Roemenië

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
România
Roemenië
Vlag van Roemenië Wapen van Roemenië
Vlag Wapen
Volkslied: Deșteaptă-te, române!
(Roemeens vir: "Waak op, Roemeniërs!")
Ligging van Roemenië
Hoofstad Boekarest

44°25′N 26°6′O / 44.417°N 26.100°O / 44.417; 26.100

Grootste stad Boekarest
Amptelike tale Roemeens
Regering Unitêre semi-presidensiële
grondwetlike republiek
Klaus Iohannis
Ludovic Orban
Onafhanklikheid
Vorming
• Prinsdom Wallachië
• Prinsdom Moldowa
• Prinsdom Transsilvanië
• Verenigde Prinsdome
• Onafhanklikheid van die
Ottomaanse Ryk
• Koninkryk Roemenië
• Groot Unie
• Volksrepubliek Roemenië
• Sosialistiese grondwet
• Roemeense Rewolusie
• Huidige grondwet


1330
1346
1570
24 Januarie 1859

1877 / 1878
14 Maart 1881
1 Desember 1918
30 Desember 1947
21 Augustus 1965
1627 Desember 1989
21 November 1991
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
238 397 km2  (81ste)
92 046 myl2
3
Bevolking
 - 2019-skatting
 - 2011-sensus
 - Digtheid
 
19 401 658[1] (59ste)
20 121 641[2]
84,4 / km2 (117de)
218,6 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2020-skatting

$576,946 miljard[3] (40ste)
$29 555[3] (54ste)

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2020-skatting

$261,868 miljard[3] (46ste)
$13 414[3] (57ste)

MOI (2018) Green Arrow Up Darker.svg 0,816[4] (52ste)  –  baie hoog
Gini (2017) 36[5] –  medium
Geldeenheid Leu (RON)
Tydsone
 - Somertyd
OET (UTC+2)
OEST (UTC+3)
Internet-TLD .ro
Skakelkode +40

Roemenië (Roemeens: România, [romɨˈni.a], ) is 'n land in Suidoos-Europa. Dit beslaan 'n oppervlakte van 238 397 km² en 'n bevolking van 19 401 658 in 2019 gehad. Roemenië grens in die noordweste aan Hongarye, in die noorde aan Oekraïne, in die noordooste aan Moldowa, in die ooste aan die Swartsee, in die suide aan Bulgarye en in die suidweste aan Serwië. Die hoofstad en grootste stad is Boekarest. Roemenië is ryk aan kultuur en natuurskoon. Die Donaurivier vloei in die Swartsee en vorm die Donaudelta, 'n wêrelderfenisgebied vir biodiversiteit. Die Karpateberge oorheers die sentrum van die land.

Nasa-Satellietbeeld van Roemenië in Desember 2001

Die amptelike taal is Roemeens, 'n Romaanse taal. Die etniese samestelling van Roemenië is soos volg: 89% is Roemeens, 7% Hongaars, 3,5% Roma en die res bestaan uit 'n klein aantal Duitsers, Russe, Turke en Jode. 81% van die bevolking behoort aan die Roemeens-Ortodokse Kerk.

Roemenië het op 29 Maart 2004 'n lidland van die NAVO en op 1 Januarie 2007 'n lidland van die Europese Unie geword.

Geografie[wysig | wysig bron]

Kaart van Roemenië
Klimaatsones in Roemenië volgens die Köppen-klimaatklassifikasie

Roemenië is in die suidooste van Europa geleë en beslaan ’n oppervlakte van sowat 238 397 km². Die Roemeense grense word deur hoofsaaklik twee riviere gevorm: die Donau in die suide en die Proet in die ooste.

Roemenië word in die noorde begrens deur Oekraïne, in die ooste deur Moldowa, Oekraïne en die Swartsee, in die suide deur Bulgarye, terwyl Serwië en Hongarye in die weste lê. Roemenië beslaan dele van die historiese gebiede Banat, Dasië, Dobroedja, Moldawië, Transsilvanië en Walachye. Die noordelike en sentrale deel van dié land word gekenmerk deur die Karpate.

Roemenië het 'n gematigde klimaat van koue winters en warm somers. Die gemiddelde jaartemperatuur wissel van noord na suid tussen 7 en 11 °C. Die neerslag wissel baie. Dit reën min by die kus, terwyl dit in die Karpate gemiddeld tot 1 400 mm per jaar reën.

Die land het ook 'n kusstrook aan die Swartsee (245 km). Kenmerkend vir die Roemeense landskap is die groot boog wat die Karpate, 'n middelgebergte uit die Tersiêr, en die heuwels en plato's, met laagvlaktes langs die groot riviere.

Tipies vir die Karpate is die baie bergmassiewe wat deur riviervalleie van mekaar geskei word, met 14 bergreekse wat hoogtes van meer as 2 000 m bereik, waarvan Moldoveanu-piek die hoogste is met 2 544 m is.

Natuurlike en semi-natuurlike ekosisteme beslaan ongeveer 47% van die land se landoppervlakte. Daar is bykans 10 000 km² (ongeveer 5% van die totale oppervlakte) se beskermde gebiede in Roemenië: 13 nasionale parke en drie biosfeerreservate.

Roemenië het een van die grootste dele van die ongerepte woud in Europa (byna 27% van sy grondgebied). Ongeveer 3 700 plantspesies is in die land geïdentifiseer (23 is as natuurlike monumente verklaar, 74 uitgesterf, 39 bedreig, 171 kwesbaar en 1 253 skaars).

Die fauna van Roemenië bestaan uit 33 792 diersoorte (33 085 ongewerweldes en 707 gewerweldes). Daar is byna 400 unieke soorte soogdiere, voëls, reptiele en amfibieë, insluitend ongeveer 50% van Europa se bruinbere (Rusland uitgesluit) en 20% van die wolwe.

Die Donaurivier vloei in die Swartsee en vorm die Donaudelta, wat die tweede grootste en bes bewaarde delta in Europa is, 'n biosfeerreservaat en 'n wêrelderfenisgebied weens sy biodiversiteit. Die Donaudelta is ook die grootste aaneenlopende moerasland in Europa (5 800 km²), en dit ondersteun 1 688 verskillende plantspesies. Byna al die Roemeense riviere mond uiteindelik in die Donau uit, deels via die Tisza, waarin die riviere dreineer wat in die Karpate ontspring (onder meer die Mures en Somes). Die riviere suid van die Transsilvaanse Alpe, die Jiu, Arges, Prahova en Ialomita, mond direk in die Donau uit.

Die Oltetrivier ontspring in die middel van die Karpate en vloei deur die Transsilvaanse Alpe. Die Siret en Proet word uit die oostelike deel van die Karpate en uit die Moldawiese hoogvlakte gevoed. Daar is baie mere langs die Donau en lagunes agter die kuslyn. ’n Probleem van die rivierstelsel is die beheer van die watervlak en oorstromings kom voor. 'n Ander natuurverskynsel wat Roemenië nou en dan teister, is aardbewings.

Roemeense kuslyn[wysig | wysig bron]

Die Roemeense kuslyn het geen natuurlike hawens nie, en die enigste hawe vir groot skepe is Constanța, na die Oekraïense hawe Odessa die grootste hawe aan die Swartsee. Die delta van die Donaurivier ondervind in die somer subtropiese klimaatstoestande terwyl die binneland van Roemenië 'n kontinentale klimaat het.

Gevolglik is die somers in die binneland uiters warm en die winters baie koud. Uiteenlopende soorte diere en voëls, onder meer pelikane, tropiese voëls, bere, wolwe, takbokke en rooikatte kom voor. Daar is soms baie sterk winde in die berge; een van die kwaaiste winterwinde is die noordelike Crivat, wat dikwels groot skade aan die oeste aanrig.

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Ontwikkeling van Roemenië se grondgebied sedert 1859

Die Ottomaanse en Oostenryks-Hongaarse ryke het Roemenië vir 'n lang tyd gedeeltelik regeer.

In 1878 het Roemenië volledig onafhanklik geword. Roemenië was van 1881 tot 1947 'n koninkryk. In 1948 het Roemenië 'n Kommunistiese staat geword.

Die regering en ekonomie word vervolgens geskoei op die model van die Sowjetunie. Sedert 1960 het die Roemeense leiers hulle begin distansieer van die Sowjetunie en volg hul eie binnelandse en buitelandse beleid. Roemenië bly egter binne die Sowjet-invloedsfeer. Die ekonomie groei gedurende die tydperk. In 1980 beleef die land 'n insinking en ly sommige Roemene honger.

In 1989 rebelleer die Roemene teen die diktator Nicolae Ceausescu en die kommunistiese regering. Sedert 1990 is Roemenië 'n demokrasie.

Bevolking[wysig | wysig bron]

Religie[wysig | wysig bron]

Die kerk Manastirea Putna

Roemenië is 'n sekulêre staat en het geen staatsgodsdiens nie. Die 2011-sensus toon dat 'n oorweldigende meerderheid van die bevolking hulself as Christene identifiseer: Ortodokse Christene (81%), Protestante (6,2%), Rooms-Katolieke (4,3%) en Griekse Katolieke (0,8%).

Tale[wysig | wysig bron]

Verspreiding van etniese groepe in Roemenië volgens die 2011-sensus

Volgens die Roemeense grondwet is Roemeens (limba română) die ampstaal van Roemenië. Dit is die belangrikste taal in die land en word deur sowat 89,5 persent van die bevolking gepraat. Hongaars (6,6 persent) en Romanes (2,5 persent) is tans die belangrikste minderheidstale. Onder meer as gevolg van die emigrasie na Duitsland het die Duitse taal se aandeel tot sowat 0,3 persent gedaal. Daar is 'n klein Poolssprekende minderheid in die Boekowina, terwyl in die Banat en die noordweste van Transsilvanië ook Slowaaks gepraat word. Ander minderheidstale is Oekraïens (0,3 persent, in die Boekowina en Maramoeresj), Turks (0,2 persent, Dobroedsja, Russies (0,2 persent, veral in die Donaudelta), Tartaars (0,1 persent, Dobroedsja) en kleiner tale (0,3 persent).[6] Die aandeel Roemeenssprekendes neem geleidelik toe.

Sport[wysig | wysig bron]

Die Roemeense nasionale rugbyspan nadat hulle in 2016 die Pershing-trofee ingepalm het
Die Roemeense nasionale sokkerspan in 2014

Oină word as nasionale sport van Roemenië beskou[7] en is verwant aan bofbal/sagtebal en krieket. Sokker is die gewildste sportsoort in Roemenië en die Roemeense nasionale sokkerspan het tot dusver sewe keer aan die FIFA Sokker-Wêreldbeker deelgeneem. Hulle het hul beste prestasie tydens die 1990's opgelewer en tydens die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994 die kwarteindrondte bereik.

Ander gewilde sportsoorte sluit in tennis, handbal, basketbal en rugby. Die Roemeense nasionale rugbyspan het tot dusver vir byna elke Rugbywêreldbeker kwalifiseer, maar nog nie tot die uitklopfase deurgedring nie. Roemenië is, saam met België en Spanje, nadat hulle tydens die kwalifisering vir die Rugbywêreldbeker 2019 ongeskikte spelers ingespan het, vir elke wedstryd met hierdie spelers met puntaftrekking beboet.[8][9]

Vervolgens kon die drie spanne nie vir die 2019-toernooi kwalifiseer nie; vir Roemenië die enigste toernooi tot dusver wat hulle misgeloop het. Hulle behoort tot die sterkste Europese spanne buite die Sesnasies-toernooi en staan bekend as "die Eike" (Stejarii). Roemenië ding in die Europese Nasiesbeker met ander opkomende rugbyspanne mee. Sedert 2002 ding Georgië en Roemenië om die Antimbeker mee; dié beker is na die Metropolis van Moentenië en Dobroedja van die Roemeens-Ortodokse Kerk, die Georgiër Antim Iverianul, genoem.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. "Population on 1 January". ec.europa.eu/eurostat (in Engels). Eurostat. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 April 2020. Besoek op 21 April 2020.
  2. "Romanian 2011 census (final results)" (PDF) (in Roemeens). INSSE. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 9 Mei 2020. Besoek op 21 April 2020.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 (en) "Romania". Internasionale Monetêre Fonds. Oktober 2019. Besoek op 21 April 2020.
  4. "2019 Human Development Index Ranking" (in Engels). United Nations Development Programme. 2019. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 Mei 2020. Besoek op 21 April 2020.
  5. "Gini Index" (in Engels). Wêreldbank. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Julie 2019. Besoek op 21 April 2020.
  6. (ro) Sensus 2002
  7. "Oina – sportul naţional uitat" (in Roemeens). Adevărul Holding. 18 September 2010. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Maart 2016. Besoek op 21 November 2012.
  8. "Independent Appeal Committee decision regarding Romania and Spain". Wêreldrugby (in Engels). 6 Junie 2018. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 April 2019. Besoek op 21 April 2020.
  9. "Russia handed 2019 World Cup spot" (in Engels). ESPNscrum. 15 Mei 2018. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 September 2019. Besoek op 21 April 2020.

Bronnelys[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]