Noord-Ierland

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Northern Ireland (Engels)
Tuaisceart Éireann (Iers)
Norlin Airlanna (Ulster Scots)
Noord-Ierland
Vlag van Noord-Ierland Wapen van Noord-Ierland
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Dieu et mon droitb
(Frans vir: "God en my reg")
Volkslied: God Save the Queen (de jure)

Londonderry Air (de facto)
Ligging van Noord-Ierland
Hoofstad Belfast

54°36′N 5°55′W

Grootste stad Belfast
Amptelike tale Engels, Iers en Ulster Scots
Regering Unitêre parlementêre
grondwetlike monargie
Elizabeth II
Peter Robinson
Onafhanklikheid
Vorming
• Regering van Ierland-wet
• Grondwet
• Noord-Ierlad-wet
• Noord-Ierlad-wet


3 Mei 1921
18 Julie 1973
17 Julie 1974
19 November 1998
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
13 843 km2  (4de (VK))
5 345 myl2
Bevolking
 - 2014-skatting
 - 2011-sensus
 - Digtheid
 
1 841 245[1] (4de (VK))
1 810 836[2]
131 / km2
339 / myl2
BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2002-skatting

€37,33 miljard (4de (VK))
€19 603[3] (4de (VK))

Geldeenheid Pond sterlingc (£) (GBP)
Tydsone
 - Somertyd
GMT (UTC±0)
BST (UTC+1)
Internet-TLD .uk, .gbcd
Skakelkode +44 28ce
Beskermheilige: Sint Patrick (Naomh Pádraig)f
Nasionale blom: Shamrockf

a. Hierdie term is 'n neologisme, wat in die Skotse taal histories nooit gebruik is nie, maar in die ampstaal wél voorkom.
b. Soos Engeland en Wallis.
c. Soos die res van die Verenigde Koninkryk.
d. .co.ni, die Nicaraguaanse TLD, is ook gebruik.
e. +44 en 28 word by landlyne geskakel. Die skakelkode is 028 in die VK en 048 vanuit die Republiek van Ierland.
f. Soos die res van Ierland.

Noord-Ierland (Engels: Northern Ireland, Iers: Tuaisceart Éireann, Ulster Scots: Norlin Airlann) is een van die vier deelstate van die Verenigde Koninkryk. Dit lê in die noordooste van die eiland van Ierland, in die provinsie van Ulster, en beslaan ses graafskappe van die ou provinsie: Antrim, Londonderry, Tyrone, Fermanagh, Armagh en Down. Drie ander graafskappe van Ulster, Cavan, Donegal en Monaghan, maak deel uit van die Republiek van Ierland.

Noord-Ierland is die enigste deelstaat van die Verenigde Koninkryk wat 'n gemeenskaplike landgrens met 'n ander nasie (die Republiek van Ierland) het. Noord-Ierland is volgens die Wet van die Regering van Ierland in 1920 gestig en het net soos Skotland en Wallis oor sy eie regering beskik. Ná drie dekades van gewapende konflikte tussen Protestantse en Rooms-Katolieke groeperings is in 1998 met die Goeie Vrydag-ooreenkoms die basis vir Noord-Ierse selfregering geskep. Volgens hierdie ooreenkoms is daar op bepaalde gebiede samewerking met die Republiek van Ierland, waarvan Noord-Ierland in 1921 geskei is, terwyl ander politieke aangeleenthede deur die regering van die Verenigde Koninkryk gehanteer word, alhoewel die Ierse regering sy opinies in hierdie verband mag inbring en voorstelle kan maak.

Noord-Ierland se oppervlak van 14 139 vierkante kilometer is sowat 'n sesde van Ierland se totale oppervlak, met 'n bevolking van 1 810 863 volgens die sensus van 2011. Die hoofstad en grootste stad is Belfast.

Geografie[wysig]

Landskapsvorme[wysig]

Noord-Ierland se landskapsvorme getuig van die dik yslae wat die land in die laaste koueperiodes bedek het. Kenmerkend is sogenaamde drumlins, lang gestrekte heuwels wat op omgedraaide lepels of half-begrawe eiers lyk en veral in die graafskappe Fermanagh, Armagh, Antrim en Down aangetref word.

Giants Causeway, 'n kenmerkende basaltrots-formasie en toeristetrekpleister aan die noordkus van Antrim

Lough Neagh, 'n uitgestrekte meer met 'n oppervlak van 391 km², vorm die geografiese sentrum van Noord-Ierland. Dit is die grootste varswatermeer van die Britse Eilande. 'n Tweede uitgestrekte stelsel van mere word rondom die mere Lower en Upper Lough Erne in Fermanagh aangetref.

Die Sperrin Mountains is 'n uitloper van die geplooide Kaledoniese bergreeks in Skotland. Sy hoër geleë dele behels goudafsettings, die Mourne Mountains, wat hoofsaaklik uit granietgesteente gevorm is, die Antrim-basaltplato asook kleiner bergreekse in Suid-Armagh en langs die grens tussen Fermanagh en Tyrone. Cavehill is die hoogste piek in Belfast se stadsgebied.

Die vulkaniese aktiwiteit, waardeur die Antrim-plato gevorm is, het ook Noord-Ierland se bekende geometriese basaltpilare van Giant's Causeway aan die noordkus van Antrim geskep.

Noord-Ierland se riviere soos die Laer en Bo-Bann, Foyle en Blackwater het uitgestrekte en vrugbare riviervlaktes gevorm. Daarnaas word ook in Noord- en Oos-Down vrugbare landboustreke aangetref, terwyl die berggebiede van Noord-Ierland slegs as weiland dien.

Die Lagan-riviervallei word deur Belfast oorheers. In sy metropolitaanse gebied word meer as 'n derde van die totale bevolking van Noord-Ierland gehuisves. Die Lagan-vallei en die oewers van die meer Belfast Lough het die hoogste vlakke van verstedeliking en industrialisering op die eiland Ierland.

Graafskappe (counties)[wysig]

Vyf van Noord-Ierland se ses historiese graafskappe of counties - Armagh, Down, Antrim, Londonderry en Tyrone - is rondom Lough Neagh geleë, en slegs Fermanagh in die weste het nie regstreekse toegang tot die meer nie.

  • Die graafskap Antrim in die noord-ooste staan bekend vir sy ongerepte kuslandskap noord van Belfast met kalk- en sandsteen- asook basaltrotse. Die ravyne of glens, wat in die rotsige kuslyn ingesny is, loop in oostelike rigting. Die bekendste besienswaardigheid in Antrim is Giant's Causeway, 'n basaltformasie wat uit 37 000 seshoekige rotssuile van vulkaniese oorsprong bestaan. Hulle is sowat sestig miljoen jaar gelede tydens 'n vulkaanuitbarsting deur lawastrome gevorm.
  • Londonderry grens in die weste aan Antrim en is na die tweede grootste stad in Noord-Ierland, Londonderry (ook bekend as Derry), vernoem - die enigste stad in Ierland en die hele Britse eilande waarvan die stadskern binne 'n goed bewaarde stadsmuur geleë is. 'n Ander besienswaardigheid is die 18de eeuse herehuis van die biskop van Derry wat aan die rotsige Derrykus opgerig is.
  • In Tyrone is die grootste deel van die Sperrins geleë, 'n heuwellandskap met moerasgebiede en talle argeologiese vindplekke.
  • Die graafskap Fermanagh in die weste is rondom die tweelingmeer Upper en Lower Erne met 'n lengte van 80 km geleë. Die kalkplato in die weste van Fermanagh het 'n maksimale hoogte van 400 m bo seevlak.
  • Die bekendste toeristetrekpleisters in die graafskap Armagh is die gelyknamige historiese hoofstad, die heuwellandskap van die Drumlin Hills in die suide en Slieve Gullion, 'n bergpiek van vulkaniese oorsprong.
  • Die graafskap Down in die suid-ooste van Noord-Ierland word deur die Mourne Mountains in die suide, St. Patrick's Country in sy sentrum en die meerlandskap van Strangford Lough, 'n voëlparadys in die noorde, oorheers.

Die historiese graafskappe dien tans nie meer as administratiewe eenhede nie. Hierdie funksie word deur 26 distrikte vervul waarvan die meeste rondom groter nedersettings geleë is, en meestal is hulle ook na dié nedersetting vernoem soos byvoorbeeld Coleraine Borough Council. Fermanagh District Council vorm 'n uitsondering; hierdie distrik strek grotendeels oor dieselfde gebied as die gelyknamige historiese graafskap.

Alhoewel graafskappe geen administratiewe funksie meer vervul nie, bly hulle steeds gewild om die geografiese ligging van 'n plek aan te dui. Hulle word daarnaas ook amptelik gebruik vir aansoeke om 'n paspoort van die Ierse Republiek aangesien die graafskap, waar 'n inwoner gebore is, in dié dokument aangedui moet word. Die skakelkodes is in 2000 geherstruktureer volgens 'n agtsyferstelsel (met uitsondering van Belfast) waarby die eerste syfer die graafskap aandui.

Klimaat[wysig]

Hoofkenmerke[wysig]

Noord-Ierland word danksy die matigende invloed van die Atlantiese Oseaan deur 'n eenvormige klimaat met min temperatuurskommelinge gekenmerk. Winters is gematig, somers relatief koel. Weens die soms diep ingesnyde kus en uitgestrekte gebiede met 'n hoogte van meer as 200 meter bo seevlak verskil temperature, bewolking en neerslae van plek tot plek.

Temperature[wysig]

West Strand in Portrush in Februarie

Die gemiddelde jaarlikse temperatuur op laer plekke in Noord-Ierland wissel van 8,5 °C tot 9,5 °C, waarby die hoër waardes langs of naby die kus aangeteken word. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur neem met elke toename in hoogte bo seevlak van 100 m met sowat 0,5 °C af. So word in Parkmore Forest in die graafskap Antrim (235 m bo seevlak) 'n jaarlikse gemiddeld van 7,4 °C aangeteken.

Wintertemperature in die Verenigde Koninkryk word grootliks beïnvloed deur dié van die omgewende see wat hul laagste vlakke in laat Februarie of vroeg in Maart bereik. Februarie is dus die koudste maand in Noord-Ierland se kusgebiede, terwyl in binnelandse gebiede min variasie tussen temperature in Januarie en Februarie waargeneem word. Gemiddelde daaglikse temperature in Januarie wissel van 0,5 °C in hoër geleë streke tot 2 °C in kusgebiede, waarby die hoogste waardes langs die kuslyn van die graafskap Down aangeteken word.

Die koudste nagtemperature word aangeteken wanneer 'n sneeukleed die oppervlak bedek, veral in gebiede waar die matigende invloed van die see al geringer word, soos in binnelandse valleie waar koue lugmassas instroom. So het die kwik in Magherally naby Banbridge in die graafskap Down op 1 Januarie 1979 tot -17,5 °C gedaal - die laagste waarde wat ooit amptelik in Noord-Ierland aangeteken is. Die meeste kusgebiede ervaar nie hierdie soort erge winterkoue nie. So was die laagste temperatuur, wat byvoorbeeld in die drie dekades tussen 1961 en 1990 in Helens Bay in die graafskap Down aangeteken is, -5,4 °C.

Julie is gewoonlik die warmste maand in Noord-Ierland, waarby gemiddelde daaglikse maksimum temperature tussen sowat 17 °C in hoër geleë landsdele en langs die noordkus tot byna 20 °C in laer geleë streke suid van Lough Neagh en in Fermanagh wissel. Die hoogste temperatuur, wat ooit in Noord-Ierland gemeet is, was 30,8 °C in Knockarevan in Fermanagh op 30 Junie 1976 en by Shaw's Bridge in Belfast op 12 Julie 1983.[4]

Sonskyn[wysig]

Die winterson gooi spatsels lig oor Dundrum Road, graafskap Down

In die algemeen neig Noord-Ierland as gevolg van sy heuwelagtige terrein en die nabyheid van die Atlantiese Oseaan om meer bewolk as Engeland te wees. Desondanks het die kusgebied van Down 'n gemiddeld van meer as 1 400 sonskynure per jaar - 'n waarde wat gunstig vergelyk met baie kusstreke in Engeland en Wallis, behalwe vir plekke langs die Suidoos-Engelse kus met jaarliks 1 750 sonskynure. Langer periodes van bewolkte toestande kom veral in die bergagtige streke in die noorde en weste voor waar jaarliks 'n gemiddeld van minder as 1 100 sonskynure aangeteken.

Mei is die sonnigste maand, terwyl Desember as die donkerste maand ervaar word. Die belangrikste faktor is wél die seisoenale variasie in daglengte, maar die voorkoms van bewolkte weertoestande speel ook 'n rol. Die meeste maandelikse sonskyn met 298 ure is in Junie 1940 by Mount Stewart in Down aangeteken. Eastbourne hou die rekord vir die Verenigde Koninkryk met 383,9 sonskynure in Julie 1911. In die donkerste wintermaande is al minder as 20 ure aangeteken. Die laagste getal maandelikse sonskynure was 8,3 in Januarie 1996 by Silent Valley in Down. Londen is die Britse rekordhouer met hoegenaamd geen sonskyn in die middestad in Desember 1890.

Reënval[wysig]

September in Tyrone: reënwolke pak saam oor Aughafad Townland

Reënval word in Noord-Ierland gewoonlik met Atlantiese depressies of konveksie verbind. Dit is veral sterk Atlantiese laagdrukstelsels wat die meeste reën in die herfs- en wintermaande oor Noord-Ierland laat uitsak. Gedurende die somer vorm soms konveksiewolke of donderstorms wat reënbuie laat val. Hoër geleë landsdele kry meer reën as die laagliggende streke.

So varieer die jaarlikse reënval in Noord-Ierland grootliks. Die natste plekke is die Sperrins, Antrim en Mourne Mountains waar 'n gemiddelde jaarlikse maksimum van sowat 1 600 mm aangeteken word - dit is sowat die helfte van die neerslae wat in die Engelse Meredistrik of die westelike hoogland van Skotland val. Naas topografiese effekte word die hoeveelheid reënval ook deur die geografiese ligging beïnvloed. Die mees westelike graafskappe Fermanagh, Londonderry en Tyrone is meer blootgestel aan swaar reënwolke wat deur die westwind van die Atlantiese Oseaan af gewaai word. Die berggebiede rondom Killeter Forest in die uiterste weste van Tyrone is van die natste plekke in Noord-Ierland met 'n gemiddelde jaarlikse reënval van 1 950 mm. Die droogste plekke is verder ooswaarts geleë - rondom Stranford Lough en naby die suid- en oosoewer van Lough Neagh met 'n jaarlikse gemiddeld van minder as 800 mm.

Daar is minder seisoenale variasie in reënval in die droër suidelike en oostelike landsdele, maar nogtans is die natste maande orals in Noord-Ierland tussen Oktober en Januarie. Dié feit is onder meer aan seisoenale weerspatrone te danke - so kom Atlantiese depressies in die wintermaande gereeld voor, terwyl donderstorms in die somer net af en toe vorm. In Armagh sak donderbuie slegs op 'n gemiddeld van minder as vier dae per jaar uit, in vergelyking met vyftien tot twintig dae op baie plekke in Engeland. Slegs op enkele plekke in Noord-Ierland pak donderwolke jaarliks op meer as vyf dae saam.

Dae met 'n totale reënval van 1 mm of meer word deur die Britse Weerburo (Met Office) as "nat dae" gedefinieer. Die getal nat dae per jaar volg dieselfde patroon soos dié van totale reënval. In hoër geleë landsdele word 'n gemiddeld van meer as 55 nat dae in die wintermaande (Desember tot Februarie) en meer as 45 nat dae gedurende die somer (Junie tot Augustus) aangeteken. In die droogste streke rondom Lough Neagh en ooswaarts tot by Strangford Lough val respektiewelik 45 en 35 dae in dié kategorie.

Aktiewe weerstelsels, wat vanuit die Atlantiese Oseaan in ooswaartse rigting beweeg, bring soms swaar reën na hoër geleë streke. Die hoogste reënval per dag met 158,9 mm is op 31 Oktober 1968 in Tollymore Forest, graafskap Down gemeet. Swaar en lank aanhoudende reënval kan tot oorstromings lei. So was die herfs van 2000 die natste in meer as honderd jaar, met neerslae van 167 mm binne twee dae vroeg in November in die Silent Valley, Down en oorstromings op plekke.

Sneeuval[wysig]

Die Drumachose Presbiteriaanse kerk in Limavady, graafskap Londonderry in 'n Desember-sneeukleed gehul

Sneeu val gewoonlik net wanneer die kwik tot 4 °C of laer daal. Die getal dae met sneeuval en 'n sneeukleed weerspieël die topografie van 'n gebied en neig om hoër te wees in bergagtige streke in die noorde van die land. Sneeu val selde in gebiede wat op seevlak geleë is, maar gereeld in hoër geleë landsdele. So styg die gemiddelde getal dae met sneeuval van tien in die oostelike kusgebiede tot meer as 35 in die berggebiede van die Sperrins, Antrim en Mourne. Kusstreke word voor Desember en ná Maart nouliks met 'n sneeukleed bedek. Die gemiddelde getal dae met 'n sneeukleed varieer tussen minder as vyf in kusgebiede tot meer as 30 in bergagtige streke.

Die jaarlikse getal dae met sneeuval en 'n sneeukleed varieer grootliks. Op baie plekke is gedurende die afgelope vyftig jaar in baie winterseisoene hoegenaamd geen sneeuval aangeteken nie, terwyl daar in die winters van 1962/1963 en 1981/1982 op meer as dertig dae sneeu geval het, insluitende kusstreke, en groot dele van die land in 'n sneeukleed gehul was.

Gedurende swaar sneeuval kan sterk winde sneeu so hoog opwaai dat padvervoer en kragvoorsiening veral in bergstreke ontwrig word, alhoewel dié soort uiterste weerstoestande selde voorkom. Op 27 Februarie 2001 het swaar sneeuvalle en sterk noordoostelike winde veral in die graafskappe Antrim en Down padvervoer vyf dae lank ontwrig. Kraglyne, wat elektrisiteit aan 70 000 lewer, was leweloos.

Wind[wysig]

Elliott's Hill-windplaas naby Ballyclare

Noord-Ierland kry meer wind as baie ander gebiede in die Verenigde Koninkryk. Die winderigste plekke is hoër geleë streke en die kusgebiede van Antrim en Down. Sterk winde waai wanneer laedrukgebiede oor of naby die Verenigde Koninkryk beweeg. Hierdie weerstoestande kom veral gedurende die wintermaande voor.

Windsnelhede van meer as 34 knope, wat tien minute lank gemeet word, word as stormagtige weer gedefinieer. In die kusgebiede van Antrim en Down waai stormsterktewinde op 'n gemiddeld van vyftien dae per jaar. Hierdie getal neem af hoe verder 'n mens na die binneland beweeg, tot vyf dae of minder rondom en wes van Lough Neagh. Windsnelhede varieer afhangende van topografiese invloede en landgebruik. Op plekke, wat deur heuwels beskerm word, of in stedelike gebiede word minder dae met stormagtige weer en laer windsnelhede aangeteken.

Orkaansterktewinde kan geboue beskadig en padvervoer en kragvoorsiening ontwrig. Die hoogste windsnelheid, wat ooit in laer geleë landsdele gemeet is, was 108 knope (125 myl per uur) in Kilkeel, graafskap Down op 12 Januarie 1974. Hierdie storm het woonhuise beskadig, bome ontwortel en kragtoevoer vir 150 000 huishoudings onderbreek.

Wanneer Atlantiese depressies oor die Verenigde Koninkryk beweeg, waai winde aanvanklik uit suidelike of suidwestelike rigting. Later draai die wind wes of noordwes sodra die laedrukgebied van die Britse Eilande wegbeweeg. In laer geleë dele van die binneland waai winde dwarsdeur die jaar hoofsaaklik uit 'n suidwestelike rigting. Gedurende lentetyd draai die wind egter dikwels noord, noordoos en oos.

Geskiedenis[wysig]

Vroeë en middeleeuse geskiedenis[wysig]

Die Scrabo-toring is naby Newtownards, graafskap Down, aan die noordpunt van die Ards-skiereiland geleë

Ulster, is naas Leinster, Munster en Connacht een van die historiese provinsies van Ierland. Ulster het in die vroeë middeleeue selfs die politieke en kulturele sentrum van Ierland gevorm. Die beskermheilige van Ierland, Sint Patrick, wat in 432 vanuit Wallis na Ierland gekom het, het die bisdom van Armagh gestig. Ulster staan daarnaas bekend as die tuiste van 'n groot aantal Ierse digters, geleerdes en heersers, waaronder die magtige dinastie O'Neill in die 14de en 15de eeu.

Die Anglo-Normandiese konings van Engeland het reeds in 1169 begin om Ierland te verower, tog het hulle tot in die 15de eeu nie daarin geslaag om meer as die oostelike kusgebiede in die omgewing van Dublin te oorheers nie. Dikwels het die vroeë Engelse setlaars selfs by die Ierse kultuur en leefwyse begin aanpas.

Vroeë moderne tydperk[wysig]

Onder die heerskappy van Hendrik VIII en Elisabeth I is die eerste plantations (Engelse nedersettings) in die graafskappe Offaly en Laois gestig.

Koning Jakobus I van Engeland het beslag op landgoedere in Ulster gelê en in 1609 die vestiging van Engelse en Skotse setlaars in die gebied bevorder. Ook Oliver Cromwell het Ierse boerderye as skenkings vir sy troepe gebruik.

Die Rooms-Katolieke bevolking het in 1688 in opstand teen die Engelse heerskappy gekom en die stad Derry beleër. Twee jaar later, op 12 Julie 1690, is hulle deur Willem van Oranje in die Slag van die Boynerivier verslaan - 'n gebeurtenis wat tydens die jaarlikse marching season in die somer deur die Protestantse Orde van die Oraniërs herdenk word. Die oorlewende Katolieke troepe het na die buiteland gevlug en as soldate van die Franse leër 'n oorwinning oor die Engelse in die Slag van Fontenay behaal.

As gevolg van hierdie politieke onluste, wat sowel Ierland asook Brittanje geraak het, is in 1695 die sogenaamde Strafwette (Penal Laws) ingestel, wat in verskillende mate teen alle godsdienste - behalwe vir die Anglikaanse Kerk - gerig was. Katolieke het in die tydperk tussen die 18de en vroeë 19de eeu die meeste van hulle politieke en ekonomiese regte kwytgeraak. Die Rooms-Katolieke bevolking van Ulster is besonder swaar deur hierdie maatreëls getref, aangesien hulle net in die noorde van Ierland 'n minderheid gevorm het en nuwe nywerhede byna steeds hier gevestig is. Die Anglikaanse burgery se magsposisie het sodoende aansienlik versterk.

Die nywerheidsomwenteling[wysig]

Royal Avenue, Belfast
Fotochroombeeld, omstreeks 1890-1900

Die nywerheidsomwenteling het Ierland se drie suidelike provinsies nouliks geraak, maar dit het Ulster vanaf die middel van die 19de eeu ingrypend verander. Ierland was vanweë die gebrek aan steenkoolvelde en ystervoorrade allesbehalwe 'n geskikte terrein vir industriële ontwikkeling. Maar die ooste van Ulster was 'n merkwaardige uitsondering.

Die sentralisering van die linnebedryf in Belfast was die beginpunt van Noord-Ierland se industrialisering en Belfast se vinnige groei gedurende die 19de eeu. Tussen 1808 en 1901 het sy bevolking van slegs 25 000 tot byna 350 000 gestyg.

Die handels- en dienstesektor het saam met die nywerhede ontwikkel. Drie groot bankondernemings is tussen die 1820's en die 1830's in die provinsie gestig - die Northern, Belfast en Ulster Bank. Filiale van Britse versekerings is in Belfast gevestig en het handelsaktiwiteite vergemaklik. Noorde en suide het albei voordeel uit die Napoleontiese Oorloë getrek, al was dit op verskillende manier. Terwyl die suidelike provinsies veral ten opsigte van hul landboubedryf gefloreer het, het in die noorde hoofsaaklik die linne- en katoenbedryf sterk groei getoon. So het Suid-Ierland kos vir die leër verskaf, die noorde kleding. Ná die onvermydelike resessie, waarin albei landsdele ná die oorloë gedompel is, het die nywerheidsomwenteling in Noord-Ierland versnel.

Die kwessie van Ierse selfregering[wysig]

Teen die einde van die 19de eeu het die proses van Ierland se politieke, ideologiese en kulturele skeiding van Groot-Brittanje begin. Dit het aan die begin van die 20ste eeu 'n voorlopige hoogtepunt bereik. As deel van die Ierse onafhanklikheidsbeweging is 'n aantal organisasies soos Sinn Féin (1905) gestig.

Pogings om deur middel van parlementêre wette, die sogenaamde Home Rull Bills, Ierland se onafhanklikheid te bereik, was onsuksesvol. Ná die Eerste Wêreldoorlog en die Ierse Paasopstand van die jaar 1916, wat deur Britse troepe neergeslaan is, het dit duidelik geword dat daar moontlik geen vreedsame oplossing vir die Ierse konflik sou wees nie.

Ná die Ierse Onafhanklikheidsoorlog (1919 tot 1921) het die onderhandelinge tussen Ierland en Groot-Brittanje tot die Anglo-Ierse Verdrag gelei, wat bepaal het dat die Noord-Ierse graafskappe met 'n oorwegend Protestantse bevolking van die Ierse Republiek geskei sou word. Uiteindelik is die graafskappe Antrim, Down, Armagh, Londonderry, Tyrone en Fermanagh van die res van Ierland geskei.

Die politieke konflik in Noord-Ierland[wysig]

Agtergrond[wysig]

Die konflik in Noord-Ierland is in wese 'n etnies-politieke, en nie soseer godsdienstige konflik nie. Die twee konflikpartye, Protestantse en Rooms-Katolieke Noord-Iere met verskillende etniese en religieuse agtergronde, streef onversoenbare territoriale en politieke ambisies na. Die Protestantse gemeenskap, wat ook as Unioniste of Lojaliste bekend staan en tans meer as 60 persent van die totale bevolking verteenwoordig, staan lojaal teenoor die Britse Kroon. Hulle beskou Noord-Ierland as 'n integrale deel van die Verenigde Koninkryk en is gekant teen enige verandering van hierdie status. Die Unioniste voer hulle politieke en territoriale aanspraak terug na hul Engelse en Skotse voorvaders wat reeds eeue gelede gebiede in Ierland verower en hulle daar gevestig het.

Die Rooms-Katolieke gemeenskap in Noord-Ierland pleit vir die verbreking van politieke bande met die Verenigde Koninkryk en die hereniging van Noord-Ierland en die Republiek van Ierland. Vanweë hulle Iers-nasionalistiese houding en die strewe na 'n vereniging met die Ierse Republiek word hulle dikwels ook Nasionaliste of Republikeine genoem. Naas territoriale en nasionale kwessies was die diskriminasie teen die Rooms-Katolieke minderheid, soos dit deur die Protestantse elites toegepas is, 'n beslissende faktor in die konflik. Die benadeling van Rooms-Katolieke is dekades lank in Noord-Ierland se politieke bedeling weerspieël nadat 'n Protestantse eenpartyregering ná die verdeling van Ierland in 1921 gevorm is en tot 1976 geregeer het.

In Junie 2011 het meningspeilings verrassende steun vir die huidige politieke status van Noord-Ierland uitgewys. So is intussen 52 persent van die Rooms-Katolieke gemeenskap ten gunste van 'n bedeling waarin Noord-Ierland deel van die Verenigde Koninkryk sal bly.[5]

Geskiedenis van die konflik[wysig]

Bogside-kunstenaars in Derry het die veertien slagoffers, wat op die Bloedige Sondag deur Britse troepe doodgeskiet is, op 'n muurskildery uitgebeeld

Die Rooms-Katolieke minderheid het in die 1960's hul stryd om gelyke regte met 'n vreedsame menseregtebeweging begin wat politieke aksies en betogings georganiseer het. Die gewapende konflik het op 5 Oktober 1968 in Londonderry (Derry) begin toe betogings in oproer geëskaleer het.

Protestantse politici het tot in die laat 1960's geweier om met Rooms-Katolieke verteenwoordigers in gesprek te tree. Die destydse eerste minister van Noord-Ierland het besware van Rooms-Katolieke kant van die hand gewys en beweer dat daar geen sprake van diskriminasie teen Rooms-Katolieke kon wees nie. Die Ulster Unionist Party (UUP) was tussen 1921 en 1976 die enigste regeringsparty wat ook alle eerste ministers benoem het.

Die konflik het verder geëskaleer toe op 30 Januarie 1972, wat later as die "Bloedige Sondag" bekend sou staan, veertien ongewapende Rooms-Katolieke betogers deur 'n spesiale eenheid van die Britse leër, die Parachute Regiment, doodgeskiet is nadat die betoging as onwettig verklaar en ontbind is. Noord-Ierland het sedertdien in 'n toestand van burgeroorlog verkeer wat eers met die Goeie Vrydag-ooreenkoms beëindig is.

Goeie Vrydag-ooreenkoms[wysig]

Die Goeie Vrydag-ooreenkoms van 10 April 1998 rus op drie pilare: die interne betrekkinge en strukture van Noord-Ierland; die betrekkinge tussen Noord-Ierland en die Republiek van Ierland; en die trilaterale samewerking tussen Noord-Ierland, die Republiek van Ierland en die Verenigde Koninkryk. Alle besluite ten opsigte van die territoriale kwessie sal volgens die beginsel van konsensus geneem word. So sal die Noord-Ierse bevolking in referendums, wat gereeld gehou sal word, met die meerderheid van die uitgebragte stemme oor die toekomstige politieke status van Noord-Ierland besluit.

Die ooreenkoms maak voorsiening vir die vorming van 'n Noord-Ierse streeksparlement (Stormont) en 'n streeksregering met wetgewende bevoegdhede. Volgens die model van 'n konkordansie-demokrasie sal politieke partye van albei etnies-godsdienstige konflikpartye in die regering verteenwoordig wees wat deur 'n Protestantse eerste minister en 'n Rooms-Katolieke adjunk-eerste minister gelei word.

Volgens die beleid van magsdeling moet alle besluite in die Noord-Ierse parlement op die basis van 'n parallele konsensus geneem word. Alle wetgewing moet dus deur 'n meerderheid van sowel Rooms-Katolieke asook Protestantse afgevaardigdes goedgekeur word. Die politieke instellings en prosedures van die Goeie Vrydag-ooreenkoms is nog eens in die St. Andrews-ooreenkoms van Oktober 2006 bevestig.

Struikelblokke[wysig]

Ondanks alle pogings van die Britse regering en die Europese Unie, wat onder meer finansiële steun aan Noord-Ierland verleen, het burgerlike versoening nog nie 'n werklikheid in die land geword nie. Die onderwysstelsel, wat volgens godsdienstige lyne verdeel is, is die grootste struikelblok op die pad ná 'n vreedsame samelewing. Rooms-Katolieke leerders woon tradisioneel Katolieke skole by, terwyl sogenaamde staatskole onderwys aan Protestantse kinders verskaf. Net 'n klein persentasie leerders woon "geïntegreerde skole" by. Die aankondiging van Noord-Ierland se eerste minister dat onderhandelinge oor 'n geïntegreerde onderwysstelsel sou begin, het in Oktober 2010 skerp protes van die Rooms-Katolieke Kerk en Katolieke politieke partye ontlok.

Administrasie[wysig]

Plaaslike regering[wysig]

Noord-Ierland is vir administratiewe doeleindes in 26 distrikte verdeel. Plaaslike rade (local councils) vervul nie dieselfde administratiewe funksies soos hul eweknieë in die res van die Verenigde Koninkryk nie. So het hulle byvoorbeeld geen bevoegdhede ten opsigte van onderwys, padbou of behuising nie, alhoewel hulle lede van die raadgewende Behuisingsraad van Noord-Ierland (Northern Ireland Housing Council) benoem. Dienste, wat hulle lewer, sluit vullisverwydering en herwinning van afvalmateriaal, ontspannings- en gemeenskapsdienste, boutoesig en plaaslike ekonomiese en kulturele ontwikkeling in. Hulle tree nie as beplanningsowerhede op nie, maar word ten opsigte van sommige beplanningsaangeleenthede soos toepassing geraadpleeg. Die Agentskap vir Land- en Eiendomsdienste (Land and Property Services agency) is verantwoordelik vir die insameling van munisipale dienstegelde.

Na die rade van Noord-Ierland se 26 distrikte word amptelik verwys as district councils, borough councils, city councils of city and district councils.

Distrikte[wysig]

  1. Antrim
  2. Ards
  3. Armagh
  4. Ballymena
  5. Ballymoney
  6. Banbridge
  7. Belfast
  8. Carrickfergus
  9. Castlereagh
  10. Coleraine
  11. Cookstown
  12. Craigavon
  13. Derry
  1. Down
  2. Dungannon and South Tyrone
  3. Fermanagh
  4. Larne
  5. Limavady
  6. Lisburn
  7. Magherafelt
  8. Moyle
  9. Newry and Mourne
  10. Newtownabbey
  11. North Down
  12. Omagh
  13. Strabane

Northern Ireland - Local Government Districts.png

Demografie[wysig]

Bevolkingsontwikkeling[wysig]

Noord-Ierland se bevolkingsgroei tussen 1910 en 2009

Sedert 1978 het die bevolking van Noord-Ierland jaarliks toegeneem. In 2011 het dit 1,811 miljoen beloop, 'n styging van 7,5 persent in die afgelope dekade en in vergelyking met die sensus van 2001 toe die getal op byna 1,7 miljoen gestaan het. Noord-Ierland verteenwoordig minder as drie persent van die totale bevolking van die Verenigde Koninkryk (62 miljoen) en ietwat meer as 28 persent van die bevolking op die eiland Ierland.

Die Noord-Ierse bevolking is etnies min of meer homogeen en met 98,2 persent merendeels blank. Volgens die sensus van 2011 was 91 persent boorlinge van Noord-Ierland, 4,8 persent is uit ander dele van die Verenigde Koninkryk afkomstig en 2,3 persent is in die Republiek van Ierland gebore. 0,33 persent word as Pavee (Irish Travellers) geklassifiseer. Die belangrikste etniese minderhede is Sjinese (6 300) en Indiërs (6 200). 0,2 persent is swartes en 0,2 persent van gemengde afkoms. Ná die toetreding van agt Sentraal- en Oos-Europese lande tot die Europese Unie in Mei 2004 het netto-immigrasie naas die natuurlike aanwas tot Noord-Ierland se bevolkingsgroei bygedra. Die getal immigrante uit hierdie lande is in 2007 op 30 000 of byna twee persent van die Noord-Ierse bevolking beraam.[6]

Noord-Ierland is die tweede mees ylbevolkte deel van die Verenigde Koninkryk na Skotland, maar het die jongste bevolking in die koninkryk - 25 persent van die inwoners is jonger as 16 en 37 persent jonger as 25 jaar.

Godsdiens[wysig]

In vergelyking met die res van die Verenigde Koninkryk is Noord-Ierland steeds 'n diep godsdienstige land en bly kerkbywoning nog sterk. Opvallend is die groot getal Christelike denominasies, gegewe die relatief klein bevolking. Die meeste Noord-Iere is aanhangers van die Christendom, met die Rooms-Katolieke Kerk, Presbiteriaanse Kerk, Kerk van Ierland ((Anglikane) en Metodiste as die belangrikste gemeenskappe. Evangelikale tradisies is diep gewortel in Noord-Ierse Protestantisme.

Die meeste ander groot godsdienste het eweneens aanhangers, alhoewel hulle net klein gemeenskappe verteenwoordig.

Nedersettings[wysig]

Cookstown se hoofstraat, een van die langstes en wydstes in Ierland
Die "Diamant" in Ballycastle

Baie van Noord-Ierland se stedelike nedersettings en groter dorpe dateer uit die 17de eeu toe Londense maatskappye die Irish Society gestig het. Die nedersettings, wat deur hulle beplan en gebou is, het rondom 'n sentrale vergaderplek, die sogenaamde diamond (diamant), ontstaan. Dit is gewoonlik deur twee strate gekruis, terwyl die padstelsel op 'n ruitpatroon uitgelê is. Elke nedersetting het oor 'n markhuis beskik en is met 'n stadsmuur versterk. Limavady en Coleraine in die graafskap Londonderry is uitstekende voorbeelde van hierdie vroeë stadsuitleg.

Later, in die 19de eeu, het sogenaamde "meuldorpe" rondom 'n sentrale meent ontstaan. Die meent is dikwels gebruik om wasgoed in die son te laat bleik. Hierdie dorpe, waarvan Bessbrook in die graafskap Armagh 'n tipiese voorbeeld is, het uit reekse van klein huisies bestaan waarin meulwerkers gehuisves is. Baie van hierdie woonhuise is intussen gemoderniseer, maar hul oorspronklike boustyl het bewaar gebly.

Groter markdorpe word deur hul lang en breë hoofstrate gekenmerk. So is die hoofstraat in Cookstown in die graafskap Tyrone 1,25 myl lank en 130 voet wyd. Lurgan in die graafskap Armagh is 'n ander goeie voorbeeld vir hierdie soort dorpsuitleg. Gegewe die landelike karakter van die meeste Noord-Ierse streke is daar 'n relatief groot aantal markdorpe.

Op die platteland is daar 'n verskeidenheid gehugte en dorpies. Die kleinste tradisionele landelike distrik in Ierland is die townland wat soms nie groter as 300 akkers was nie. In die Ordnance Survey van 1846 is meer as 60 000 van hierdie townlands op die hele eiland Ierland geregistreer. In dele van Noord-Ierland is bewoners baie trots op hul townland en doen moeite om die oorspronklike toestand te bewaar. So verkies baie van hulle hul townland bo hul amptelike pad- of straatnaam as posadres.[7]

Gedurende die Britse volksplanting in die 17de eeu is die meeste Gaeliese plekname in Ierland "verengels". Vertaling het beteken dat daar 'n groot aantal plekname ontstaan het wat eenders klink, veral wat voorsetsels betref. Gewoonlik is die Ierse naam meer of min by die Engelse spelling en fonetiek aangepas. Tipiese voorbeelde van voorsetsels in plekname is Bally-, afgelei van Iers Baile "stad", soos in Ballymena of Ballymoney, en Drum- of Drom-, afgelei van Iers droim "bergrug". Knock is die Engelse spelling van cnoc "heuwel", en Carrick, soos in Carrickfergus, is afgelei van die Ierse carraig "rots".

Dikwels word die Bannrivier as 'n politieke en ekonomiese grenslyn in Noord-Ierland beskou wat die digbevolkte, meer welvarende ooste van die ylbevolkte, minder welgestelde weste skei. Min stede en dorpe wes van die Bann het 'n bevolking van meer as 10 000 soos Derry, die grootste nedersetting in Noord-Ierland se weste.

Alhoewel byna 'n derde van Noord-Ierland se bevolking in die Groter Belfastgebied saamgetrek is, woon die meerderheid van Noord-Iere in kleiner landelike nedersettings. Tans is daar vyf nedersettings met stadstatus: Belfast, Derry, Armagh, Lisburn en Newry. Aan die twee laasgenoemde nedersettings is stadstatus eers so onlangs soos 2002 tydens koningin Elizabeth II se Goue Jubileumfeesvierings toegeken.

Ekonomie[wysig]

Whiskeyvate by die Old Bushmills-distilleerdery in die graafskap Antrim

Die Noord-Ierse ekonomie het in die verlede swaar op vervaardigingsnywerhede soos skeepsbou, tou- en tekstielvervaardiging en landbou gesteun, maar vanaf die 1980's in die rigting van 'n dienste-gebaseerde ekonomie met 'n sterk openbare sektor begin ontwikkel. Tans is groot- en kleinhandel, vervaardiging en dienste die belangrikste sektore. Die inligtings- en kommunikasiebedryf, toerisme en finansiële dienste is nuwe groeisektore met 'n belowende potensiaal.

Noord-Ierland is egter in baie opsigte steeds een van die ekonomies mees benadeelde streke in die Verenigde Koninkryk. Sy lone en salarisse is die laagstes in die hele land, terwyl ook sy arbeidsproduktiwiteit nie met dié van ander dele van die Koninkryk kan meeding nie. Die swak ontwikkelde privaat sektor maak die plaaslike ekonomie afhanklik van die openbare sektor as een van die grootste verskaffers van werksgeleenthede. Die privaat sektor in Noord-Ierland het hom daarnaas op bedrywe met 'n laer waardetoevoeging soos landbou en voedselverwerking toegespits.

Die huidige toestand weerspieël 'n verskeidenheid politieke, ekonomiese en sosio-kulturele faktore, waaronder die erfenis van drie dekades van gewapende konflik wat te bowe gekom moet word, die demografiese struktuur en Noord-Ierland se afgeleë geografiese ligging. Die opswaai in sektore soos die boubedryf en handel word eerder as 'n soort normaliseringsproses ná die burgeroorlogsjare beskou.

Die sterkste punte van die plaaslike ekonomie, waarop in die toekoms voortgebou kan word, is Noord-Ierland se relatief jong en goed opgeleide bevolking, laer arbeidskoste as in die res van die Verenigde Koninkryk (VK), 'n uitstekende infrastruktuur met vervoerverbindings na die VK en die Republiek van Ierland, 'n breëband-internet met 100-persent-dekking, beter opleidingsgeriewe en laer misdaadsyfers as in die res van die VK. Die natuurskoon van die land bied 'n groot potensiaal vir die ontwikkeling van 'n sterk toerismesektor.

Verwysings[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Noord-Ierland (kategorie)
  1. (en) [1] NISRA Population Clock
  2. (en) 2011 UK censuses”. Office for National Statistics. URL besoek op 24 Augustus 2014.
  3. (en) Regional GDP per capita in the EU25. Eurostat. 25 Januarie 2005. Besoek op 24 Augustus 2014.
  4. Met Office: Klimaat van Noord-Ierland (en)
  5. www.bpb.de: Innerstaatliche Konflikte - Nordirland
  6. Report: A demographic portrait of Northern Ireland. In: Population Trends 135, Spring 2009, uitgegee deur die Northern Ireland Statistics and Research Agency (NISRA)
  7. Michael McKernan (red.): Northern Ireland Yearbook 2005. Lisburn: bmf Publishing 2004, bl. 25


Vlag van die Verenigde Koninkryk Verenigde Koninkryk Wapen van die Verenigde Koninkryk
Lande EngelandSkotlandWallisNoord-Ierland
Oorsese gebiede AnguillaBermudaBrits-Antarktiese GebiedBritse Indiese OseaangebiedBritse Maagde-eilandeFalkland-eilandeGibraltarKaaimanseilandeMontserratPitcairneilandeSint Helena, Ascension en Tristan da CunhaSuid-Georgië en die Suidelike SandwicheilandeTurks- en Caicos-eilande
Kroongebiede Eiland ManGuernseyJersey
Sowereine Militêre basisse Akrotiri en Dhekelië