Afrikaners

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Hierdie artikel handel oor die groep mense. Vir inligting oor die beesras, sien Afrikanerbees.
Afrikaners
Andries Pretorius.jpgJan SmutsPetrus Jacobus JoubertCharlize Theron
Totale bevolking: 2 710 461
Belangrike bevolkings  in: Suid-Afrika, Namibië, Swaziland en voorheen Zimbabwe.
Immigrasie: VK, Nieu-Seeland en Australië.
Taal: Afrikaans
Geloofsoortuiging: Christene (Protestante)
Verwante etniese groepe: Nederlanders en Vlaminge. Ook Kleurlinge, (Rehoboth) Basters, Griekwas, Engelse, Duitsers, Franse.

Meestal word na Afrikaners verwys as blanke mense wat in Suidelike Afrika woon en wat Afrikaans as moedertaal gebruik. In die verlede is ook eienskappe met Afrikanerskap in verband gebring, soos volkstrots, morele standaarde, taaltrots en 'n affiniteit met die geskiedenis van die Afrikaner en die Boererepublieke soos die Zuid-Afrikaanse Republiek en die Republiek van die Oranje-Vrystaat, asook die Kaapkolonie.

Die Afrikaners het in die verlede na hulself verwys as Hollandssprekendes, die Hollandssprekende bevolking of Hollandssprekende Afrikaners. Voor 1925 is byna altyd na die Afrikaners verwys as Hollandssprekende Afrikaners, want in die tyd is ook soms verwys na Engelssprekende Afrikaners. Tussen 1925 en die Tweede Wêreldoorlog is nog dikwels na die Afrikaners verwys as Hollandssprekende Afrikaners. Ná die Tweede Wêreldoorlog het die benaming Afrikaanssprekende Afrikaner skering en inslag gevind. Vandag word slegs na Afrikaners verwys.

Oorsprong van die woord[wysig]

Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.

Volgens oorlewering is die woord die eerste keer in 1707 deur ene Hendrick Bibault geüiter in sy uitspraak "Ik ben een afrikander!". Hy het egter bedoel dat hy "van Afrika" is en homself nie meer as 'n Europeër beskou nie. Teen die middel van die negentiende eeu word die woord egter meestal gebruik om na blanke Afrikaans-sprekendes te verwys.

Voorouers[wysig]

Die tradisionele beskouing is dat Afrikaners van Duitse, Franse, Nederlandse en Vlaamse afkoms is, alhoewel heelwat immigrante uit Brittanje en ander Europese lande binne enkele geslagte ondertrou en verafrikaans het en dus hulself as Afrikaners beskou.

Meer onlangse navorsing Heese toon aan dat Afrikaners die afstammelinge is van mense wat reeds sedert die laat sewentiende en agtiende eeu in die Kaapse Verenigde Oos-Indiese Kompanie (VOC)nedersetting bymekaargekom het. VOC amptenare, latere Vryburgers en sogenaamde "Vry Swartes" het met vroue uit Europa, uit die Ooste en uit Afrika ondertrou.

Afrikaners se stammoeders is dus ook Khoi en slawe vroue. Dit sluit byvoorbeeld in Krotoa die stammoeder van Paul Kruger, Jan Smuts en FW de Klerk. Die familiename Greeff en Basson se stammoeder is Ansela van Bengale, en die van die Snymans is Catharina van Bengale.

Afrikaners en Boere[wysig]

Daar word soms na blanke Afrikaners verwys as Boere. Die woord Boere is 'n verwysing na die feit dat die inwoners van die Boere-republieke uit die negentiende eeu hoofsaaklik landbouers was. Die meeste blanke Afrikaans-sprekendes is egter nie meer landbouers nie en woon in stede en dorpe, waar hul kultuur baie in gemeen het met dié van Engelssprekende blanke Suid-Afrikaners.

'n Ander siening word gehuldig dat die terme 'n politieke bybetekenis dra: Die Boere het gestreef na onafhanklikheid van Europa en is as konserwatief en weens hul pioniersbestaan as ru en onbeskaaf gebrandmerk, terwyl die Afrikaner juis sy verbintenisse met Europa en die hogere Europese/Britse kultuur nagevolg het; dus pro-Brits en liberaal. Dit is egter 'n problematiese stelling, want ondanks politieke sentiment het erflating van eiendom, soos plase, tog 'n groot rol gespeel met betrekking tot die migrasiepatrone. Die eerste teken van volkseenheid het eers tydens die Tweede Vryheidsoorlog begin plaasvind, want die Boere was inherent familielede van die Kaaps-Hollandse Kolonialers (Afrikaners). Sommige van die Kolonialers word gevang en, omdat hulle hul eed van trou aan die Koningin verbreek het, word doodgeskiet; ander wat van trou aan die Boere verdink word, ondergaan dieselfde lot. Die wat na die vredesluiting na die Kolonie terugkeer en daarvan bewys kon word dat hulle teen Britse troepe geveg het, verloor weens hoogverraad hul kiesreg vir 'n aantal jare of vir altyd; altesaam 'n beduidende 10 000 persone. [1]Sedert die Uniewording het die skeiding tussen Afrikaner en Boer begin verdwyn. Hierdie band is deur die Groot Depressie en die daaropvolgende Nasionalisme in die 1950's verstewig. Afrikaner, het in die politiek voorkeur geniet as iemand modern en vooruitstrewend, terwyl Boer ietwat gestigmatiseer gebly het.

Maar selfs al sou Afrikaner en Boer as twee afsonderlike volke behandel word, bly dit 'n onmoontlike taak om op grond van sy voorkoms, taalgebruik, godsdiens of moderne volkskultuur 'n blanke Afrikaanssprekende te kategoriseer - alleenlik stamboomnavorsing kan dit uitwys.

Afrikaners en Afrikaanses[wysig]

Vanweë die assosiasie van die woord Afrikaner met ras, word die woord soms afgewissel met woorde Afrikaanse, Afrikaans-spreker en Afrikaans-sprekende om na enige Afrikaans-sprekende Suid-Afrikaner (ongeag sy kleur) te verwys. Afrikaanses is 'n verwysing na almal wat Afrikaans praat, terwyl Afrikaners na 'n etniese groepering binne die taalgemeenskap is. Hierdie etniese identiteit word versterk deur 'n gemeenskaplike historiese en christelike wêreldbeskouing. Mense wat verskil van hierdie wêreldbeskouing verkies gewoonlik ook om nie as Afrikaner gesien te word nie.

Taal[wysig]

Republiekwording in 1961 hier op Kerkplein in Pretoria gevier.

Die Afrikaners het sedert 1652 Nederlands as kultuurtaal gebruik, maar verskillende Afrikaanse dialekte as omgangstaal gebruik. In 1925 is Afrikaans grondwetlik aan Nederlands gelykgestel, wat beteken het dat Afrikaans amptelike status verkry het. Die grondwet van 1961 het Afrikaans erken as amptelike taal naas Engels, maar in 'n subklousule is bepaal dat by Afrikaans ook Nederlands bedoel word. In die grondwet van 1983 is slegs Afrikaans en Engels as amptelike tale erken.

Letterkunde[wysig]

Die Afrikaanse letterkunde is deur 'n ryk verskeidenheid van Afrikaners en andere opgebou en is van die mees-vertaalde werke uit Afrika.

Musiek[wysig]

'n Groot verskeidenheid musiek is al deur Afrikaners gekomponeer. Daar is ook tradisionele Boeremusiek en -danse (Volkspele) wat deur toegewyde geesdriftiges in tradisionele drag beoefen word. Hedendaags is ligte Afrikaanse musiek en toenemend Afrikaanse rock gewild onder oud en jonk. Afrikaans word bykans in elke genre gebruik: Vanaf populêre musiek (byvoorbeeld Kurt Darren) tot rock (byvoorbeeld Johannes Kerkorrel), punk (byvoorbeeld Fokofpolisiekar), industriële musiek (byvoorbeeld Battery9), en metal (byvoorbeeld K.O.B.U.S.!).

Geskiedenis en tradisie[wysig]

Afrikaners deel 'n geskiedenis en tradisie wat strek vanaf die stigting van 'n verversingstasie deur Jan van Riebeeck in 1652, die Groot Trek, die Tweede Vryheidsoorlog en Republiekwording verteenwoordig.

Kookkuns[wysig]

'n Tipiese braai op 'n klein braaier.

Afrikaners beskik oor 'n eie kookkuns wat as Boerekos bekend staan. Die kookvorm het ontwikkel vanuit Europese kooktradisies, gepaardgaande met plaaslike bestanddele, kulturele vermengings en nuutskeppings. Van Tipiese boerekosgeregte sluit in: potjiekos, biltong, droëwors, koeksisters en melktert. Om braaivleis te hou in die buitelug is 'n universele gewoonte wat deur Afrikaners wêreldwyd beoefen word.

Godsdiens[wysig]

In die verlede was die meeste Afrikaners gereformeerde Christene met 'n teologiese tradisie wat vanuit die drie Susterkerke ontwikkel het. Hierdie tradisie is egter besig om te verdwyn en sommige Afrikaners is besig om te verengels en/of oor te skakel na Charismatiese kerke. In toenemende mate word Afrikaners ook ateïste. Enkele individue hang ander godsdienste aan soos Boeddhisme en Islam. Sommige konserwatiewe Afrikaners beskou egter steeds die Calvinistiese wêreldbeskouing as 'n integrerende deel van die Afrikaneridentiteit, alhoewel slegs 40% van Afrikaners nog amptelik lidmate van Gereformeerde kerke is[2] en 'n heelwat kleiner persentasie gereeld eredienste bywoon. Volgens 'n aanlyn-opname deur Volksblad in Augustus 2012 beweer 65% van Afrikaners dat hulle gereeld kerk toe gaan[3], alhoewel die ware syfer waarskynlik laer as 40% is.

In 1838 is 'n Gelofte met God gesluit toe die Voortrekkers uitwissing in die oë gestaar het deur 'n oormag Zoeloes onder Dingaan. Op 16 Desember, 1838, het die Voortrekkers die Zoeloe magte verslaan by die slag van Bloedrivier. Volgens die Gelofte erken die Voortrekkers dat hulle dit nie uit eie krag sou kon doen nie, en word die dag tot vandag to nog herdenk met eredienste. Sedert 1994 is daar egter 'n groeiende antagonisme onder veral jong Afrikaners teen die gelofte en die tradisionele Christen-kultuur wat die Afrikaner vir so lank gekenmerk het. In 'n onlangse meningspeiling in Die Burger (Januarie 2013), het 'n meerderheid Afrikaners aangedui dat hulle gekant is teen 'n privaat Bybelskool se reg om teen praktiserende homoseksueles te diskrimineer in terme van hul toelatingsbeleid.[4]

'n Ander opname in Februarie 2013 het getoon minder as 'n derde van Afrikaners beweer hulle hou nog huisgodsdiens.[5]

Sport[wysig]

Afrikaners beoefen 'n verskeidenheid sportsoorte, maar deur hul geskiedenis het hulle veral uitgeblink in atletiek, boks, swem, hengel, tennis en rugby. Hedendaags het fietsry, motorresies, krieket, karate, stoei en gholf as sporte bygekom waarin Afrikaners gedy.

Argitektuur en meubels[wysig]

In die vroeë dae van die Kaap het Afrikaners 'n unieke Kaaps-Hollandse boustyl ontwikkel, en daarmee saam meubels van stinkhout en geelhout aangekoop of vervaardig. In die meer onlangse tyd was daar die Pretoriase skool van argitektuur wat ná die Tweede Wêreldoorlog 'n inheemse modernistiese argitektuur geskep het. Baie voorbeelde hiervan is in die Pretoriase middestad te vinde. Van die mooiste moderne woonhuise in Suid-Afrika is deur Afrikaner-argitekte soos Gawie Fagan, Louis Louw, Achilles Apostollelis en Sam Pellisier ontwerp. Die nuutste argitektoniese neiging wat veral in die noorde van Suid-Afrika ontstaan het en algaande suid uitgebrei het, is die bou van "Boere-Toskaanse" huise, oftewel huise met 'n verlangse Italiaanse karakter. Hedendaagse meubelment is in lyn met goedkoper Westerse neigings wat leer of nagemaakte leer of lapmeubels insluit.

Kultuur en monumente[wysig]

Afrikaners het 'n verskeidenheid van monumente in Suid-Afrika opgerig wat hul kultuur-historiese erfenis uitbeeld. Voorbeelde hiervan is die Voortrekkermonument in Pretoria, die Eerste Taalmonument in Burgersdorp, die Afrikaanse Taalmonument in Paarl, die Hugenotemonument in Franschhoek, die Bloedriviermonument naby Newcastle en die Vrouemonument in Bloemfontein.

Skole en universiteite[wysig]

Afrikaners het die Britse tradisie van uniforms en dissipline oorgeneem en 'n verskeidenheid skole opgebou, feitlik in elke dorp met 'n Afrikanerbevolking in die land. Tot onlangs het die Afrikaanse kultuur in elke skool gebloei, met operettes, toneelspel, voordragte, koorsang, musiek, kunswedstryde, die studie van letterkunde, en ander bedrywighede. Die verengelsing van die samelewing het egter sy tol begin eis, met menige spogskole wat verengels het, dissipline en tradisies wat meer en meer uitsterf en kulturele bedrywighede wat as gevolg van 'n doelbewuste onderwysbeleid deur die huidige regering in Suid-Afrika uitsterf. Baie Afrikaners het begin om ook hul kinders in veral Engelsmedium-privaatskole in te skryf.

'n Groep behoudende Afrikaners het Christelik-Volkseie Onderwys (CVO) Skole dwarsoor die land as 'n alternatief tot staatsonderwys gestig. Gesamentlik staan die skole bekend as die Beweging vir Christelik-Volkseie Onderwys. Die skole volg 'n christelike onderwysplan, onderrig in Afrikaans, en leer die geskiedenis van Afrikaners vanuit 'n Afrikaner-perspektief.

Solidariteit het ook begin om Afrikaanse tersiêre onderrig uit te bou met die stigting van Soltek.

Verspreiding van destydse en hedendaagse Afrikaners[wysig]

Na die Tweede Vryheidsoorlog het baie Afrikaners 'n soort wanderlust in hulle voel opkom en weggetrek uit hul geboorteland: hulle het weggetrek na Duits-Suidwes-Afrika, na Gazaland (Melsetter), na Oos-Afrika, Uganda en Argentinië. Die Generaals se hoofdoel was om die volk nou bymekaar te hou: met alle oorredingskrag word die emigrasie teëgehou en so het baie van die Afrikanerdom bymekaar gebly, wat, so is gereken, andersins spoedig tot die Portugese of Duitse volk sou geassimileer het. In Argentinië was die kwyning van Afrikaanssprekendes in 1910 reeds merkbaar. [6]

Tans is daar ongeveer 2,7 miljoen tot 3 miljoen Afrikaners wat oor die volgende lande verspreid leef: Suid-Afrika, Namibië, Australië, Nieu-Seeland, Engeland, Kanada, VSA en Nederland. Die grootste gedeelte (2,5 miljoen) kom in Suid-Afrika voor, terwyl daar beraam word dat 300 000 tot 400 000 Afrikaners permanent of tydelik in die buiteland woon.

Verwysings[wysig]

  1. De Kaapkolonie en de Boeren-Oorlog, 1899. - De Zuid-Afrikaanse oorlog van 1899 en volgende jaren bleef niet zonder invloed op de Kaapkolonie. Veel Kaapkolonisten, door familie en geschiedenis nauw verbonden met de oorlogvoerende stamverwanten, vatten de wapenen op en vochten tegen de britse troepen. Sommigen van hun werden gevangen en, omdat ze hun eed van trouw aan de Koningin hadden gebroken, doodgeschoten; anderen van wie de trouw verdacht werd ondergingen hetzelfde lot. Allen, die na de vrede in de Kolonie terugkeerden en waarvan bewezen kon worden dat ze tegen britse troepen hadden gevocht en, verloren wegens hoogverraad hun kiesrecht voor een aantal jaren of voor altijd, bijelkaar ruim 10,000 personen. Geschiedenis van Zuid-Afrika voor schoolgebruik; saamgesteld op verzoek van De Zuid-Afrikaanse Taalbond, De Zuid-Afrikaanse Onderwijzers Unie en De Afrikaanse Christelike Vrouwen Vereniging door Godée-Molsbergen., E.C, Hoogleraar in de geschiedenis aan het Victoria College te Stellenbosch lid van het historisch genootschap te Utrecht. 1910. Londen:Longmans, Green en Co. Bl. 101.
  2. http://www.rapport.co.za/Weekliks/Nuus/Krisis-kom-vir-lee-kerke-20140111
  3. www.volksblad.com - Stem
  4. www.dieburger.com - Stem
  5. www.beeld.com - Stem
  6. Voormannen raden de trek af. - Geen wonder dat velen toch nog de oude trek-lust in zich voelden opkomen, en wegtrokken uit het land waar ze geboren waren; dat ze wegtrokken naar Duits-Zuid-West-Afrika, naar Gazaland (Melsetter), naar Oost-Afrika, Oeganda, ja zelf over zee naar Argentinië. Dit leek die voormannen een verkeerde beweging; met alle overredingskracht werd dit trekken tegengehouden en zo werden velen voor het volk behouden, die anders spoedig tot Portugezen of Duitsers zouden geworden zijn. In Argentinië is het verlorengaan voor de Hollands sprekende stam reeds merkbaar. Geschiedenis van Zuid-Afrika voor schoolgebruik; saamgesteld op verzoek van De Zuid-Afrikaanse Taalbond, De Zuid-Afrikaanse Onderwijzers Unie en De Afrikaanse Christelike Vrouwen Vereniging door Godée-Molsbergen., E.C, Hoogleraar in de geschiedenis aan het Victoria College te Stellenbosch lid van het historisch genootschap te Utrecht. 1910. Londen:Longmans, Green en Co. Bl. 160.

Bronne[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Afrikaners (kategorie)
  • AJ Boeseken: Slaves and Free Blacks at the Cape. 1658-1700, bl. 28, 41, 89-91, 97, 113.
  • GC de Wet: Die Vryliede en Vryswartes in die Kaapse Nedersetting. 1657-1707, bl. 102,175, 207, 208, 211, 212-215.
  • HF Heese: Groep Sonder Grense. bl. 52.
  • Karel Schoeman, Armosyn van die Kaap: Die wêreld van 'n slavin, 1652-1733. bl. 215, 646-649, 682.
  • Kaapstad se kerk doopboek.
Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Engelse Wikipedia vertaal.
Etniese groepe in Suid-Afrika Flag of South Africa.svg

AfrikanersAnglo-AfrikaneAsiateBasothoGriekwasKaap-MaleiersKhoisanKleurlingeNdebelesSwazi'sTsongasTswanasVendasXhosasZoeloes