kan deels toegeskryf word aan die swaar werklas wat genl. Smuts aan hom toevertrou het. Smuts het weliswaar gehelp om die oorlog in Europa te wen, maar tuis het hy nie net die verkiesing verloor nie, maar ook die beste en mees waarskynlike kandidaat om sy nalatenskap te laat voortleef. Suid-Afrika het een van die helderste liberale stemme in sy politiek verloor.

Herkoms en kinderjare[wysig | wysig bron]

Jannie Hofmeyr was die jongste van die twee seuns van Andries Brink Hofmeyr (26 Julie 185117 Maart 1897), wat vier dogters uit sy huwelik met Clara Gertruida Margarteha Rossouw (23 Desember 185023 Maart 1884) op 6 Oktober 1874 in Kaapstad gehad het, en sy tweede vrou, Deborah Catherina Beyers (5 Desember 186327 Julie 1959), met wie hy op 13 Desember 1887 getroud is.

Deborah Beyers was 'n niggie van genl. C.F. Beyers. Hoewel Jannie Hofmeyr by sy doop die tweede naam Frederik gekry het, het hy dit nooit gebruik nie en het hy sy lewe lank net as J.H. Hofmeyr bekendgestaan. Sy vader, 'n sagsinnige, ingetoë man wat voor Jannie se derde verjaardag oorlede is, was die sakebestuurder van die koerant Ons Land, die sekretaris van die Afrikanerbond en 'n neef van Onze Jan Hofmeyr omdat hy die seun van 'n jonger broer, Andries Brink Hofmeyr (1820–1870), van Onze Jan se vader was. Jannie Hofmeyr was dus nie 'n broerskind van Onze Jan, soos algemeen beweer word nie, maar 'n seun van sy neef.

Deborah Beyers het uit 'n bekende ou Stellenbosse familie gestam; self was sy 'n reguit, heerssugtige, bekrompe en ontembare mens, en altyd, wat haar begaafde, jongste seun betref het, oormatig beskermend. Met haar sterk persoonlikheid het 'n regstreekse, oorweldigende invloed op haar delikate en knap seun se opvoeding en die vorming van sy karakter uitgeoefen. As gevolg van 'n geneesheer se voorspelling — toe Jannie Hofmeyr drie jaar oud was — dat hy óf 'n genie sou word óf jonk sou sterf, het sy moeder 'n neurotiese vrees ontwikkel dat hy voortydig sou sterf en dit het haar oordrewe besorg oor sy gesondheid gemaak. Sy het Jannie se huislike lewe tot sy dood oorheers en sodoende doeltreffend gekeer dat hy ooit sou trou; later in sy lewe was sy blykbaar wel ten gunste van 'n huwelik, maar slegs as sy keuse van 'n huweliksmaat haar goedkeuring sou wegdra. Haar invloed het ook ingewerk op sy hele openbare loopbaan. As intens godsdienstige vrou het sy heel moontlik bygedra tot sy geloof dat as hy slegs met alle mag alles doen wat sy hand vind om te doen, God op sy tyd alle dinge aan hom sou skenk. Hierdie opvatting het ten grondslag gelê van die politieke besluiteloosheid wat eers so kenmerkend van sy loopbaan was en dit ten slotte geskend het. Jannie Hofmeyr is ook geïnhibeer deur sy nabyheid aan die indrukwekkende gestalte van genl. J.C. Smuts, wat hom terselfdertyd geïntrigeer en gefassineer het en aan wie hy eindelik volledige trou toegesweer het.

Jannie Hofmeyr is in die Groote Kerk gedoop, maar hy ontvang sy godsdienstige onderrig in die Baptistekerk en gevolglik in Engels. Sy moeder het haar tot die Baptiste gewend toe die predikant van die Groote Kerk haar tydens jaar seun se vroeë en ernstige siekte nie die praktiese hulp gebied het wat sy verwag het nie. Tydens sy latere lewe het hulle gewoonlik Presbiteriaanse dienste bygewoon. Jannie Hofmeyr is nooit aangeneem nie, maar die Christelike godsdiens, in sy Protestantse en aanvanklik fundamentalistiese vorm, het lewenslank 'n wesentlike en blywende invloed op hom uitgeoefen; baie van sy politieke beskouings het uit sy sterk godsdienstige oortuigings voortgekom.

Skool en universiteit[wysig | wysig bron]

Die J.H. Hofmeyr-gedenksaal en -biblioteek is deur oudleerders van SACS opgerig ter ere van Jannie Hofmeyr op die skool se nuwe perseel in Nuweland nadat dit uit die stadskom verhuis het. In die saal se voorportaal is 'n groot marmerblad met 'n borsbeeld van Hofmeyr daarop waarin die nege belangrikste datums van sy lewe in Afrikaans weergegee word, onder meer sy matrikulasie in 1907.

Jannie Hofmeyr se buitengewone onderrig het ’n groot rol in sy vorming gespeel. Hy was byna agt jaar toe hy op 24 Januarie 1902 vir die eerste maal skool toe gaan, maar toe hy eers daar was, het sy fenomenale vordering die vroeëre aanduidings bevestig dat sy intelligensie aan die geniale grens. Hy is vroeg in 1902 aan die South African College School (SACS) ingeskryf, waar die onderrigtaal Engels was, en matrikuleer in 1906 in die ouderdom van 12 jaar eerste in sy skool en derde in die Kaapkolonie. Engels was ook die taal van die Baptistekerk, wat die gesin met raad en daad ondersteun het vandat Jannie drie jaar oud was. Gevolglik het hy, ook as volwassene, sy moedertaal tuis en onder Afrikanervriende gepraat, maar na buite hoofsaaklik Engels.

Drie jaar nadat hy gematrikuleer het, het hy die B.A.-graad met onderskeiding aan die Suid-Afrikaans Kollege (voorloper van die Universiteit van Kaapstad) verwerf, waar hy studeer het met 'n spesiale beurs van die Kollegeraad, en die universiteit se goue penning vir Letterkunde asook SACS se Rhodes-beurs verower. Daar is toe wyslik besluit om hom agter te hou en hy gaan eers in 1913 na Oxford. Sommige waarnemers meen daar is toe reeds 'n mate van skade aangerig; die feit dat hy klasse saam met seuns moes volg wat van vier tot vyf jaar ouer as hy was, het Hofmeyr baie eensaam laat word. Sy gebrek aan 'n normale jeug verklaar waarom hy as volwassene so 'n kinderlike genot uit die strandkampe vir seuns kon put, asook die lewenslange vriendskappe wat hy met doodgewone mans deur die Balliol Boys' Club gesluit het.

Voor sy vertrek na Oxford het hy in 1910 die B.A.-graad in die Natuurwetenskappe en in 1911 die M.A. in Klassieke Tale met onderskeiding verwerf. Hy was teen dié tyd 'n leier in die Christen-Studentevereniging en in die debatsvereniging, waar sy ingehoue republikanisme en sterk ondersteuning van die regte van albei blanke volksgroepe duidelik na vore gekom het. Sy lewenslange maar eienaardige voorliefde vir krieket, wat hy eintlik nie te goed gespeel het nie, het toe reeds lank bestaan.

In 1912 het Jannie Hofmeyr The life of Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan) geskryf nadat hy 'n opdrag aanvaar het van 'n komitee onder voorsitterskap van sen. F.S. Malan om teen R20 per maand die lewensgeskiedenis van Onze Jan Hofmeyr in Engels te boek te stel. Dit het hy gedoen in samewerking met oudpres. F.W. Reitz, destyds president van die Unie-senaat, wat grotendeels in raadgewende hoedanigheid pleks van as medeskrywer opgetree het. Dié boek, wat in 1913 in Kaapstad verskyn, is omvangryk, deeglik en feitelik akkuraat, maar word ook as “oppervlakkig” beskryf, blykbaar ’n gevolg van die skrywer se jeugdige ouderdom. Hy het self dié groot biografiese studie van 730 bladsye in Nederlandse as Het leven van Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan) vertaal voor hy na Oxford vertrek het.

Oxford[wysig | wysig bron]

Die fasade van Balliol College aan Broad Street, Oxford.

Van Kaapstad het hy in die geselskap van sy moeder op 20 September 1913 na Balliol College aan die Universiteit van Oxford vertrek, waar hy 'n uitsonderlike akademiese loopbaan gehad het en 'n dubbele onderskeiding verwerf in die klassieke (1914) en in literae humaniores (1916). Daar is opgemerk dat, hoewel hy nie baie oorspronklik is nie, sy uitsonderlike vermoë om feite te begryp, te onthou en te orden, 'n voortreflike administrateur van hom sou maak. Hoewel hy die hoë Anglikanisme nie begryp het nie en hy nooit heeltemal op sy gemak gevoel het tussen seuns uit die Britse privaat skole nie – wie se grootse selfvertroue alles wat Afrikaner is in hom laat uitkom het – het Hofmeyr bekendheid in die Oxford Union verwerf en geluk sowel as 'n beter begrip van die Britte in die Balliol Boys' Club gevind. Hy het 'n republikein gebly, maar het begin om die ideaal van 'n Gemenebes te ondersteun. Daarom was hy ontstel deur die strydlustigheid van genl. J.B.M. Hertzog se Nasionale Party. Oxford het hom 'n breë klassieke agtergrond gegee en terselfdertyd dit sy diepe Suid-Afrikaanse patriotisme versterk. In later jare het hy 'n eregenoot van sy kollege, Balliol, geword. Sy kollega in die VP sir Patrick Duncan het aan dieselfde kollege gestudeer.

Slim Jannie se beste vriende op skool en kollege in Kaapstad was T.J. Haarhoff en H.P. Cruse,wat albei later professor geword het. Aan Oxford was hy goed bevriend met C.K.J. Underhill en A.E. King, albei 'n vrygesel en laasgenoemde 'n spoorwegbeampte. Hy was baie gelukkig in Oxford en sy biograaf, Alan Paton, skryf in dié opsig: "Sy moeder, sy land, Oxford – dit was die drie groot liefdes van sy lewe." Al het die Eerste Wêreldoorlog nadelig op die universiteitsprogramme ingewerk, kon die klasse aan Oxford voortgaan.

Akademikus[wysig | wysig bron]

Jannie Hofmeyer en sy skoolvriend T.J. Haarhoff het Two studies in ancient imperialism geskryf (1921).

Jannie Hofmeyr het in 1916 na Suid-Afrika teruggekeer en aanvaar 'n betrekking as dosent in klassieke tale aan die South African College. Dieselfde jaar het hy die J.B. Ebden-prys verower met 'n opstel (wat later gepubliseer is) oor History and control of national debts with special reference to their liquidation (Kaapstad, 1918). In Desember 1916 is hy aangestel as professor in klassieke tale aan die South African School of Mines and Technology, Johannesburg. Die meeste mense was verras toe Hofmeyr die prinsipaalskap in 1919 aangebied word. Nadat hy die amp aanvaar het, het dit spoedig geblyk dat, hoewel hy uitsonderlik bekwaam was om die administrasie te behartig, sy jeug en enge opvoeding dit vir hom onmoontlik gemaak het om gesonde betrekkings met sy personeel en studente aan te knoop.

Ten spyte van al sy verantwoordelikhede en probleme het hy tog ook in dié jare The Republican movement and the problem of the British Empire (in die South African Quarterly van Desember 1919), waarin hy 'n Suid-Afrikaanse republiek in bondgenootskap met die Verenigde Koninkryk bepleit; en, in 1921 saam met prof. T.J. Haarhoff 'n pamflet, Two studies in ancient imperialism wat, hoewel bondig, een van die mees deurtastende ontledings is van die latere Romeinse Ryk.

Op 1 Maart 1922 het die inrigting die Universiteit van die Witwatersrand geword, maar Hofmeyr se preutse hantering van 'n netelige kwessie waarby sy anatomieprofessor, E.P. Stibbe, betrokke was, het 'n lelike konfrontasie tussen die raad en die senaat uitgeloop. 'n Moeilike situasie is op 1 Maart 1924 beëindig toe genl. Smuts vir Hofmeyr as administrateur van Transvaal aanstel.

Administrateur[wysig | wysig bron]

Hofmeyr was 'n besonder suksesvolle administrateur. Hy het sy amp behou toe genl. Hertzog se Pakt-regering in 1924 aan die bewind kom en met die nuwe premier se morele ondersteuning het hy die krisis te bowe gekom wat ontstaan het toe hy H.S. Scott as direkteur van onderwys aanstel word. Talle provinsiale dienste is uitgebrei en verbeter en Hofmeyr het met sy bekwaamheid die Nasionaliste se teësinnige bewondering in die Provinsiale Raad afgedwing, selfs terwyl sy talryke toesprake voor sake-, wetenskaplike en kultuurorganisasies mense met 'n liberale gesindheid hul hoop op hom laat vestig het. Hy is in Februarie 1926 verkies tot vise-kanselier van die Universiteit van die Witwatersrand en in 1927 word hy president van die Suid-Afrikaanse Genootskap ter Bevordering van die Wetenskap. Hy beklee ook die amp van voorsitter van die Klassieke Vereniging van Suid-Afrika van 1927 to '29 en weer in 1934, en was ook adjunk-voorsitter van die Klassieke Vereniging van Groot-Brittanje in daardie jaar.

Toetrede tot die politiek[wysig | wysig bron]

Aan die einde van die vyfjaartermyn het albei die vernaamste politieke partye, die NP en die SAP, Hofmeyr probeer werf, maar sonder welslae, aangesien hy toe reeds besig was om 'n nuwe politieke verbintenis te weeg te bring. Talle mense het die vurige hoop gekoester dat die skeuring wat in 1912 ontstaan het, oorbrug sou word; ander, meer gesofistikeerde mense het gesteurd geraak oor wat hulle as sy besluiteloosheid beskou het, terwyl nóg Hertzog nóg Smuts ernstig aandag aan die saak geskenk het, hoewel Smuts aanvaar het dat Hofmeyr eindelik tog by die Suid-Afrikaanse Party sou aansluit. Hierin het Smuts gelyk gehad en kort nadat Hofmeyr in Julie 1929 'n ere-D.Sc. van die Universiteit van Kaapstad aanvaar het, het hy Johannesburg-Noord in 'n tussenverkiesing verower. Die Johannesburgse baanbreker Lourens Geldenhuys het die kiesafdeling tydens die verkiesing van 1929 met net een stem bo die Arbeidersparty vir die Suid-Afrikaanse Party gewen. Geldenhuys sterf op 31 Augustus 1929 en Hofmeyr wen die setel in die tussenverkiesing op 23 Oktober 1929 teen dieselfde kandidaat van die Arbeidersparty met 'n meerderheid van 305.

In hierdie stadium van sy loopbaan het Hofmeyr nog algehele rasseskeiding moreel regverdigbaar geag, maar hy het getwyfel aan die uitvoerbaarheid daarvan. Hy het die hereniging van die twee hoofpartye beskou as noodsaaklike voorbereiding op die gepoogde oplossing van die eintlike probleem van Suid-Afrika, naamlik om die toekoms van die Europese beskawing in die land te verseker. Hy het sy standpunte sowel eksplisiet – in toesprake en in sy inleiding tot Coming of age: studies in South African citizenship and politics, wat hy en andere in 1930 in Kaapstad publiseer het – as implisiet in sy geskiedkundige werk South Africa (Londen, 1931) – bekendgemaak. Gedurende die ingewikkelde gebeurtenisse en versigtige onderhandelings wat tot die koalisie van die Nasionale en die Suid-Afrikaanse Party in Februarie 1933 gelei het, was Hofmeyr, saam met Louis Esselen, Patrick Duncan en Deneys Reitz, een van Smuts se hoofraadgewers.

Tydens die verkiesing van 1933, wat die stigting van die Verenigde Party uit die Nasionale Party en die Suid-Afrikaanse Party voorafgegaan het en waarin die twee partye saamgewerk het, wen Hofmeyr Johannesburg-Noord onbestrede. In die 1938-verkiesing vergroot hy meerderheid, dié keer teen A.W. Swartz van die Gesuiwerde Nasionale Party, tot 3 334. In 1943, weer teen 'n (Herenigde) N.P.-kandidaat, vaar hy selfs beter met 'n meerderheid van 4 046 en in die laaste verkiesing voor sy dood, dié van 26 Mei 1948, waarin sy Verenigde Party verslaan is en hy dus sy kabinetspos verloor het, sak sy meerderheid terug tot 3 281. In die tussenverkiesing wat sy dood te weeg gebring het, stel die NP nie weer 'n kandidaat nie en wen P.B. Bekker die setel gemaklik vir die Verenigde Party met 'n meerderheid van 4 946.

Genl. Hertzog het Hofmeyr in die koalisie-regering aangestel as minister van onderwys, van binnelandse sake en van volksgesondheid. Hofmeyr het weer bewys van sy besondere aanleg vir administrasie gelewer, maar hy het ook moontlik 'n gebrek aan skeppingskrag geopenbaar deurdat hy, pleks van self veranderings invoer, dit aan sy departementshoofde oorgelaat het om vernuwings voor te stel. Hoewel hy 'n belangrike rol in die smeltersbeweging gespeel het, was hy deur sy opvattings oor rasseverhoudinge teen 1935 al 'n bron van verleentheid vir die Verenigde Party, wat deur D.F. Malan se Gesuiwerde Nasionale Party uitgebuit is, en met besondere welslae op die konserwatiewe platteland. Hertzog het hom nogtans in die kabinet behou en hom selfs toegelaat om teen die wetsontwerp op Naturelleverteenwoordiging te praat en te stem, 'n wetsontwerp waardeur bevoegde Kaaplandse swart mans van die gemeenskaplike kieserslys verwyder is en wat hulle drie Blanke verteenwoordigers en 'n aparte kieserslys gegee.

Hofmeyr het op 6 April 1936 een van die belangrikste toesprake van sy loopbaan gemaak; daarin het hy betoog dat die wetsontwerp in beginsel verkeerd is, en dat dit uit vrees spruit en boonop gevaarlik is vir sover dit impliseer dat die verskillende groepe in Suid-Afrika uiteenlopende eerder as gemeenskaplike belange het. Hofmeyr het sowel blanke heerskappy as rassegelykheid verwerp en die eiesoortige ontwikkeling van die swart mense in hul eie gebiede, asook die ekonomiese vooruitgang van dié wat in die stede woon, bepleit. Dit, het hy gemeen, sou veiliger as onderdrukking wees, hoewel geen beleid die voortbestaan van die blankes kon waarborg nie. Nóg die liberale nóg die konserwatiewe wit mense was tevrede met sy houding, maar die waardering wat deur die Indiërs getoon is vir die geringe toegewings wat Hofmeyr vir hulle verkry het in die Wysigingswet op Grondbesit deur Asiate, het daartoe gelei dat hy tydens die tweede helfte van 1936 'n welwillendheidstoer na Indië lei.

In November 1936 is sy portefeulje van binnelandse Sake deur dié van mynwese en arbeid vervang. Hoewel Hofmeyr bevrees was vir onbeheerde swart migrasie na die stede en gevolglik die Naturellewysigingswet van 1937 aanvaar het, het sy toenemende liberalisme, veral ten opsigte van die Asiatekwessie, sy posisie in die kabinet ál moeiliker gemaak. Tog het hy in die kabinet gebly omdat hy gemeen het dat hy meer vir die liberale saak binne die regering kon doen as in die opposisie. Tydens die laaste gedeelte van die dertigerjare, toe Adolf Hitler 'n ál groter bedreiging ingehou het en die parlementêre demokrasie in Suid-Afrika aan kritiek onderhewig gestel is, het Hofmeyr die demokratiese gebruik verdedig en die wesenlike eenheid van die land beklemtoon. Nadat hy Johannesburg-Noord in die algemene verkiesing van 1938 met gemak behou, bedank hy in September uit die kabinet aangesien hy A.P.J. Fourie se aanstelling in die Senaat “as lid wat spesiaal bevoegd was om namens die Bantoe te praat”, as 'n verkragting van die grondwet beskou het. Hofmeyr het geglo die nuwe verteenwoordiger het nie oor een van die vereistes beskik nie. Hy is trouens net as senator aangestel omdat hy sy kiesafdeling in die algemene verkiesing teen 'n NP-kandidaat verloor het. Sommige mense het hom lof toegeswaai vir sy optrede, maar ander sien daarin die resultaat van 'n kenmerkende neiging om beuselagtighede as beginselsake te beskou. Sy optrede en die menings wat hy in twee belangrike artikels in Forum uiteensit, naamlik Faith, fear and politics (26 September 1938) en My conception of liberalism (17 Oktober 1938), het mense opnuut laat gis oor 'n moontlike liberale party; dit het egter spoedig geblyk duidelik dat hy, pleks vanself ’n party te stig, verkies het om te wag totdat een werklik bestaan het. Hy het geglo dat dit wel tot stand sou kom as gevolg van die toenemende liberalisme wat hy onder die jong stedelike wit mense bespeur het.

In November 1938 het hy kanselier van die Universiteit van die Witwatersrand geword en in Maart van die volgende jaar het hy by geleentheid van sy inhuldiging een van sy grootste redes gehou, waarin hy die vryheid van meningsuiting, demokrasie en die mens se reg om te ontwikkel, verdedig het. Die aggressiewe en eksklusiewe Afrikanersentimente waaraan drie maande tevore by die hoeksteenlegging van die Voortrekkermonument uiting gegee is, het hom verontrus, want hy het gevoel dat die Afrikaner – wat gegrief gevoel het oor sy minderwaardige posisie – te sterk gereageer het. As gevolg van sy energieke verset teen die Wet op Asiate (Grond en Handel in Transvaal) van 1939 het Hofmeyr uit die koukus van die Verenigde Party bedank, maar hy het in die Volksraad as 'n onafhanklike ondersteuner van die Verenigde Party gebly. Die naderende oorlog het dit ongeleë gemaak om 'n nuwe party te stig, maar hy is ook beïnvloed deur sy eie bedeesdheid, belemmerde ontwikkeling en huiwerigheid om Smuts teen te gaan.

Tweede Wêreldoorlog[wysig | wysig bron]

In die krisis wat ontstaan het uit die vraag of Suid-Afrika aan die Tweede Wêreldoorlog moes deelneem, het Hofmeyr vir genl. Smuts geheel en al ondersteun en is hy gevolglik as minister van finansies en van onderwys aangestel. Tydens die oorlog en daarna het hy ontsaglik hard gewerk en sy groot administratiewe aanleg so goed aangewend dat hy 'n aansienlike gedeelte van die land se oorlogspoging besiel het, met uitsondering van militêre en buitelandse sake, en hierbenewens het hy in albei sy ministeriële hoedanighede baie vir die onderwys en ontwikkeling van swart, bruin en Indiëmense gedoen. Sy eerste begroting, wat hy op 28 Februarie 1940 voorlê het, was die eerste ná 10 jaar waarop daar geen amendement voorgestel is nie. 'n Aanvullende begroting later in die jaar het nog £33 000 000 vir die voortsetting van die oorlog gevra, wat 'n totaal beteken het van £128 000 000 vir die jaar, waarvan £74 000 000 vir militêre uitgawes bestem was. Alle belastings is verhoog, maar daar was geen ernstige kritiek nie. Belastings, lenings en uitgawes is deur die begroting van 1941-'42 verder verhoog; veral die nuwe belasting op die wins op grondverkope en die handelswinsheffing was ongewild.

In 1941 het Hofmeyr vir die eerste maal die gevolge van ooreising begin voel, maar hy het bly voortwerk sonder om homself te ontsien. Teen 1942-‘43 het sy finansiële beleid volgehoue teenkanting binne sowel as buite die parlement gewek het hy die bynaam “Jan Taks” gekry. Daar is aangevoer dat sy begrotings bloot ondernemings vir die invordering van belasting was, wat die ekonomie geen vorm of rigting gegee het nie; en daar is beweer dat sy buitensporige belasting, veral die gehate oorwinsbelasting, die toekomstige ontwikkeling van die nywerheid verlam het; en voorts is daar gesê dat die staatskuld 'n ondraaglike las vir die nageslag sou word, hoewel Hofmeyr nooit meer as 50 persent van die militêre uitgawes deur middel van lenings gedek het nie.

Latere ontwikkelings het Hofmeyr se verontagsaming van sy kritici geregverdig; op dié tydstip egter het sy onkreukbaarheid, skynbare koppigheid en afsydige, meerwaardige houding sy kritici egter verbitterd gemaak. Die begroting van 1943 was so drasties as moontlik in 'n land wat nie in sy oorlogspoging verenig is nie: alle belasting, regstreeks en onregstreeks, is met bykans £164 000 000 verhoog; die militêre uitgawes het £96 000 000 beloop, waarvan die helfte uit inkomste verkry is. Die opposisie was van mening dat hy die myne nie swaar genoeg belas het nie, en beweer dat hy 'n werktuig van die Kamer van Mynwese was, terwyl toonaangewende persone in die nywerheid hom as hul aktiewe vyand beskou het. In werklikheid het hy soveel moontlik van die myne geneem sonder om ernstige skade aan te rig, maar 1943 was waarskynlik die jaar waarin sy gewildheid in die Verenigde Party begin afneem het. Hofmeyr se teenkanting teen sekere aspekte van die Wetsontwerp op Handel en Grondokkupasie van 1943 sou ook nie dien om hierdie neiging te keer nie. Sy beginselvastheid het dit vir hom onmoontlik gemaak om die talryke netelige kwessies in die Suid-Afrikaanse politiek te ontwyk; nogtans het hy maklik daarin geslaag om Johannesburg-Noord in die algemene verkiesing van Julie 1943 te behou.

In Desember daardie het hy die sewende sitting van die Verteenwoordigende Naturelleraad in Pretoria geopen en gesê dat hy nooit die beleid aanvaar het waarvolgens die swart mense in hul eie rigting moes ontwikkel indien dit bloot 'n dekmantel sou wees om hulle op wat belanghebbende wit mense as hul plek beskou, te hou nie. Swart mense moes self toegelaat word om te besluit watter aspekte van hul eie kultuur bewaar behoort te bly.

Die begroting van 1944 sorg in 'n mate vir groter bestaansbeveiliging vir alle rasse en ook vir klein verhogings in die swart mynwerkers se belaglik lae lone. Bestaansbeveiliging oor die algemeen kry sowat £1 000 000; militêre uitgawes £102 500 000. Hofmeyr het daarin geslaag om getuienis aan te voer wat kritiek op die oorwinsbelasting weerlê het. Al was hy reeds oorlaai met werk, het Hofmeyr tydens die oorlog namens kollegas waargeneem wat siek of uit Pretoria afwesig was, en hy het derhalwe dikwels as waarnemende eerste minister opgetree wanneer genl. Smuts in die buiteland was. In September 1944 het hy egter self 'n kort besoek aan Egipte en Italië gebring om die troepe te sien en ook iets van die oorlogspoging waartoe hy so baie bygedra het.

Met die begroting van 1945 het die oorgang van oorlog tot vrede begin; die totale uitgawe het £189 000 000 beloop, waarvan £106 500 000 vir niemilitêre doeleindes was. Belasting het so hoog gebly en die kritiek so fel as ooit. Die Nasionaliste was verontrus oor die beoogde besteding van nog £255 000 aan swart onderwys; dit, asook Hofmeyr se hele Wet op die Finansiering van Naturelle-onderwys – wat vir die eerste maal in die geskiedenis van Suid-Afrika vir swart onderwys uit die algemene inkomste voorsiening gemaak het – is ook deur die Verenigde Party se verteenwoordigers van plattelandse setels gekritiseer.

Ná die Wêreldoorlog[wysig | wysig bron]

In Oktober 1945 het Hofmeyr na Engeland gegaan om van Oxford die graad D.C.L. te ontvang, en ook om as lid van die Geheime Raad ingesweer, deur die koning ontvang en deur kabinetsministers onthaal te word. Sy rede voor die Empire Parliamentary Association oor South Africa today is voor die einde van dié jaar deur die vereniging gepubliseer. Hy het ook die Verenigde Volke se Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasies (Unesco) toegespreek, waarvan hy adjunk-president was. Die volgende jaar het hy genoot van Balliol en ere-Bencher van Gray's Inn geword. Maar in Suid-Afrika het die Verenigde Party te midde van die na-oorlogse reaksie eers stemme en toe setels in tussenverkiesings verloor. Dit het gelyk of die party se meerderheid by die volgende algemene verkiesing sou krimp en, met stygende lewensduurte, woningnood en vertraging met demobilisasie het Hofmeyr se ongewilde finansiële beleidsrigtings baie skuld hiervoor gekry.

Die begroting van 1946 het sy kritici verder opgewek. Belasting is verminder, maar die gehate oorwinsbelasting is behou, terwyl uitgawes – waarvan 'n groot gedeelte aan pensioene, volkswelsyn, gesondheid, wetenskaplike navorsing en swart onderwys toegesê is – die bedrag van £188 000 000, die hoogste tot dusver, beloop het. Vier vyfdes van sy ministeriële salaris is in die Deo-Gratia-fonds gestort, wat hy in Desember 1945 vir swart onderwys gestig het. Hofmeyr het, ná 'n sielestryd die Wet op Asiategrondbesit en Indiërverteenwoordiging van 1946 aanvaar, wat minstens beperkte regte aan die Indiërs verleen het. Dit was tydens 'n debat oor hierdie wetsontwerp dat Hofmeyr sy noodlotswangere verklaring gedoen het: “Ek neem standpunt in ten gunste van die uiteindelike opheffing van die kleurslagboom in ons Grondwet,” 'n verklaring wat die Nasionaliste nóg hom nóg die Verenigde Party ooit sou laat vergeet. Teen die middel van 1946 het Hofmeyr aan 'n ernstige nieraandoening gely en die gevolge van ooreising gevoel; hy was in die tydperk van 1941 tot ‘45 verantwoordelik vir 112 van die 264 wetsontwerpe wat die parlement aangeneem het. Baie sakelui wou die oorwinsbelasting en die handelswinsheffing dadelik opgehef hê en hulle wou ook hê N.C. Havenga moes terugkeer as leier van 'n sentrale party, ontslae van sowel Malan as Hofmeyr op die twee vleuels.

Hofmeyr se liberale reputasie was vir die Verenigde Party egter 'n veel ernstiger nadeel. Tot die algemene verkiesing, en veral ná omstreeks September 1947, is sy opvattings skerp deur sy politieke teenstanders aangeval. Hulle het soms gebruik gemaak van oordrywing wat sy politieke aansien binne die konserwatiewe geledere van sy eie party benadeel het. Terselfdertyd het sy teenstanders opreg geglo dat dit die ondergang van die land sou beteken as daar ooit uitvoering gegee sou word aan die oortuigings van 'n man wat verklaar het dat swart mense en Indiërs uiteindelik deur hul eie mense in die Volksraad verteenwoordig sou word. Namate die verkiesingsjaar 1948 genader het, is daar ál meer aandag aan hierdie argumente geskenk, want die kiesers het begin onrustig raak oor die verloop van wêreldsake. Hofmeyr self het in 'n ongerymde posisie verkeer: sy strenge beginselvastheid het dit vir hom bykans onmoontlik gemaak om homself te verdedig. Die ambisie en selfvertroue van sy vroeëre jare was aan die kwyn; hy het nie meer begeer om Smuts op te volg nie, maar dit het hom seergemaak dat so baie lede van die Verenigde Party ook nie wou hê dat hy moes nie. Belastings is in die begroting van 1947 verminder en sommige van die mees verfoeides is opgehef, onder meer die oorwinsbelasting.

In Oktober 1947 het Hofmeyr 'n belangrike rol in die onderhandelings gespeel wat tot die lening van £80 000 000 aan die Verenigde Koninkryk gelei het. Teen dié tyd was sy geneeshere baie besorg oor sy gesondheid en op 15 Januarie 1948 is hy losgemaak van die portefeulje van finansies, terwyl hy onderwys behou, Mynwese bygekry het en amptelik tot adjunk-premier benoem is, 'n aanstelling wat Smuts se vooruitsigte moontlik onherstelbaar kon beskadig. Hofmeyr het 'n opmerking gemaak dat “apartheid” ('n benaming wat sedert omstreeks dié tyd aan die Nasionale Party se amptelike beleid van afsonderlike ontwikkeling gegee is), as dit ooit uitgevoer sou word, 'n afgestompte wit staat omring deur swart tot gevolg sou hê. Pogings is aangewend om hom op hierdie grondslag en op ander maniere te verdedig, maar die Verenigde Party het in wanorde verkeer en Hofmeyr het die middelpunt van hierdie wanorde gevorm. Nogtans was die Nasionale Party-oorwinning van 26 Mei 1948, hoewel naelskraap, vir almal – met inbegrip die oorwinnaars – 'n verrassing.

Toe die verbitterde wedersydse verwyte bedaar, was dit duidelik dat Hofmeyr nog die ietwat teësinnige vertroue van die Verenigde Party geniet het, maar self was hy net so onbeslis as ooit oor die stigting van 'n liberale party. Die vae aard van sy opvattings het aan die lig gekom in 'n reeks artikels wat hy tydens Oktober en November 1948 in die Johannesburgse dagblad The Star gepubliseer het. Hy het die uiterstes van onderdrukking of gelykheid verwerp en 'n blanke, Christelike voogdyskap oor swart mense bepleit, ’n voogdyskap in die belang van die bevoogde en nie van die trustee nie. Hy het die vraag gestel: “Wat sal gebeur wanneer die bevoogde grootword?”, maar het nie 'n antwoord hierop gegee nie. Sy vroeëre verklarings het egter genoeg implikasies bevat om sy teenstanders in staat te stel om self die mees benadelende antwoorde daarop te verskaf en wat tot die nederlaag van die Verenigde Party by die stembus gelei het. Daar bestaan egter geen aanduidings dat Hofmeyr iets daarmee te doen gehad het dat Smuts 'n geleentheid versuim het – as daar ooit so 'n geleentheid was – om met Havenga tot 'n ooreenkoms te geraak en die nuwe Malan-regering op dié wyse uit te lig nie. Afgesien van gematigde kritiek op die begroting en 'n skerp aanval op apartheid, wat volgens Hofmeyr onmoontlik was, terwyl 'n gemeenskaplike samelewing slegs uiters moeilik sou wees, het hy verder weinig deelgeneem aan die eerste sitting van die nuwe parlement. Die betekenisvolheid van die neerlaag, waarvan hy terdeë bewus was, het hom blykbaar ontmoedig, terwyl sy gesondheid vinnig aan die kwyn was.

Liberale opvattings[wysig | wysig bron]

Jannie Hofmeyr en sy moeder, Deborah, op die trap van die Parlementsgebou in Kaapstad in 1938, die jaar waarin hy die kiesafdeling Johannesburg-Noord met 'n meerderheid van 3 334 gewen het. Sy ma het sy lewe lank by hom ingewoon en hom versorg. Hy was tot sy dood 'n vrygesel.

Hofmeyr het onwrikbaar by sy (verligte) beginsels gestaan en byvoorbeeld in 1936 teen Hertzog se Wet op Naturelleverteenwoordiging gestem toe kollegas, onder wie Smuts, bereid was om die eerste minister te ondersteun. Die Parlement en kabinet is danksy sy beginselvaste standpunt toegelaat om na goeddunke te stem, maar in 1938 bedank hy uit die kabinet toe Hertzog minister A.P.J. Fourie in die Senaat aanstel wat nie 'n setel in die Unie-Volksraad kon kry nie, as een van die spesiale benoemdes vir hulle "vertroudheid met die redelike behoeftes en wense van die gekleurde mense van Suid-Afrika". Hofmeyr het geglo die nuwe verteenwoordiger het nie oor een van die vereistes beskik nie. Hy is terselfdertyd uit sy party se koukus geskop. Dit is ook 'n ope geheim dat sy opvattings oor die Indiërkwessie hom meer as een keer in stryd met Smuts gebring het. Met betrekking tot die senatorskap het hy standpunt ingeneem vir goeie en eerlike regering, maar in die kleurvraagstuk het hy gehou by sy beginsel van nierassige regering in die beste tradisie van Kaapse liberalisme. Oor of hy later sover sou gaan om hom by die Liberale Party (wat in 1953 uit die Verenigde Party ontstaan het) te skaar, kan net bespiegel word, maar in breë trekke was hy iemand wat die liberalisme voorgestaan het, veral ten opsigte van die erkenning van mense se menswaardigheid ongeag hul ras. Dit was na baie mense se mening sy sterk punt, maar vir baie van sy parygenote wat dit juis 'n swakheid: hulle was nie bereid om so ver te gaan nie en ná die verkiesing van 1948 het baie hom vir sy oortuigings verkwalik wat hulle gevoel het bygedra het tot die VP se nederlaag. Reeds voor die verkiesing het hy die skuld gekry vir sir De Villiers Graaff se nederlaag in die tussenverkiesing in Hottentots-Holland op 15 Januarie 1947 toe hy sy liberale standpunte uitgelig het tydens 'n toespraak en dit, na baie se mening, tot 'n oorwinning deur die Nasionale Party se H.J. van Aarde met 637 stemme gelei het. Tydens die verkiesing was Hottentots-Holland dan ook die enigste kiesafdeling wat die VP by die NP kon afneem toe Graaff wen met 'n meerderheid van 571, weer teen Van Aarde.

Nadraai van 1948-verkiesing[wysig | wysig bron]

Tydens die moeilike tyd na die 1948-verkiesing het sy Christelike geloof hom deurgedra soos so dikwels in die verlede. Hy was 'n baie aktiewe lid van die Christen-Studentevereniging en vir die laaste nege jaar van sy lewe voorsitter van die Suid-Afrikaanse Nasionale Raad van die Christelike Vereniging vir Jongmanne (Y.M.C.A. in Engels). Dit was vir hom 'n riem onder die hart om te dink sommige van die standpunte wat hy ingeneem het, sou dalk Christelike jongmanne kon begeester om bemoedig.

Skryfwerk en eerbewyse[wysig | wysig bron]

Hofmeyr sou, as hy nie so 'n bedrywige lewe gelei het nie, waarskynlik heelwat meer werke geskryf het. In 1918 laat sien hy History and control of national debts die lig, in 1929 The open horizon en in 1931 South Africa as deel van die Modern World Series.

Selfs dié wat nie sy politieke opvattings gedeel het nie, was dit eens dat hy vurig patrioties was, uiters geniaal en buitengewoon ondernemend. Eregrade is aan hom toegeken deur die Universiteit van Kaapstad, Witwatersrand en Oxford. Alan Paton het in 1964 'n biografie oor hom geskryf, Hofmeyr.

  • The Life of Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan) (1913)
  • History and Control of National Debts (1918)
  • Studies in Ancient Imperialism (1921)
  • Coming of Age (1930)
  • South Africa (1931)
  • The Open Horizon (1939)

Sy dood[wysig | wysig bron]

Hofmeyr het in die nag van 26 op 27 November 1948 'n hartaanval gekry en sterf 'n week later op 3 Desember, amper ses maande nadat die Nasionale Party die bewind oorgeneem het met hulle slagspreuk van apartheid. Hy is op 5 Desember, toevallig die VP se 14de verjaardag, begrawe vanuit die NG kerk in Bosmanstraat, Pretoria, en in die Nuwe Begraafplaas ter aarde bestel. Sy begrafnisstoet was twee myl lank en langs die strate het na raming altesaam sowat 10 000 rouklaers gestaan. Genl. Smuts het sowel by sy graf as die vorige aand hulde betoon aan Hofmeyr toe hy tydens 'n landswye radio-uitsending gesê het: "Hier was die wonderkind van Suid-Afrika, met 'n rekord wat in Suid-Afrika geen gelyke ken nie en wie se ster aan die einde nog aan die opkom was... Hy het gesterf, maar sy diens en die verhewe gees waarin hy getrag het om die land en sy medemens van alle rasse te dien, is vir ons blywende besittings. Dit is 'n ryker en beter land danksy sy diens, en sy boodskap sal nie vergeet word nie." Sy moeder het hom langer as 10 jaar oorleef.

Waardering[wysig | wysig bron]

Hofmeyr, wie se bydrae tot Suid-Afrika se oorlogspogings slegs deur dié van Smuts self oortref is, was 'n administrateur sonder gelyke, 'n onvermoeide werker, 'n briljante en edele mens, maar hy kon, met die oog op sy eie aard en dié van die Suid-Afrikaanse politiek, nie groot wees nie. Die merendeel van sy wit landgenote het hom met onbegrip, onrustigheid en soms met haat betrag; die liberale minderheid weer met gemengde gevoelens van verafgoding en ergernis. Toonaangewende gekleurdes het hom dalk bewonder, maar hulle kon nie begryp hoe moeilik sy posisie was nie. Aangesien hy hardnekkig aan die idee vasgeklem het dat hy meer goed binne as buite die Verenigde Party kon doen, kon hy nooit daarin slaag om die probleem op te los hoe om aan die party getrou te bly sonder om sy beginsels te kompromitteer nie.

Bronne[wysig | wysig bron]

  • (af) (en) Hofmeyr, W. Lou(w); Hofmeyr, Nico J.; Hofmeyr, S.M.; Hofmeyr, George S.; Hofmeyr, Johannes W. (samestellers). 1987. Die Hofmeyrs: 'n Familiegeskiedenis. Lynnwoodrif en Bloemfontein: Die Samestellers.
  • Potgieter, D.J. (red.) 1972. Standard Encyclopaedia of Southern Africa. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou).
  • Schoeman, B.M. 1977. Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910–1976. Pretoria: Aktuele Publikasies.
  • Tom MacDonald: Jan Hofmeyr, Heir to Smuts. A biography. London, Hurst & Blackett, 1943
  • Alan Paton: Hofmeyr. Oxford, 1964. [Abridged version: South African tragedy. The life and times of Jan Hofmeyr (New York, 1965)]
  • J.P. Cope: Jan H. Hofmeyr. South Africa. London, 1931. (2nd rev. edition: London, Benn, 1952)
Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan: