Wallis

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Wales (Engels)
Cymru (Wallies)
Wallis
Vlag van Wallis Wapen van Wallis
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Cymru am byth
(Wallies vir: "Wallis vir altyd")
Volkslied: Hen Wlad Fy Nhadau
(Wallies vir: "Land van my vaders")
Ligging van Wallis
Hoofstad Cardiff (Caerdydd)

55°57′N 3°11′W

Grootste stad Cardiff (Caerdydd)
Amptelike tale Engels en Wallies
Regering Unitêre parlementêre
grondwetlike monargie
Elizabeth II
Carwyn Jones
Onafhanklikheid
Vorming
• Vereniging by
Gruffydd ap Llywelyn
• Statuut van Rhuddlan
Unie met Engeland
• Devolusie



1057
3 Maart 1284
1535
31 Julie 1998
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
20 779 km2  (3de (VK))
8 022 myl2
Bevolking
 - 2011-sensus
 - Digtheid
 
3 036 456[1]
148 / km2
381 / myl2
BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2006-skatting

$85,4 miljard (3de (VK))
$30 546 (3de (VK))

Geldeenheid Pond sterling (£) (GBP)
Tydsone
 - Somertyd
GMT (UTC±0)
BST (UTC+1)
Internet-TLD .uk, .gb
Skakelkode +44
Beskermheilige: Sint David (Dewi Sant)
Nasionale blom: Prei, Affodil

Wallis (Engels: Wales, Wallies: Cymru) is een van die vier deelstate van die Verenigde Koninkryk. Dit lê in die suid-weste van Groot-Brittanje en word deur die Engelse graafskappe (counties) Cheshire, Shropshire, Herefordshire en Gloucestershire in die ooste, die Kanaal van Bristol in die suide, die Sint-Joris-Kanaal (St. George's Channel) in die suide en die Ierse See in die weste en noorde begrens.

Die bergspits van Snowdon, die hoogste berg van Wallis

Soms word na Wallis ook as die Vorstedom van Wallies (Engels: Principality of Wales, Wallies: Tywysogaeth Cymru) verwys, alhoewel die Prins van Wallis nie by die regering van Wallies betrokke is nie en hierdie naam nie deur alle bewoners van Wallis goedgekeur word nie.

Wallis het nooit as 'n soewereine staat bestaan nie, en die Walliese deelkoninkryke is in 1282 deur Engeland geannekseer, nadat die Engelse koning Edward I in die Slag van Cilmeri 'n oorwinning oor die Walliese monarg Llywelyn II behaal het. Die Walliese Reg is egter in sommige plekke tot by die nuwe wetgewing oor regsake in Wallis (Laws in Wales Acts) in die jare 1535 tot 1542 behou.

Cardiff, die grootste stad van Wallis, fungeer sedert 1955 as sy hoofstad, terwyl die Prins van Wallis 'n amptelike residensie in Caernarfon het. Die plaaslike parlement, die Nasionale Vergadering van Wallis, is in 1999 ná 'n referendum gevorm. Sy bevoegdhede is in 2007 volgens die Wet oor die Regering van Wallis uitgebrei.

Etimologie[wysig]

Die naam Wallis is afgelei van die Germaanse woord walha, wat "vreemdeling" of "buitelander" beteken. Met die Romanisering van die Keltiese bewoners van Gallië het die woord 'n nuwe betekenis gekry en voortaan na Romaansse volke verwys. Hierdie betekenis word nog steeds in name soos Wale en Wallonië (in België), Walagye (in Roemenië) en die einding -wall in Cornwall bewaar.

Die Walliese naam vir Wallis is Cymru, wat in Oud-Wallies na die bewoners van die landelike gebiede verwys het. Volgens Middeleeuse legendes is dit afgelei van die oorspronklike koning van Cymru, Camber, die seun van Brutus, die eerste koning van Brittanje. Die naam Cymru is nou verwant met plekname in Noord-Engeland soos Cumberland en Cumbria.

Geografie[wysig]

Die Brecon Beacons-bergreeks

Wallis lê op 'n skiereiland in die sentrale weste van Groot-Brittanje en beslaan 'n oppervlak van 20 779 vierkante kilometer. Dit is sowat 274 kilometer lank en 97 kilometer wyd. Wales het 'n kuslyn van meer as 1 200 kilometer en sluit 'n aantal eilande in, waarvan Anglesey in die noordweste die grootste is.

Die mees digbevolkte gebiede lê in Suid-Wallis, met die stede Cardiff, Swansea en Newport. Hierdie gebied is ook die nywerheidsentrum van Wallis.

Die meeste van Wallis se verskillende landskapsvorme is bergagtige gebiede, veral in die noordelike en sentrale gedeeltes. Die bergreekse is tydens die laaste ystydperk gevorm, met die Snowdon (Wallies: Yr Wyddfa) in Snowdonië as die hoogste bergspits (1 085 meter). Die Brecon Beacons lê in die suide, terwyl die Kambriese Berge (Engels: Cambrian Mountains) in die hartland van Wallis verrys. Die aarde se vroegste geologiese tydperk in die Paleosoïkum, die Kambrium, is na die Kambriese bergreeks vernoem.

Die huidige grens tussen Wallis en Engeland is grotendeels in die 16de eeu willekeurig vasgelê en volg hoofsaaklik die Middeleeuse feodale grenslyne. Die grenslyn skei Knighton van sy spoorwegstasie, sny Church Stoke van die res van Wallis af en loop dwarsdeur die dorp Llanymynech.

Die Sewe Wonders van Wallis is 'n tradisionele lys van sewe geografiese en kulturele bakens in Wallis: Snowdon (die hoogste berg), die klokke van Gresford met hulle kenmerkende gelui in die Middeleeuse Allerheilige-kerk, die Llangollen-brug (wat in 1347 oor die Deerivier opgerig is), die Bron van Sint Winefride ('n pelgrimsoord naby Holywell in Flintshire), die Toring van Wrexham ('n 16de eeuse toring van die Sint Giles-kerk in Wrexham), die Venynbome van Overton (baie oue venynbome op die begraafplaas van St Mary's in Overton-on-Dee) en Pistyll Rhaeadr (met 75 meter die hoogste waterval in Wallis).

Geskiedenis[wysig]

Die Walliese koninkryke in die Middeleeue
Die kasteel Caernarfon is ná die verowering van Wallis in 1282 deur die Engelse koning Edward I opgerig

Die eerste menslike nedersetting in die huidige Wallis het teen die einde van die laaste ystydperk ontstaan. In die Romeinse tydperk was Wallis die tuisland van 'n aantal stamme, waarvan die Silures in die noordooste en die Ordovices in die sentrale en noord-westelike gebiede die belangrikste was. Die Romeine het tydens hulle heerskappy in Brittanje 'n lyn van forte opgerig, waarvan die mees westelike naby Maridunum (die huidige Carmarthen) ontstaan het, en goud in Dolaucothi in die huidige Carmarthenshire ontgin. Hulle het blykbar nog verder weswaarts voorgedring. Een van die bekendste Romeinse geboue is die vesting van Isca (die huidige Caerleon) met sy pragtige amfiteater. Tydens die 4de eeu het die Romeine die Christelike godsdiens in Wallis ingevoer.

Ná die ondergang van die Romeinse Ryk in Brittanje omtrent 410 is Wallis in 'n aantal koninkryke verdeel. Danksy die bergagtige topografie en die weerstand van die plaaslike bevolking het alle pogings van Angel-Saksiese stamme om Wallis te verower misluk. Die Angel-Saksiese koning Offa van Mercia het egter daarin geslaag om 'n Walliese gebied in die huidige Powys by sy ryk in te lyf. In sy opdrag is langs die grenslyn die sogenaamde Offa-wal opgerig.

Die oostelike gebiede, wat deur die Engelse setlaars verower is, het in Wallies bekendgestaan as die Lloegyr, die "Verlore Lande". In die huidige spelling Lloegr word dit as die Walliese naam vir Engeland gebruik. In die Angel-Saksiese dialekte is na die Walliesers as Walha (letterlik: "vreemdeling" of "buitelander") verwys. Die Walliesers het na hulleself tot in die 12de eeu as Brythoniaid (Britone) verwys, alhoewel die huidige terme Cymru en y Cymry al in 633 deur Aneirin oorlewer is.

As gevolg van die Normandiese verowering van Engeland is die Walliese onafhanklikheid geleidelik ondermyn. Edward I van Engeland het in 1282 'n oorwinning oor Llywelyn die Laaste, die laaste onafhanklike vors van Wallis, behaal. Edward het 'n aantal kastele soos Beaumaris, Caernarfon, Conwy en Harlech laat oprig om die Walliesers in bedwang te hou. Met die Wet oor die Regspraak in Wallis van 1535 is Wallis onder die heerskappy van Hendrik VIII van Engeland, 'n heerser met Walliese voorvaders, geannekseer. Die Wallis-en-Berwick-Wet van 1746 het bepaal dat alle Engelse wette outomaties ook in Wallis (en Berwick, 'n stad digby die Engels-Skotse grens) toegepas sou word, tensy deur die wet anders bepaal word.

Tydens die 20ste eeu het die Walliese nasionale bewussyn herleef. Plaid Cymru was die leidende organisasie in 'n onafhanklikheidsbeweging wat die selfregering van Wallis opgeëis het. Sedert 1955 word die term Engeland en Wallis vir alle gebiede gebruik, waar Engelse reg aangewend word. Terselfdertyd is Cardiff tot die hoofstad van Wallis verklaar. Uit vrees oor die moontlike uitwissing van die Walliese taal is in 1962 die Walliese Taalgenootskap gestig. In 1966 het Plaid Cymru daarin geslaag om die setel van die kiesafdeling Carmarthen te wen. Vir 'n kort tydperk was daar selfs geweldpleging deur Walliese nasionaliste van die Free Wales Army en Mudiad Amddiffyn Cymru (AMC - "Walliese Weerstandsbeweging"). Die Wallis-en-Berwick-Wet is in 1969 ten opsigte van Wallis herroep. 'n Wettelike definisie van Wallis is ingevoer en die grenslyn met Engeland afgebaken.

Die Walliesers het die voorgestelde skepping van 'n eie parlement in Wallies in 1979 eers met 'n oorweldigende meerderheid in 'n referendum afgekeur, maar het in 1997 uiteindelik ten gunste van 'n eie volksraad gestem. Die Nasionale Vergadering van Wallis, wat sedert 1999 bestaan, besluit veral oor en beheer die regering se begroting vir Wallis.

Demografie[wysig]

Swansea-baai en die stadsentrum van Swansea, die tweede grootste nedersetting in Wallis, soos gesien vanaf die bergpiek Kilvey Hill

Volgens die sensus van 2011 het die bevolking in dié jaar die rekordvlak van 3 063 456 bereik. Sowat 'n kwart van die inwoners is in ander dele van die Verenigde Koninkryk gebore. Die grootste deel van die bevolking is in die nywerheidsgebiede van Suid-Wallis saamgetrek waar ook die grootste nedersettings Cardiff, Swansea en Newport geleë is. 'n Ander digbevolkte streek is in die noordooste rondom Wrexham geleë.

Terwyl feitlik alle inwoners Engels magtig is, word Wallies of Cymraeg, 'n Keltiese taal, nog deur 'n halfmiljoen mense of 19 persent van die totale bevolking gepraat. Sy opvallendste kenmerk is die reëlmatige en volledig fonetiese spelling. Wallies is nou verwant aan Kornies en Bretons en word as een van die oudste lewende tale in Europa beskou. Sy huidige taalvorm het reeds in die 6de eeu n.C. ontwikkel.

Wallies geniet in Wallis gelyke status met Engels, soos verskans in die Walliese Taalwet van 1993, die Wet oor die Regering van Wallis van 1998, en die Wet oor die Nasionale Vergadering van Wallis (Amptelike Tale) van 2012. Openbare liggame word verplig om 'n Walliese taalskema voor te berei en te implementeer. Wallies is 'n verpligte skoolvak vir alle leerders in Wallis tot ouderdom 16, en Walliesmediumskole word steeds meer gewild.

Plaaslike rade gebruik Wallies net soos die Walliese Regering as ampstaal, en alle amptelike dokumente is in Engels en Wallies beskikbaar. Dieselfde geld vir plekname op straatborde en padtekens. Een televisiekanaal, S4C, saai sy programme in Wallies uit, net soos die openbare radiostasie BBC Radio Cymru. Alhoewel daar tans geen dagblad in Wallies uitgegee word nie, verskyn 'n nasionale weekblad net soos tydskrifte en maandelikse streekskoerante in Wallies.

Verwysings[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Wallis (kategorie)
  1. (en) 2011 UK censuses”. Office for National Statistics. URL besoek op 24 Augustus 2014.


Vlag van die Verenigde Koninkryk Verenigde Koninkryk Wapen van die Verenigde Koninkryk
Lande EngelandSkotlandWallisNoord-Ierland
Oorsese gebiede AnguillaBermudaBrits-Antarktiese GebiedBritse Indiese OseaangebiedBritse Maagde-eilandeFalkland-eilandeGibraltarKaaimanseilandeMontserratPitcairneilandeSint Helena, Ascension en Tristan da CunhaSuid-Georgië en die Suidelike SandwicheilandeTurks- en Caicos-eilande
Kroongebiede Eiland ManGuernseyJersey
Sowereine Militêre basisse Akrotiri en Dhekelië


Erica cinera0.jpg Keltiese gebiede in Europa Triple-Spiral-Symbol-filled.png

Bretagne | Ierland | Wallis | Cornwall | Man | Skotland