Republiek Masedonië

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Република Македонија
Republika Makedonija
Republiek Masedonië
Vlag van Masedonië Wapen van Masedonië
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Слобода или смрт
(tr.: Sloboda ili smrt)
(Masedonies vir: "Vryheid of Dood")
Volkslied: Денес над Македонија
(tr.: Denes nad Makedonija)
(Masedonies vir: "Vandag oor Masedonië")
Ligging van Masedonië
Hoofstad Skopje

42°0′N 21°26′O / 42.000°N 21.433°O / 42.000; 21.433

Grootste stad Skopje
Amptelike tale Masedonies[1]
Regering Parlementêre republiek
Gjorge Ivanov
Zoran Zaev
Onafhanklikheid
Onafhanklikheid
• Verklaar
• Erken

van Joego-Slawië
8 September 1991
8 April 1993
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
25 713 km2  (148ste)
9 928 myl2
1,9
Bevolking
 - 2017-skatting
 - 2002-sensus
 - Digtheid
 
2 103 721[2] (146ste)
2 022 547[3]
80,1 / km2 (122ste)
210,5 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2016-skatting

$30,377 miljard[4]
$14 631[4]

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2016-skatting

$10,424 miljard[4]
$5 021[4]

MOI (2015) Green Arrow Up Darker.svg 0,748[5] (82ste)  –  hoog
Gini (2013) 43,6[6] –  medium
Geldeenheid Denar (MKD)
Tydsone
 - Somertyd
MET (UTC+1)
MEST (UTC+2)
Internet-TLD .mk, .мкд
Skakelkode +389

Masedonië (Masedonies: Македонија, Makedonija, [makɛˈdɔnija]), amptelik die Republiek Masedonië (Masedonies: Република Македонија, Republika Makedonija, ), is ’n landingeslote republiek op die Balkanskiereiland. Dit is een van die opvolgerstate van Joego-Slawië en het in 1991 onafhanklik geword. Die land het ’n oppervlakte van 25 713 km2 en het in 2017 ’n geraamde bevolking van 2 103 721 gehad.[2] Aangrensend is Bulgarye in die ooste, Albanië in die weste, Griekeland in die suide en Serwië en Kosovo in die noorde. Die hoofstad en grootste stad is Skopje.

’n Nasa-satellietbeeld van die Republiek Masedonië.
’n Kaart van die Republiek Masedonië.

Dit het in 1993 lid van die Verenigde Nasies geword, maar vanweë ’n dispuut met Griekeland oor sy naam is dit toegelaat onder die naam die voormalige Joego-Slawiese Republiek Masedonië[7][8] (soms afgekort as VJRVM of VJR Masedonië), ’n term wat ook gebruik word deur internasionale organisasies soos die Europese Unie,[9] die Raad van Europa[10] en Navo.[11] Op 12 Junie 2018 het Masedonië en Griekeland voorlopig ooreengekom om hul dispuut te beëindig, wat daartoe sal lei dat die land hernoem word tot die Republiek Noord-Masedonië (Република Северна Македонија, Republika Severna Makedonija).[12]

Masedonië bestaan min of meer uit die noordwestelike derde van die groter geografiese streek Masedonië, wat ook die aangrensende dele van Noord-Griekeland en kleiner dele van Suidoos-Bulgarye en Suidoos-Albanië insluit. Die land se geografie bestaan hoofsaaklik uit berge, valleie en riviere. Skopje is die tuiste van nagenoeg ’n kwart van die land se inwoners. Die meerderheid is etniese Masedoniërs, ’n Suid-Slawiese volk. Albanese maak ’n aansienlike minderheid (sowat 25 persent) uit, gevolg deur Turke, Roma, Serwiërs en ander.

Die streek se geskiedenis dateer uit die oudheid – dit begin met die koninkryk Paionia, moontlik ’n staat met ’n mengsel van Thraciërs en Illiriërs.[13] In die laat 6de eeu v.C. is die gebied ingelyf by die Achaemenidiese Ryk en in die 4de eeu v.C. geannekseer deur die Koninkryk Masedonië. Die Romeine het dit in die 2de eeu v.C. verower en dit deel gemaak van die veel groter provinsie Masedonië. Die gebied het deel gebly van die Bisantynse Ryk, of Oos-Romeinse Ryk, en is sedert die 6de eeu n.C. dikwels ingeval deur Slawiese volke, wat hulle daar gevestig het.

Ná ’n eeue lange reeks konflikte tussen Bisantium en die Bulgaarse en Sewiese Ryk het dit van die 14de eeu af geleidelik onder Ottomaanse heerskappy gekom. Tussen die laat 19de en vroeë 20ste eeu het ’n unieke Mesedoniese identiteit ontstaan, hoewel die moderne streek Masedonië ná die Balkanoorloë van 1912 en 1913 onder Serwiese bewind gekom het. Ná die Eerste Wêreldoorlog van 1914 tot 1918 is dit ingelyf by die Serwies-oorheersde Koninkryk Joego-Slawië, wat in 1963, ná die Tweede Wêreldoorlog, die Sosialistiese Federale Republiek Joego-Slawië geword het. Masedonië het ’n sosialistiese republiek van Joego-Slawië gebly totdat dit in 1991 vreedsaam afgestig het.

Hoewel Masedonië een van Europa se armste lande is, het dit groot vooruitgang gemaak in die ontwikkeling van ’n oop, markgebaseerde ekonomie.

Etimologie[wysig | wysig bron]

Die land se naam is afgelei van die Griekse Μακεδονία (Makedonía),[14][15] ’n koninkryk wat na die antieke Masedoniërs genoem is. Hul naam, Μακεδόνες (Makedónes), is weer afgelei van die antieke Griekse byvoeglike naamwoord μακεδνός (makednós), wat "lank" of "spits" beteken.[16] Daar word geglo die naam het óf "hooglanders" óf "die lang mense" beteken, moontlik ’n verwysing na die antieke Masedoniërs.[15][17][18]

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Antieke en Romeinse tydperk[wysig | wysig bron]

Ruïnes van die Bisantynse "Klein Basilika" in Heraclea Lyncestis, ’n stad wat in die 4de eeu v.C. deur Philippos II van Masedonië gestig is.

Die Republiek Masedonië stem rofweg ooreen met die antieke koninkryk Paionia,[19][20][21] wat net noord van die antieke koninkryk Masedonië geleë was.[22]

In die laat 6de eeu v.C. het die Achaemenidiese Perse onder Dareios die Grote Paionia verower en dit wat vandag die Republiek Masedonië is, by sy uitgebreide gebied ingelyf.[23][24][25] Nadat hulle in 479 v.C. in die Tweede Persiese Inval in Griekeland teen die Grieke verloor het, het die Perse eindelik uit hul Europese gebiede onttrek, insluitende uit wat vandag Masedonië is.

In 356 v.C. het Philippos II van Masedonië die streke van Bo-Masedonië[26] en die suidelike deel van Paionia in die Koninkryk Masedonië opgeneem.[27] Philippos se seun Alexander die Grote het die oorblywende deel van die streek verower en dit by sy ryk ingesluit.

Die Romeine het in 146 v.C. die provinsie Masedonië gestig. Hoewel Grieks die belangrikste taal in die oostelike deel van die Romeinse Ryk gebly het, het Latyn in ’n mate in Masedonië versprei.[28]

Middeleeuse en Ottomaanse tydperk[wysig | wysig bron]

Slawiese volke het hulle in die 6de eeu n.C. in die Balkanstreek, insluitende Masedonië, gevestig. Bisantynse geskrifte getuig van hoe Slawiërs in die 580's Bisantynse streke naby Masedonië geplunder het, later met die hulp van Bulgare. Volgens historiese rekords het ’n groep Bulgare, Slawiërs en Bisantyne onder ’n Bulgaar met die naam Koeber omstreeks 680 in die omgewing van die Keramisiese Vlakte, met die stad Bitola as middelpunt, gaan woon.[29] Presian I van Bulgarye se bewind stem oënskynlik ooreen met die uitbreiding van Bulgaarse beheer oor die Slawiese stamme in en om Masedonië. Die Slawiese volke wat hulle in die gebied Masedonië gevestig het, het hulle omstreeks die 9de eeu tydens die bewind van tsaar Boris I van Bulgarye tot die Christelike geloof bekeer.

In 1014 het die Bisantynse keiser Basilius II die leërs van tsaar Samuel van Bulgarye verslaan en die Bisantyne het binne vier jaar beheer oor die Balkan (insluitende Masedonië) teruggeneem, vir die eerste keer sedert die 7de eeu. Teen die laat 12de eeu het die agteruitgang van die Bisantynse Ryk daartoe gelei dat verskeie politieke entiteite aanspraak op die streek gemaak het, onder andere die Normandiërs vir ’n kort tydperk in die 1080's.

In die vroeë 13de eeu het ’n nuut opbloeiende Bulgaarse Ryk beheer oor die gebied oorgeneem. Die ryk het egter gebuk gegaan onder politieke probleme en het nie lank geduur nie. In die vroeë 14de eeu het die streek weer onder die heerskappy van die Bisantynse Ryk gekom. Later in dié eeu het dit deel van die Serwiese Ryk geword wat hulself beskou het as die bevryders van hul Slawiese verwante van Bisantynse despotisme. Skopje het die hoofstad geword van tsaar Stephen Dusan se ryk.

Dusan het ’n swak opvolger gehad en ’n magstryd het tussen adellikes ontstaan wat die Balkan weer eens verdeel het. Dié gebeure stem ooreen met die tyd dat die Ottomaanse Turke in Europa aangekom het. Die Ottomaanse Ryk het geleidelik die hele sentrale Balkan verower en die streek het vyf eeue lank onder hul heerskappy gebly.

Masedoniese nasionalisme[wysig | wysig bron]

Nikola Karev, president van die Republiek Kruševo tydens die Ilinden-opstand teen die Ottomaanse Ryk.

Met die aanvang van die Bulgaarse nasionalistiese oplewing in die 18de eeu was baie van die hervormers van hierdie streek.[30] Die bisdomme van Skopje, Debar, Bitola, Ohrid, Veles en Strumica het gestem om by die Bulgaarse Eksargaat aan te sluit nadat dit in 1870 gestig is.[31]

Verskeie bewegings wat hulle beywer het vir die stigting van ’n outonome Masedonië, wat die hele streek Masedonië sou insluit, het in die laat 19de eeu ontstaan; die eerste een was die Masedoniese Revolusionêre Organisasie, wat later die Geheime Masedonies-Adrianopolis- Revolusionêre Organisasie (GMARO) geword het. In 1905 is dit hernoem tot die Interne Masedonies-Adrianopolis- Revolusionêre Organisasie (IMARO), en ná die Eerste Wêreldoorlog het die organisasie verdeel in die Interne Masedoniese Revolusionêre Organisasie (IMRO) en die Interne Thraciese Revolusionêre Organisasie (ITRO).[32]

In die vroeë jare van die organisasie is net Bulgare as lede toegelaat, maar later kon enige inwoner van Europese Turkye aansluit, "ongeag hul nasionaliteit of godsdiens".[33] Die meeste lede was egter Masedoniese Bulgare.[34] In 1903 het die IMRO die Ilinden-Preobrazjenije-opstand teen die Ottomane gereël. Ná ’n paar aanvanklikse suksesse, onder meer die stigting van die Republiek Kruševo, is dit "met groot lewensverlies" onderdruk.[35] Die opstand en die stigting van die Republiek Kruševo word beskou as die hoekstene en voorlopers van die eindelike staat Masedonië.[36][37]

Koninkryke Serwië en Joego-Slawië[wysig | wysig bron]

Die verdeling van die streek Masedonië ná die Balkanoorloë volgens die Verdrag van Boekarest.

Ná die twee Balkanoorloë van 1912 en 1913 en die ontbinding van die Ottomaanse Ryk is die meeste van die ryk se gebiede in Europa tussen Griekeland, Bulgarye en Serwië verdeel.[38] Die gebied van die moderne staat Masedonië is deur Serwië geannekseer en Južna Srbija ("Suid-Serwië") genoem. Ná die verdeling is ’n anti-Bulgaarse veldtog gevoer in die gebiede onder Serwiese en Griekse beheer.[39] Die Serwiërs het tot 641 Bulgaarse skole en 761 kerke toegemaak, en geestelikes en onderwysers is verban.[39] Die gebruik van Bulgaars (insluitende Masedoniese dialekte) is verbied.[39]

In die herfs van 1915 het Bulgarye in die Eerste Wêreldoorlog by die Sentrale Moondhede aangesluit en beheer gekry oor die grootste deel van die huidige Republiek Masedonië.[39] Ná die oorlog het dit weer onder Serwiese beheer gekom as deel van die nuut gestigte Koninkryk van die Serwiërs, Kroate en Slowene[40] en die anti-Bulgaarse maatreëls van voor die oorlog is weer ingestel.[39]

Die Serwiese regering het ’n beleid van die geforseerde verserwisering van die streek gevolg,[41][42] wat die stelselmatige onderdrukking van Bulgaarse aktiviste ingesluit het, asook die verandering van vanne, interne kolonisasie, gedwonge arbeid en intense propaganda.[43] Om te help met die toepassing van die beleid is sowat 50 000 lede van die Serwiese weermag en gendermerie in Masedonië gestasioneer.[39] Teen 1940 is sowat 280 Serwiese kolonies (met byna 4 200 families) gestig as deel van die regering se interne kolonisasieprogram.[39]

In 1929 is die koninkryk amptelik hernoem tot die Koninkryk Joego-Slawië en verdeel in provinsies (banovinas). Suid-Serwië, insluitende die hele gebied wat nou die Republiek Masedonië is, was bekend as die "Vardar-banovina van die Koninkryk Joego-Slawië".[44]

Voorstelle voor die Tweede Wêreldoorlog dat die hele Masedonië as een land onafhanklik word, is deur Griekeland en Serwië teengestaan.[45]

Tweede Wêreldoorlog[wysig | wysig bron]

Tydens WOII is Joego-Slawië van 1941 tot 1945 deur die Spilmoondhede beset. Die Vardar-banovina is tussen Bulgarye en die Italiaans besette Albanië verdeel. Komitees is gestig om die streek voor te berei vir die nuwe Bulgaarse administrasie en weermag.[46]

Die Bulgaarse owerhede, onder druk van Duitsland, was verantwoordelik vir die deportasie van meer as 7 000 Jode in Skopje en Bitola.[47] Die hardvogtige heerskappy van die besettende magte het baie Masedoniërs ná 1943 by die Kommunistiese weerstandsbeweging van Josip Broz Tito laat aansluit. Die Nasionale Bevrydingsoorlog het ontstaan en einde 1944 is Duitse magte uit Masedonië gedryf.[48][49]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (en) "Languages Law passed in Parliament". macedoniaonline.eu. 26 Julie 2008. Besoek op 1 Junie 2017. 
  2. 2,0 2,1 "CIA World Factbook – Macedonia". Central Intelligence Agency. Besoek op 2018-04-23. 
  3. (en) "Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Macedonia, 2002 – Book XIII, Skopje, 2005." (PDF). State Statistical Office of the Republic of Macedonia. Besoek op 1 Junie 2017. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 (en) "Report for Selected Country". Internasionale Monetêre Fonds. Besoek op 1 Junie 2017. 
  5. (en) "2016 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2016. Besoek op 1 Junie 2017. 
  6. (en) "CIA – The World Factbook – Field Listing :: Distribution of family income – Gini index". Central Intelligence Agency. Besoek op 1 Junie 2017. 
  7. United Nations, A/RES/47/225, 8 April 1993
  8. NV-veiligheidsraadsbesluite 817]] van 7 April en 845 van 18 Junie 1993, sien UN resolutions made on 1993
  9. "The former Yugoslav Republic of Macedonia". Besoek op 12 Maart 2016. 
  10. "The former Yugoslav Republic of Macedonia – 47 States, one Europe". Besoek op 12 Maart 2016. 
  11. "NATO's relations with the former Yugoslav Republic of Macedonia". Besoek op 12 Maart 2016. 
  12. "Macedonia and Greece: Deal after 27-year row over a name". BBC News. Besoek op 12 Junie 2018. 
  13. "Paeonia – historical region". 
  14. Μακεδονία, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
  15. 15,0 15,1 Macedonia, Online Etymology Dictionary
  16. μακεδνός, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
  17. Eugene N. Borza, Makedonika, Regina Books, ISBN 0-941690-65-2, p.114: The "highlanders" or "Makedones" of the mountainous regions of western Macedonia are derived from northwest Greek stock; they were akin both to those who at an earlier time may have migrated south to become the historical "Dorians".
  18. Nigel Guy Wilson, Encyclopedia of Ancient Greece, Routledge, 2009, p.439: The latest archaeological findings have confirmed that Macedonia took its name from a tribe of tall, Greek-speaking people, the Makednoi.
  19. Ovid (2005). Green, Peter, red. The Poems of Exile: Tristia and the Black Sea Letters. University of California Press. p. 319. ISBN 0520242602. 
  20. Roisman, Joseph; Worthington, Ian (2010). A Companion to Ancient Macedonia. John Wiley and Sons. p. 13. ISBN 1-4051-7936-8. Besoek op 2016-02-10. 
  21. Reames, Jeanne; Howe, Timothy (2008). Macedonian Legacies: Studies in Ancient Macedonian History and Culture in Honor of Eugene N. Borza. Regina Books. p. 239. ISBN 1930053568. 
  22. Strabo, Geography, Book 7, Frg. 4:
  23. Howe & Reames 2008, p. 239.
  24. Roisman & Worthington 2011, pp. 135–138, 342–345.
  25. "Persian influence on Greece (2)". Besoek op 17 Desember 2014. 
  26. Warfare in the ancient world: from the Bronze Age to the fall of Rome. Deur Stefan G. Chrissanthos, bl. 75
  27. Poulton, Hugh (23 Februarie 2000). Who are the Macedonians?. C. Hurst & Co. Publishers. p. 14. ISBN 978-1-85065-534-3. 
  28. A. F. Christidis, A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity, Cambridge University Press, 2007, p.351
  29. "Acta Sancti Demetrii", V 195–207, Гръцки извори за българската история, 3, стр. 159–166
  30. Phillips, John (2004). Macedonia: Warlords and Rebels in the Balkans. I.B.Tauris. p. 41. ISBN 1-86064-841-X. 
  31. Gawrych, George Walter (2006). The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913. I.B.Tauris. p. 28. ISBN 1-84511-287-3.
  32. Historical dictionary of the Republic of Macedonia, Dimitar Bechev, Scarecrow Press, 2009, ISBN 0-8108-5565-8, p. 100. Google Books. Besoek op 14 November 2011. 
  33. Roth, Klaus; Brunnbauer, Ulf (1 January 2008). "Region, Regional Identity and Regionalism in Southeastern Europe". LIT Verlag Münster – via Google Books. 
  34. Stanford J. Shaw (27 Mei 1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808–1975. Cambridge University Press. p. 209. ISBN 978-0-521-29166-8. 
  35. Who are the Macedonians? Hugh Poulton, C. Hurst & Co. Publishers, 1995, ISBN 1850652384, p. 57.
  36. "We, the People: Politics of National Peculiarity in Southeastern Europe" Diana Mishkova, Central European University Press, 2009, ISBN 9639776289, p. 124.
  37. Historical Dictionary of Macedonia, Historical Dictionaries of Europe, Dimitar Bechev, Scarecrow Press, 2009, ISBN 0810862956, Inleiding.
  38. Nicolle 2008, p. 162
  39. 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 39,5 39,6 Banac, Ivo (1984). The National Question in Yugoslavia. Origins, History, Politics. Londen en Ithaka: Cornell University Press. p. 317. ISBN 0801416752. 
  40. Tydskrif Naš rod ("Ons Generasie"), Ljubljana 1929/'30, št. 1, str. 22, letnik I.)
  41. Dejan Djokić, Yugoslavism: histories of a failed idea, 1918–1992 op Google Boeke
  42. R. J. Crampton, Eastern Europe in the twentieth century—and after op Google Boeke
  43. "An article by Dimiter Vlahov about the persecution of the Bulgarian population in Macedonia". newspaper "Balkanska federatsia", No. 140, 20 Augustus 1930, Wene, oorspronklik in Bulgaars. Besoek op 2007-08-03. 
  44. War of words: Washington tackles the Yugoslav conflict op Google Boeke
  45. Victor Roudometof, Collective Memory, National Identity, and Ethnic Conflict: Greece, Bulgaria, and the Macedonian Question, Praeger, 2002 p.100
  46. Bulgarian Campaign Committees in Macedonia – 1941 Dimitre Mičev
  47. Mark Cohen, The Holocaust in Macedonia: Deportation of Monastir Jewry, United States Holocaust Memorial Museum
  48. "НОБ на Македонија" Јован Поповски. Скопје, 1962
  49. "Историја на Македонскиот Народ" Александар Стојановски, Иван Катарџиев, Данчо Зографски. Скопје, 1988

Bronne[wysig | wysig bron]

  • (en) Igor Janev, Legal Aspects of the Use of a Provisional Name for Macedonia in the United Nations System, AJIL, Vol. 93. no 1. 1999.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]